Arxeologiya

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Arxeologiya — (grek. ἀρχαίος — qadimgi va λόγος — soʻz, oʻrgatish) — qadimshunoslik — qad. moddiy madaniyat yodgorliklariga asoslanib kishilik ja-miyati o‘tmishini o‘rganuvchi fan. Mehnat qurollari, uy-ro‘zg‘or buyumlari, qurol-yarog‘lar, zeb-ziynatlar, uy-joy, ustaxo-nalar, mudofaa va irrigatsiya inshootla-rining qoldiqlari hamda o‘tmishga oid turli topilmalar A.ning bosh manbai bo‘lib, ularni chuqur ilmiy o‘rganish asosida o‘tmishdagi kishilik jamiyat-lari ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish tarixining umumiy manzarasi tiklana-di. Shu sababli A. tarix fanining bir tarmog‘i hisoblanadi.A. so‘zini mil. av. 4-a.da Platon (Aflotun) qad. voqealar maʼnosida ish-latgan. Ilmiy maqsadlardagi dastlabki arxeologik qazishlar 18-a. boshidan boshlangan. 19-a. yirik arxeologik kash-fiyotlar davri bo‘lib, A. fan sifatida shakllanib bordi, 19-a. Lei asosan 4 ki-yemga bo‘linib o‘rganilar edi; Yunoniston va Rimning quldorlik davri yodgorlikla-rini o‘rganuvchi mumtoz A., ibtidoiy A., 662o‘rta asr moddiy-madaniyat yodgorlikla-rini o‘rganuvchi umumiy A. va sharq A.si. 20-a. boshida ular birlashib, keng maz-munli hoz. zamon A.si shakllandi.O‘zbekistonda arxeologik tekshi-rishlar 19-a.ning oxirgi choragida, Tur-kistonni Rossiya bosib olganidan so‘ng boshlandi. Rossiya imperiyasi Turkiston-ning o‘tmishi, xalqining urf-odati, qad. qo‘lyozmalarini o‘rganish orqali o‘lkada o‘zining mustamlakachilik rejimini mustahkamlamoqchi edi. Turkiston osori atiqalarini o‘rganishni dastavval rus A. havaskorlari va o‘lkashunoslari bosh-lab berdi. 1895 y. V. V. Bartoldnkng tashabbusi bilan Turkiston arxeologiya havaskorlari to‘garagi tuzilib, A. ish-lari shu to‘garak nazoratida olib boriladi. O‘sha davrda o‘tkazilgan A. tadqiqotlarida V. V. Bartolvd, V. L. Vyatkin, N. I. Veselovskiylarning xiz-mati katta bo‘ldi. Ammo arxeologik yod-gorliklarni hali har tomonlama, keng o‘rganilmaganligi hamda topilmalar yaxshi aniqlanmaganligi sababli bu vaqtda ibtidoiy va undan keyingi ilk davrlar mutlaqo yoritilmadi. Shunday bo‘lsa ham 19-a. oxiri — 20-a. boshlari-dagi Turkistonda olib borilgan arxeologik izlanishlar O‘zbekiston tarixshu-nosligida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. O‘rta Osiyo xalqlarining qad. moddiy-madaniyat yodgorliklarini o‘rganishda dastlabki qadamlar qo‘yildi. Mahalliy xalq o‘rtasida o‘z vatanining o‘tmish yod-gorliklari bilan qizi-quvchi Akram pol-von Asqarov, Mirza Abdulla Buxoriy, Muhammad Vafo kabi qad. buyumlar hamda chaqatangalarni to‘plovchi havaskor o‘lkashunoslar paydo bo‘ldi. Bu davrda Turkiston arxeologiyasi havaskorlik darajasida bo‘lib turli xil (ko‘proq numizmatikaga doir) topilmalarni to‘plashdan ibo-rat bo‘lgan. Afrosiyob, Ulug‘bek rasadxonasi va Poykand haro-balarida dastlabki qazishmalar olib borilgan. O‘zbekistonda A. fani 20—30-y.larda shakllandi. V. L. Vyatkin Afro-siyob harobasini (1925; 1929—30), B. P. Denike qad. Termizni (1926—27), M. Ye. Masson Ohangaron vodiysini (1925— 28), Ayritom harobalarini (1932—33) qazib o‘rgandilar. 