Qirg'iz avtonom viloyati

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Qirg'iz avtonom viloyati
[[Tasvir:
Qirg'iz avtonomiyasi viloyati xaritada
Qirg'iz avtonomiyasi viloyati xaritada
|300px|]]

Tegishli SSSR
Tarkibida RKFSR
Maʼmuriy markazi Pishpek
Yirik shaharlari Oʻsh, Toʻqmoq, Jalolobod, Qorakoʻl
Asos solingan sanasi 1924-yil 14-oktabr
Bekor qilingan sanasi 1926-yil 1-fevral
Aholi 792 783 odam (1927)

Qirgʻiziston avtonom viloyati, 1925-yil 25-maygacha - Qora-qirgʻiz avtonom viloyati-RSFSR tarkibidagi maʼmuriy-hududiy birlik boʻlib,Sovet Ittifoqidagi qirgʻiz xalqining milliy davlatchiligining asosiy shakliga aylandi.Hozirgi Qirgʻizistondagi birinchi qirgʻiz davlatchiligi hozirgi qirgʻiz etnosi paydo boʻlgunga qadar Tengri togʻini moʻgʻullar bosib olishi natijasida vayron boʻlgan Yenisey qirgʻizlarining (Janubiy Sibir va Moʻgʻulistonda) ilk oʻrta asrlar davlatidir.1926-yil 1-fevralda Qirgʻiziston Avtonom Sotsialistik Sovet Respublikasi deb oʻzgartirildi.Hozirgi vaqtda-Qirg'iziston Respublikasi.

Tarix[tahrir | manbasini tahrirlash]

Avtonom viloyatni tashkil etishning zaruriy shartlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Markaziy Osiyo milliy-davlat chegarasini belgilash xaritasi

1920-yilda Turkiston Muxtor Sotsialistik Sovet Respublikasining partiya va sovet tashkilotlari Oʻrta Osiyoni milliy-hududiy chegaralarga boʻlish masalasini koʻtara boshladilar,1921- yilda Turkiston KFR tarkibida mustaqil qirgʻiz muxtoriyatini tashkil etish masalasi koʻtarildi beri muhokama qilingan.Hokimiyatning fikricha,Markaziy Osiyo chegaralarini faqat Turkiston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasi doirasida amalga oshirish mumkin emas edi:Buxoro va Xorazm xalq respublikalari sotsialistik emas edi.1920-yilda bu respublikalarda sovet hokimiyati oʻrnatildi,lekin 1924-yilgacha millatchilik kuchli boʻlib,zulmga qarshi kurash olib borildi[1].Yuqorida tilga olingan Oʻrta Osiyo respublikalari koʻp millatli boʻlib,qirgʻizlar Turkiston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasining Qorakoʻl,Jetisu viloyatining Pishpek,Norin tumanlari , Sirdaryo viloyatining Auliyeota tumanining bir qismi va Fargʻona viloyatining ayrim qismlarida (Oʻsh tumani, Andijon) yashagan. Jalolobod viloyati tumani). Sovet hukumati Oʻrta Osiyoning milliy chegaralarini belgilash orqali oʻzbek, turkman, qirgʻiz, qoraqalpoq va qozoq yerlarini mos ravishda sovet milliy davlat tuzilmalariga birlashtirish masalasini hal qilishni rejalashtirdi.

1922-yil mart oyida Qirgʻiz ziyolilari Jusup Abdrahmonov,Ishangali Arabayev,Abdikarim Sidiqov boshchiligida qirgʻiz aholisi boʻlgan tumanlarni Togʻli Qirgʻiz viloyatiga boʻlish taklifi bilan chiqdi.1922-yil 25-martda Turkiston Kompartiyasi MK kotibiyati Turkiston Respublikasi tarkibida shunday nomdagi viloyat tashkil etish toʻgʻrisida qaror qabul qildi va ertasi kuni Turkiston SSR Markaziy Qoʻmitasi Prezidiumi[2].Janubda yashovchi qirgʻizlar masalasi ochiqligicha qolmoqda.Togʻli qirgʻiz viloyati tashkil topgandan keyin millatchilik va qabilaviy ahamiyatga ega boʻlgan turli guruhlar oʻrtasida kelishmovchiliklar boshlandi.1922-yil 4-iyunda Pishpekda 425 nafar delegat ishtirokida Kommunistik partiyaning Semirechye oblasti qoʻmitasi tashkiliy qurultoy chaqirdi,biroq qurultoy oʻz ishini boshlamasdanoq Stalinning bevosita buyrugʻi bilan tarqatib yuborildi.1922-yil dekabrda RK(b)P MK Togʻli Qirgʻiz viloyatini tashkil etish toʻgʻrisida ilgari qabul qilingan barcha hujjatlarni noqonuniy[3]topdi va Voqealar qurultoyini chaqirish tashabbuskorlarini burjua millatchilari va aksilinqilobchilarda aybladi.[4][5].

1924-yil yanvar oyida Turkiston MSSR Sovetlarining XII s'ezdiga bo'lgan qirg'iz delegatlari RK(b)P MK va SSSR Millatlar Sovetiga maktub yo'lladilar.Oʻsha maktubda ular bir qancha talablar qoʻyadilar: “Qoraqirgʻizlarni boshqa millatlar (oʻzbeklar,turkmanlar,tojiklar,qays-qirgʻizlar) bilan teng huquqli mustaqil millat deb e’tirof etish ”va“ vakillar,qora qirgʻizlar mehnatkashlari yoʻqligini hisobga olib.Turkiston partiya va davlat organlarida-sinfiy xususiyatlarni hisobga olish ».Turkiston,Buxoro va Xorazm chegaralarini belgilash toʻgʻrisidagi takliflar 1924-yil 5 -aprelda RK(b)P MK Siyosiy byurosi tomonidan koʻrib chiqildi. Bu masala 1924-yil may oyining oxirigacha qoldirildi. RKP (b) MK Oʻrta Osiyo byurosi, oʻz navbatida, Oʻrta Osiyo milliy respublikalarini tashkil etish toʻgʻrisidagi oʻz qarashlarini hamda barcha zarur maʼlumotlarni tayyorlab, Siyosiy byuro aʼzolariga taqdim etishi lozim edi.

1924-yil 11-mayda Turkiston Kompartiyasining VIII qurultoyi va RKP(b) MK Oʻrta Osiyo byurosi muxtoriyat masalasini ochiq qoldirib,Qoraqirgʻiz avtonom viloyatini tuzishni zarur deb topdi.Oʻzbekiston va Turkmaniston Sovet Sotsialistik Respublikalari.1924-yil 2-iyunda RKP (b) MK Oʻrta Osiyo byurosining raisi R.I.Karklina RKP (b) Markaziy Qoʻmitasiga maktub yoʻllab,“Qirgʻiziston Respublikasi tarkibidagi qirgʻiz viloyatlari va hozirgi Turkistonning tumanlari Qirgʻiziston Respublikasiga oʻtkazilishi,qirgʻiz xalqiga muxtoriyat huquqi berilishi kerak ” degan maktub yoʻlladi.Bu maʼlumotlarga koʻra,Oʻsh shahri va okrugi,Jalolobod tumani,Bozorqoʻrgʻon volosti va Namangan tumanining togʻli qismi,daryoning chap qirgʻogʻidagi Pishpek tumani,Qorakoʻl tumani,Norin tumani,Aulieata tumanining butun togʻli hududi,Aulieata okrugi Merke tumanining Jaylau va Tolkanni avtonom viloyat tarkibiga kiritish taklif qilindi. “ Agar Oʻrta Osiyo Federatsiyasi tashkil etilmasa, Qora Qirgʻiziston avtonom viloyati RSFSRga bevosita qoʻshilish va Oʻrta Osiyo Iqtisodiy Kengashi orqali Oʻrta Osiyo respublikalari bilan hamkorlik qilishni maqsadga muvofiq va zarur deb hisoblaydi”, — deyiladi bayonotda. Qoraqirgʻiz viloyatining u yoki bu respublikaga qoʻshilish toʻgʻrisidagi yakuniy qarorini qabul qilish huquqi Qoraqurgʻiz Sovetlarining birinchi avtonom viloyat qurultoylariga qoldirilsin. . . ».

Avtonom viloyatning tashkil etilishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1924-yil 4-iyunda RK(b)P MK “Oʻrta Osiyo respublikalarining milliy boʻlinishi toʻgʻrisida”gi qaror qabul qildi va unda

Qaror 1924-yil 12-iyunda RK(b)P MK Siyosiy byurosi tomonidan tasdiqlangan[6].1924-yil 13-oktabrdan kechiktirmay RK(b)P MK tashkiliy byurosiga yoʻllagan maktubida RK(b)P MK tashkiliy-ma’muriy boʻlimi mudirining oʻrinbosari V.F.Cherniy shunday dedi:Chegaralar milliy komissiyalar oʻrtasidagi muzokaralar va kelishuvlar asosida belgilanadi.Quyidagilar hali aniqlanmagan:. . . Qoraqirg'izlar o'zbeklar yashovchi Jalolobod viloyatini eski temir yo'l orqali Markaziy Osiyo bilan yaqinroq aloqa o'rnatmoqchi bo'lgan Qoraqirg'iz viloyati va O'zbekiston o'rtasidagi chegara. . . Ikki shahar bo'lajak Qoraqirg'iz viloyatining markazlari - Pishpek va Jalolobod bo'ladi. Muxtor viloyatda vaqtinchalik milliy byuroni ham Jusup Abdrahmonov, Toqbayev, Kudayqulov, Aydarbekov (Semirechye qirgʻizlaridan), Sulembayev (fargʻona qirgʻizlaridan) va Lipatov boshqaradi.

1924-yil 14-oktabrda XI chaqiriq Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining ikkinchi sessiyasi,soʻngra SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining sessiyasi “Turkiston Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasini qayta tashkil etish toʻgʻrisida” qaror qabul qildi.Bu qirg'iz xalqiga RSFSR tarkibiga qo'shilish orqali mustaqil mintaqa sifatida ajralib turishga imkon berdi

Demarkatsiyadan keyin avtonom viloyat[tahrir | manbasini tahrirlash]

1924-yil 21-oktabrda Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi Prezidiumi Qoraqirgʻiz avtonom viloyatini boshqarish uchun 17 kishidan iborat inqilobiy qoʻmitani tasdiqladi:Imanali Aydarbekov, M.Kamenskiy, J.Abduraxmanov, P.Pokrovskiy, Yanulatov, S. Malyshev, Toychinov, Zulfibayev, Kudayqulov, Rasulev, Asylbekov, Janyshev, Batbayev, Chonbashev, Sarybayev, I. Arabayev, Kvitko.

Qoraqirgʻiz avtonom viloyati inqilobiy qoʻmitasi oʻz ishini 1924-yil 12-noyabrda boshlagan, prezidiyum tarkibiga:

  • Rais – Imanali Aydarbekov;
  • Rais oʻrinbosarlari – Zulfiboyev, Yanulatov;
  • Kotib - S. Malyshev;
  • U Abdrahmonov, Xudoyqulov va Pokrovskiyni ham sayladi.

1924-yil 1-fevraldan Pishpek shahri Qoraqirgʻiz avtonom okrugining poytaxti boʻldi (1926-yil 12-mayda u yangi nom oldi-Frunze,1991-yilgacha ishlatilib,shahar Bishkek deb oʻzgartirildi).1925-yil 25-mayda RSFSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining qarori bilan Qoraqirgʻiz avtonom viloyati Qirgʻiziston avtonom viloyati deb nomlandi va shu orqali xalqning tarixiy nomi – qirgʻizlar qayta tiklandi.

1925-yil 27-martda Qoraqirgʻiz Muxtor Viloyati Sovetining Ta’sis qurultoyi Qoraqirgʻiz Muxtor Viloyati tashkil etilishini rasman rasmiylashtirdi.1925-yil 6-dekabrda oblatkom prezidiumi BOAKga bayonot yubordi.1926-yil 1-fevralda Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi prezidiumi Qirgʻiziston Avtonom viloyatini Qirgʻiziston Sovet Sotsialistik Respublikasiga aylantirish toʻgʻrisida qaror qabul qildi.1926-yil 18-noyabrda Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining XII chaqiriq III sessiyasi,soʻngra 1927-yil 15-aprelda XIII Butunrossiya Sovetlar qurultoyi “Qirgʻiz avtonom viloyatini qirgʻizlarga aylantirish toʻgʻrisida” qaror qabul qildi. avtonom respublika” viloyat ijroiya qoʻmitasining talabiga binoan

Sovet muxtoriyatining bir shakli boʻlgan Qirgʻiziston avtonom viloyatining suvereniteti cheklangan edi.Qirgʻiziston SSR tuzilgandan keyin:1926-yil 1-fevraldan 1936-yil 5-dekabrgacha oʻsdi.

Maqolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Тайлакова С.Дж. Қарақырғыз автономиялы облысы - қырғыз мемлекеттілігінің конституциялық қалыптасуының негізі (ru) // Известие ВУЗов : ғылыми мақала. — Қырғызстан - 2014 ж.. — № 10. — б. 125—126.
  • Рыскулов Т.А. 1924-1927 жж. РКФСР ОАК президиумы тұсындағы Мәскеудегі Қарақырғыз автономиялы облысының өкілдігі. (ru) // Новая наука: современное состояние и пути развития : ғылыми мақала. — Үфі: Агентство международных исследований, 2015. — № 3. — б. 56—59.
  • Жумагазиева Н.М. Қырғызстандағы кеңестік мемлекеттіліктің даму ерекшеліктері (ru) // Вестник Барнаульского юридического института МВД России : ғылыми мақала. — Барнаул: БЮИ МВД РФ, 2013. — № 1 (24). — б. 20—24.
  • Тиханова Е.В. Орта Азияны аудандастыру: экономикалық жөнділік (ru) // Известия Уральского государственного университета : ғылыми мақала. — Екатеринбург: УФУ им. первого первого Президента России Б.Н. Ельцина, 2011. — № 4 (96). — б. 151—164.
  • Карыева А.К. Ағартушылар және қырғыздардың автономиялық облысын құру (ru) // Проблемы современной науки и образования : ғылыми мақала. — Иваново: Олимп, 2017. — № 12 (94). — б. 43—47.
  • Сыргакова З.А. Қырғызстандағы инвестициялардың тарихи көрінісі және дамуы (ru) // Таврический научный обозреватель : ғылыми мақала. — Ялта: Межрегиональный институт развития территорий, 2016. — № 2 (7). — б. 91—96.
  • Мамбеталиев У.З. 1924 ж. Қарақырғыз автономиялы облысының астанасы жайлы (ru) // Известия НАК КР : ғылыми мақала. — Бішкек: Илим, 2015. — № 3. — б. 96—100.
  • Мамбеталиев У.З. ҚҚAO құру кезіндегі аудандастыру жөніндегі мемлекеттік органдардың қызметі (1924 ж. қараша - желтоқсан) (ru) // Вопросы истории Кыргызстана : ғылыми мақала. — Бішкек: ИИиКУ НАН КР, 2013. — № 1—2. — б. 41—51. — ISSN 1694-5700.
  • Мамбеталиев У.З. Қарақырғыз автономиялы облысын аудандастырудың экономикалық қырлары (1924 ж. қараша) (ru) // Экономика : ғылыми мақала. — Бішкек: ИЭ им. академика Дж.Алышбаева НАН КР, 2013. — № 2 (16). — б. 58—63. — ISSN 1694-6103.
  • Арабаев А.А. Орта Азия республикаларының ұлттық-мемлекеттік межелеуі және қырғыз халқының кеңестік автономиясының құрылуының құқықтық негіздері (ru) // Учёные записки Академии экономики и права : ғылыми мақала. — Алматы - 2011 ж.. — № 1 (20). — б. 6—13.

Havola[tahrir | manbasini tahrirlash]


Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]