30-y.larda keng ko‘lamda qazish ishlarini A. Yu. Yakubov-skiy Zarafshon vodiysida (1934, 1939), M. Ye. Masson qad. Termizda (1936 — 38), V. A. Shishkin Tali Barzuda (1936 — 39), Varaxshaaya (1937 — 39), S P. Tolstov, Ya. F. G‘ulomov qad. Xorazm vohasida (1937 — 50), A. P. OkladnikovTeshiktosh va Ma-chay g‘orlarida (1938 — 39), V. V. Grigo-rev Qovunchitepa harobalarida (1934—37) olib bordilar. To‘plangan arxeolo-gik materiallar O‘zbekiston tarixini davrlashtirishda muhim manba bo‘ldi, yangi arxeologik madaniyatlar (Kaltami-nor, Tozabog‘yop, Qovunchi madaniyatlari va b.) o‘rganilib, fanga kiritildi. Te-shiktosh g‘oridan neandertal tipidagi odam skeletining topilishi O‘zbekiston arxeologiyasida buyuk kashfiyot bo‘lib, dunyo olimlarida katta qiziqish uyg‘otdi. O‘zbekistonda arxeologiya fanini ri-vojlantirishda O‘rta Osiyo davlat unti-da arxeologiya kafedrasining ochilishi (1940), O‘zFA Arxeologiya bo‘limining tashkil etilishi (1943) katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Arxeologik yodgorliklarni r-nlarga bo‘lib o‘rganishda Termiz arxe-ologik kompleks ekspeditsiyasi, Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi, Pomir-Olay va Pomir-Farg‘ona eks-peditsiyalari katta rol o‘ynadi. 50-y.larda O‘zbekiston arxeologiya ekspedi-siyasi otryadlari Toshkent vodiysida mozorqo‘rg‘onlarni (T. Aʼzamxo‘jayev), Zamonbobo jez davri qabristonini (Ya. G‘ulomov), Bolaliktepa yodgorligini (L. I. Albaum) va b.ni o‘rganishga kirishdi. 60-y.larda Moxondaryo arxeologik otrya-di Ya. G‘ulomov rahbarligida Zarafshon-ning quyi oqimida mil.av. 4— 2-ming yillikka mansub 60 dan ortiq neolit va jez davriga oid manzilgohlar, Uch-tut chaqmoqtosh konlari (A. Askarov, M. Qosimov, O‘. Islomov va T. Mirsoa-tov), Mo‘minobod qabristoni (A. Aska-rov), Samarqand makoni (D. N. Lev, M. 663Jo‘raqulov), Chust jez davri qishlog‘i harobasi (V. Sprishevskiy), Dalvar-zintepa (Yu. A. Zadneprovskiy), Xolcha-yon (G. A. Pugachenkova) va b. arxeologik obidalarda keng ko‘lamda kazishlar olib bordi. Tuproqqal’a, Varaxsha, Bolalik-tepa, Afrosiyob, Quva podshoh saroyla-ri va ibodatxonalarining o‘rganilishi, Samarqand va Mug‘ tog‘ida qad. Sug‘d, Xo-razmda xorazmiy yozuvlarining topili-shi O‘zbekiston madaniyatining yuqori darajaga ko‘tarilganini ko‘rsatadi.O‘zbekiston FA Arxeologiya in-ti ning tashkil etilishi (1970) O‘zbekistonda arxeologik tadqiqotlarni yanada kengaitirishga imkon berdi. 70—80-y.larda in-t jamoasi tomonidan O‘zbekistonning deyarli barcha viloyatla-rida keng qamrovli arxeologik kuzatuv va qazishlar o‘tkazilib, o‘tmishning eng qad. davri — tosh asridan to so‘nggi o‘rta asr-larga mansub ko‘plab nodir yodgorliklar topildi. Mas, Buxoro, Toshkent, Surxon-daryo, Farg‘ona, Samarqand viloyatlarida Teshiktosh, Amir Temur, Omonqo‘ton, Obirahmat, Xo‘jakent, Qapchig‘ay, Obi-shir, Qoratog‘, Xo‘jamazgil (M. Qosimov, O‘. Islomov, N. Tosh-kenboyev, R. Sulay-monov, M. Xo‘janazarov) kabi qad. tosh davri g‘or makonlari hamda Xorazm cho‘llarida yangi tosh (neolit) va jez dav-ri makonlari (A. Vinogradov, M. Iti-na) o‘rganilishi diqqatga sazovordir. Bu yodgorliklardan topilgan ashyoviy materiallar O‘zbekiston tarixining eng qad. davri manzarasini tiklash-da asosiy manba bo‘lib xizmat qildi. Ayniqsa O‘zbekistonning jan. tuman-larida qad. dehqonchilik madaniyatiga tegishli ko‘plab yodgorliklarning (So-pollitepa, Jarqo‘ton, Kuchuktepa, Mir-shodi) topilishi va o‘rganilishi (A. Askarov, T. Shirinov, Sh. Shaydullayev) qad. Baqtriya madaniyatining genezi-si, taraqqiyot bosqichlari va bu yerlarda ilk shahar madaniyatining shakllanish jarayonini kuzatish imkonini berdi. Maxsus tadqiqotlar Samarqand, Buxo-ro, Toshkent, Surxondaryo, Qashqadaryo, Xorazm viloyatlari va Farg‘ona vodiy-si, Qoraqalpog‘iston hududidagi qad. shaharlarni o‘rganishga bag‘ishlandi. Ayniqsa qad. shaharlar — Yerqo‘rg‘on (R. Sulaymonov, M. Isomiddinov), Qanqa (Yu. Buryakov), Eski Termiz (Sh. Pidayev, T. Annayev), Dalvarzin-tepa (E. Rtvelad-ze, B. Turg‘unov), Shoshtepa va Oqtepa (M. Filanovich), qad. Buxoro va Poykend (A. Muhammadjonov, Jez davriga oid so-pol buyumlar (mil. av. 2-ming yillik o‘rtalari). J. Mirzaahmedov, Sh. Odi-lov), Axsikat va Pop (A. Anorboyev, B. Matboboyev), Afrosiyob (X. Oxunboboyev, M. Isomiddinov), Xiva (M. Mambetul-layev), Mizdahqon (V. Yagodin) kabi yod-gorliklarda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar samarali bo‘ldi. Xorazm va Zarafshon vodiysida Ya. G‘ulomov, B. V. Andrianov, A. R. Muhammadjonov va b.ning qad. irrigatsiya va dehqonchilik vohalarining vujudga kelishi jarayon-larini o‘rganish borasida olib borgan arxeologik va etnografik izla-nishlari alohida ahamiyatga ega bo‘ldi.Bu davrda Zarafshon vodiysi, Xorazm, Surxondaryo va Sirdaryo vohalari hamda Farg‘ona vodiysida olib borilgan ar-xeologik va antropologik izla-nishlar tufayli O‘rta Osiyo, xususan O‘zbekiston yerlarida yashovchi aholining asosiy antropologik tiplarga bo‘linganligi ularning shakllanish tarixini yoritish imkonini berdi; o‘zbek etnosining o‘ziga xos xususiyatlari, tub etnik elementlar-ning ularga kelib qo‘shilgan etnoslar bilan qorishib ketish jarayoni kuzatil-di. Bu masalaga oydinlik kiritishda T. Xo‘jayov, K. Shoniyo-zov va b. hissasi salmoqli bo‘ldi. Shu asnoda A. fanining turli davr va yo‘nalishlari bo‘yicha il-miy maktablar tarkib toddi. Ularga Ya. G‘ulomov, S. P. Tolstov, A. P. Okladni-kov, M. Ye. Massoy va G. A. Pugachenkova kabi olimlar asos soldi. Yirik asar va risolalar nashr etildi.Mustamlaka davrida O‘rta Osiyo, jumladan O‘zbekiston hududidan topil-gan eng nodir arxeologik topilmalar, 664qo‘lyozma asarlar talon-taroj etilib Mo-skva, Sankt-Peterburg, shuningdek boshqa xorijiy mamlakatlarga tashib ketildi. Mas, mashhur Amudaryo xazi-nasi London-dagi Britaniya muzeyiga olib ketilgan.Arxeologik izlanishlar maqsadi va natijalarini o‘zbek xalqi tarixi bilan bog‘lash tom maʼnoda mustaqillik yilla-ridan boshlandi.O‘zbekiston A.si o‘z tadkiqotlarining samarasi bilan jahon ilmiy darajasiga ko‘tarildi. Fransiya, Germaniya, Yaponiya, Italiya va Polsha bilan hamkorlikda ar-xeologik tadqiqotlar olib borilmoqda. Rossiya (Moskva, Sankt-Peterburg) olim-lari bilan ilmiy aloqalar mavjud. Abdulahad Muhammadjonov.

Arxeologiya tarixidagi baʼzi eʼtiborga loyiq sanalar[tahrir]


Adabiyotlar[tahrir]

  • OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil