Zaynab bint Ali

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Zaynab bint Ali زَيْنَب بِنْت عَلِيّ
Zaynab bint Ali.png
Zaynab binti Ali ismining islom xattotligida yozilishi
Tavalludi Hijriy 5-yil, Jumadul avvalning 5-kuni
Al-Hijoz, Madina
Vafoti 15-Rajab, Hijriy 62-yil (57 yoshida)
Turmush oʻrtogʻi Abdulloh ibn Jafar
Otasi Ali ibn Abu Tolib
Onasi Foṭima bint Muḥammad
Bolalari

Zaynab bint Ali (arabcha: زَيْنَب بِنْت عَلِيّ, Zaynab bint ʿAlīy; 626-yil 3-oktabr — 682), Ali ibn Abu Tolib va Fotima bint Muhammadning toʻngʻich qizi edi. Islom paygʻambari Muhammad s.a.v uning onasi tomonidan bobosi boʻlgan va shuning uchun u Ahli Baytiga mansubdir. U nafaqat oʻzining xususiyatlari va harakatlari, balki Muhammad avlodidining davomchisi boʻlgani uchun ham hurmatga sazovor. Boshqa oila aʼzolari singari u ham islomning sunniy va shia mazhablarida qurbonlik, kuch va taqvo timsoli hisoblanadi.

Zaynab Abdulloh ibn Jaʼfarga turmushga chiqib, toʻrt oʻgʻil va bir qiz koʻrgan. Zaynab uning akasi Husayn 680-yilda (hijriy 61-yilda) Yazid ibn Muoviyaga qarshi jang qilganida, unga hamroh boʻlgan. U jiyani Ali ibn Husayn Zayn al-Obidinni himoya qilishda muhim rol oʻynagan. Zaynab 681-yilda vafot etgan. Sayyida Zaynab masjidi Suriyaning Damashq shahrida joylashgan.[1]

Yoshlik davri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Zaynab Ali ibn Abu Tolib va uning xotini Muhammadning qizi Fotimaning uchinchi farzandi edi. Hijriy 5-yili (milodiy 626) Madinada5-Jumada ul-avvalda (3-avgust Yulian taqvimi) tugʻilgan.

Ikki katta akasi Hasan va Husayn ibn Ali kabi Zaynabga ham Muhammad ism qoʻygan.[2] „Zaynab“ ismi „otasining ziynati“ degan maʼnoni anglatadi. Ali roziyallohu anhuning uchta qizining ismi Zaynab edi, shuning uchun baʼzida bu Zaynabni „Katta Zaynab“ deb atashgan.[3] Tashqi koʻrinishidan u otasiga ham, bobosiga ham oʻxshardi.[4]

Fotima 632-yili Zaynab olti yoshida vafot etdi. Onasining iltimosiga koʻra, Zaynab qaysidir maʼnoda akalariga onalik vazifasini oʻz zimmasiga oldi. Natijada, aka-singil yaqin munosabatlarni rivojlantirdilar.[5]

Nikoh va oilaviy hayoti[tahrir | manbasini tahrirlash]

Zaynab voyaga yetganida, oʻzining birinchi amakivachchasi, Alining jiyani Abdulloh ibn Jaʼfarga oddiy marosim bilan turmushga chiqdi. Zaynabning turmush oʻrtogʻi kambagʻal odam boʻlsa-da, er-xotin kamtarona hayot kechirganligi aytiladi. Ularning boyliklarining katta qismi xayriya ishlariga sarflangan.[6] U Madinada erkinlik va homiylik obroʻsini saqlab qoldi va unga „Saxovat okeani“ (arabchada Bahr al jud) taxallusi berildi.[7]

Zaynabning turmushga chiqishi uning oilasiga boʻlgan kuchli mehrini kamaytirmadi. Ali oʻz qizi va kuyoviga juda mehr qoʻydi, 37-hijriy yilda (657/65/8) xalifa boʻlib, poytaxtni Madinadan Kufaga koʻchirgach, Zaynab va Abdulloh u bilan birga koʻchib keldilar. Zaynab toʻrt oʻgʻil Ali, Avn, Muhammad va Abbosni va bir qizi Ummu Kulsumni dunyoga keltirdi. Shuningdek, uning Ummu Abdulloh ismli yana bir qizi borligiga ishoniladi.[8]

Baʼzi manbalarga koʻra, Zaynab boshqa ayollarga Qur’onni oʻrganishga va Islom haqida koʻproq maʼlumot olishga yordam berish uchun mashgʻulotlar oʻtkazgan. Uning tarjimai hollaridan biri boʻlgan "Haqiqat gʻalabasi" kitobiga koʻra, u bu amaliyotni Madinada boshlagan va keyinchalik otasi va oilasi bilan Kufaga koʻchib kelganida davom ettirgan.

Karbalo jangi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sayyida Zaynab-ul-Kubra masjidi, Damashq, Suriya

Muoviya I vafotidan bir muncha vaqt oʻtgach, Husayn Kufa ahli[9][10] daʼvatiga binoan musulmonlar jamoasiga rahbarlik qilish uchun Kufaga yoʻl oldi. Zaynab va uning uydagilarning koʻpchiligi ham unga hamrohlik qildi. Husayn qoʻshini yetib kelganda, Kufa ahli oʻz fikrlarini oʻzgartirib, xiyonat qilib, Karbalo jangida Husayn qoʻshiniga qoʻshilmadilar.[11]

Zaynab koʻp jihatdan zulm va adolatsizlikning boshqa shakllariga qarshilik koʻrsatishda namuna boʻlib xizmat qildi. Uning jiyani Ali ibn Husayn Zayn al-Obidinni Kufa hokimi (Ubayd Alloh ibn Ziyod) oʻlimga hukm qilganida, u oʻzini uning ustiga tashlab, „Allohga qasamki, men uni qoʻyib yubormayman“, deb baqirdi. Agar uni oʻldirmoqchi boʻlsangiz, u bilan birga meni ham oʻldirishingiz kerak boʻladi" dedi.[12] Zaynabning bu harakatidan taʼsirlangan asirlar Zayn al-Obidinning hayotini saqlab qolishdi. Zayn al-Obidin Husaynning Karbalo jangida omon qolgan oʻgʻillaridan yagona boʻlganligi sababli, bu jasoratli harakat Ali avlodining muhim qismini va shu tariqa shia islomida boʻlajak imomlarni saqlab qolishda muhim rol oʻynadi.

Zaynab va Husayn qoʻshinidan omon qolganlar, aksariyati ayollar va bolalar boʻlib, Yazidning poytaxti Damashqqa olib ketilib, u yerda asir boʻlgan. Anʼanaga koʻra, akasi Husayn va uning oʻgʻillari Avn va Muhammadning oʻlimidan iztirob chekkan Zaynab, roʻmolsiz yurishga majbur boʻlgan. Bu Muhammadning nabirasi boʻlgan yuqori martabali musulmon ayolga nisbatan katta haqorat edi.[13]

Zaynab Damashqda asirlikda boʻlganida, sevikli ukasi Husaynni yoʻqotgani uchun Yazid saroyida birinchi majlis yoki yigʻilish oʻtkazdi.[14]

Zaynabning taqvodorligining yana bir misoli, Yazidning saroyida suriyalik bir kishi unga asirdagi yosh qizlardan biri Fotima binti Husaynni berishni talab qilganida edi.[15] Zaynab suriyalik odam bunga loyiq emas va bunday martabaga ega emas, degan fikr bilan qarshi chiqdi. Yazid ikkala yoʻl bilan ham qaror qilish huquqiga ega ekanligini daʼvo qilganida, Zaynab qattiq javob qaytardi va „Siz, katta martaba egasi boʻlgan qoʻmondon, nohaq haqorat qilyapsiz va martabangiz bilan zulm qilyapsiz“, deb javob berdi.[16]

Bu sharh Zaynabga tegishli boʻlgan kattaroq vaʼzning ifodasidir, unda u Yazidni va uning koʻplab xatti-harakatlarini qoralaydi, xususan, uning Muhammad xonadoniga qilgan muomalasiga eʼtibor qaratadi. Zaynab Madina va Kufadagi boshqa ayollar bilan qilgan xutba juda taʼsirli va Qur’on tafsiridagi ishni eslatadi. U ham Kufada nutq soʻzladi. Ushbu vaʼzning toʻliq matni quyidagi tashqi havolalar boʻlimida havola qilingan.[17]

Nihoyat Yazid asirlarini ozod qildi va Madinaga qaytishiga ruxsat berdi. Qaytish yoʻlida odamlar yana Karbaloda toʻxtab, Husayn va u yerda halok boʻlganlar uchun motam tutdi.[14]

Yazid saroyidagi vaʼz[tahrir | manbasini tahrirlash]

Safar oyining birinchi kuni[18] Turobiy rivoyatiga koʻra, Shomga yetib kelganlarida, oʻzlari va halok boʻlganlarning boshlari Yazid huzuriga olib ketilgan.[19] Unga har bir bosh va oʻldirilgan shaxslarning shaxsi bildirilgan. Keyin u eʼtiroz bildirayotgan ayolga eʼtibor qaratdi. Yazid: „Bu kibrli ayol kim?“ deb soʻradi. Ayol oʻrnidan turib javob berdi va dedi: „Nega ulardan [ayollardan] soʻrayapsiz? Soʻrang. Men sizga aytaman. Men Muhammadning nabirasiman. Men Fotimaning qiziman“. Bu gaplar mahkamadagi odamlarni hayratda qoldirdi. Oʻsha vaqtda Zaynab oʻzining xutbasini berdi (arabcha: خـطـبـة xutba, vaʼz).[19]

Shayx al-Mufidning rivoyatiga koʻra, Yazidning huzurida terisi qizil bir kishi Yaziddan qoʻlga olingan ayollardan birini unga choʻrilik qilishini soʻradi.[20]

Vafoti[tahrir | manbasini tahrirlash]

Uning vafotining aniq sanasi va joyi aniq emas, ehtimol u Madinaga qaytganidan olti oy oʻtgach, hijriy 62-yili vafot etgan.[21] Baʼzi manbalarda uning oilasi bilan Madinadan Suriyaga, „Zaynabiya“ deb nomlanuvchi joyda sayohat paytida kasallikdan vafot etgani aytiladi.[22] Boshqalar uni Misrdan ekstraditsiya (jinoyatchini boshqa davlatga bermoq) qilinayotganda Yazid askarlari tomonidan oʻldirilgan deb taxmin qilishadi.[23]

Uning vafotining yilligi Jumada at-Soniy oyining 11 yoki 21-kuni, safar oyining 24 yoki Zulhijja oyining 16-kuniga toʻgʻri kelishi aytiladi. Baʼzilar uning qabrini Suriyaning Sayyida Zaynab shahridagi Sayyida Zaynab masjidida topish mumkinligini aytishadi. Shu bilan bir qatorda, koʻplab sunniylar uning qabri Qohirada joylashgan boshqa masjid Al-Sayida Zaynab masjidida boʻlishi mumkinligiga ishonishadi. Fotimiylar / Dovudiy Bohra Zaynab Qohirada dafn etilgan degan daʼvoni qoʻllab-quvvatlaydi.

Motam marosimi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Muharram oyining birinchi kunlaridan ashuroning oʻninchi kunigacha Karbalo jangi rivoyatlarini koʻzdan kechiruvchi vaʼzlarni oʻz ichiga olgan motam marosimida nafaqat Karbaloda halok boʻlganlarning oʻlimi, balki uning oʻrni ham yodga olinadi. Jangdagi ayollar, xususan, Zaynab[24] „Husayn ibn Alining xabarini yetkazuvchi“ sifatida shia shaharlarida amalga oshiriladi.[25]

Paygʻambarlik naslining oʻlimi uchun yigʻilish yoki marosim hanuzgacha shia islomining ajralmas qismi sifatida qoʻllaniladi.

Tarixiy taʼsir[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ravand Usmonga koʻra, Karbalo jangida Zaynab shafqatsizlikka qarshi turuvchi ayol sifatida tanishtirilgan, shuning uchun bu rolni Eron inqilobida, shuningdek, Livanda soʻnggi oʻttiz yillikda ayollar bajargan.

Hamshiralar kuni[tahrir | manbasini tahrirlash]

Eronda uning tugʻilgan kuni hamshiralar kuni sifatida tan olingan, chunki u Husaynning oʻgʻli Ali kabi bolalarni emizgan[16], shuningdek, Karbalo jangida yaralanganlarga gʻamxoʻrlik qilgani uchun. Ravand Usmon taʼkidlaganidek, Zaynabning tirik qolganlar orasida boʻlgan Aliga gʻamxoʻrlik qilishi uning oʻz zimmasiga olgan gʻayrioddiy rolini koʻrsatadi va bu anʼanaviy xatti-harakatlarga zid keladi. Bundan tashqari, muallif uning fidoyilik va siyosiy rolini taʼkidlaydi.

Galereya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yana qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Arbaʼin
  • Sakina (Fotima al-Kubro) binti Husayn
  • Ashuro
  • Tasu’a
  • Sayyida Nafisa binti al-Hasan
  • Qohiralik Sayyida Ruqayya
  • At-Tall Az-Zaynabiyya

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Esposito, J.L., The Oxford Dictionary of Islam, New York:2003.
  2. Bilgrami, M. H. „Chapter One: Angelic Appellation“,. The Victory of Truth:The Life of Zaynab bint 'Ali. Pakistan: Zahra Publications, 1986. ISBN 0-88059-151-X. 16-iyul 2013-yilda qaraldi. 
  3. Mufīd, Muḥammad Ibn Muḥammad.
  4. Shaikh Abbas Borhany, Qazi Dr. (30 June – 6 July 1994), "Syedah Zainab, Protector of the Renaissance of Karbala", The Weekly Mag (Pakistan): 5–6, archived on 2017-12-18. Andoza:Citation error, http://www.durrenajaf.com/upload/5241055e809ae.pdf 
  5. Bilgrami, M.H. The Victory of Truth – The Life of Zaynab Binte Ali (en). Karachi, Pakistan: Zahra Publications, 1986 — 82 bet. ISBN 088059-151-X. 
  6. Bilgrami, M. H. „Chapter Three: Womanhood“,. The Victory of Truth:The Life of Zaynab bint 'Ali. Pakistan: Zahra Publications, 1986. ISBN 0-88059-151-X. 16-iyul 2013-yilda qaraldi. 
  7. Ibn Rashid, Mamar. The Expeditions: An Early Biography of Muhammad (en). NY, USA: New York University Press, May 2014 — 316 bet. 
  8. Mazarat Misr“ (en-US). Qaraldi: 3-avgust 2020-yil.
  9. Cornell, Vincent J.. Voices of Islam (en). Greenwood Publishing Group, December 2006. ISBN 9780275987329. 15-avgust 2016-yilda qaraldi. 
  10. Howard, I. K. A.. The History of al-Tabari Vol. 19: The Caliphate of Yazid b. Mu'awiyah A.D. 680-683/A.H. 60–64 (en). SUNY Press, 1990. ISBN 9780791400401. 23-sentabr 2016-yilda qaraldi. 
  11. Fakhr-Rohani, Muhammad-Reza. For the Love of Husayn (AS). MIU press, December 2012 — 45 bet. ISBN 9781907905070. 
  12. Tabari. The History of al-Tabari Volume XIX: The Caliphate of Yazid b. Mu'awiyah. Albanty: State University of New York Press, 1990. 
  13. Kendal, Elizabeth. After Saturday Comes Sunday: Understanding the Christian Crisis. Wipf and Stock Publishers, 2016, 8-iyun 2016-yil. ISBN 9781498239875. 
  14. 14,0 14,1 Pinault, David.
  15. 4
  16. 16,0 16,1 Ṭabarī, Muḥammad Ibn-Ǧarīr Aṭ-.
  17. „Sermon of Lady Zaynab in the court of Yazid“. al-Islam.
  18. Qumi, Abbas. Nafasul Mahmum, Relating to the heart-rending tragedy of Karbala. Islamic Study Circle. 
  19. 19,0 19,1 Syed Akbar Hyder Assistant Professor of Asian Studies and Islamic Studies University of Texas at Austin N.U.S.. Reliving Karbala: Martyrdom in South Asian Memory: Martyrdom in South Asian Memory. Oxford University Press, USA, 23-mart 2006-yil — 96– bet. ISBN 978-0-19-970662-4. 
  20. Al-Shaykh Al-Mufid. al-Irshad — 479 bet. 
  21. M. H., Bilgrami „Chapter Nine: Return to Medina“,. The Victory of Truth: The Life of Zaynab bint 'Ali. Pakistan: Zahra Publications. 16-iyul 2013-yilda qaraldi. 
  22. Syed Zameer Akhtar Naqvi, Allama Dr.. Princess Zainab-e-Kubra and History of Country Syria (Shahzadi Zainabe Kubra aur Tareekh-e-Mulk-e-Sham) (ur). Karachi, Pakistan: Markz-e-Uloom-e-Islamia (Center for Islamic Studies), 2012 — 28–49 bet. 
  23. „Ziyaarat-e-Shaam“. Qafilaa-e-Zaa’ireen Houston, Texas & Ali Ali School (mart 2008). Qaraldi: 26-noyabr 2017-yil.
  24. Hyder, Syed Akbar. Reliving Karbala: Martyrdom in South Asian Memory. Oxford University Press, 2006, 20-aprel 2006-yil. ISBN 9780195345933. 
  25. Osman, Rawand. Female Personalities in the Qur'an and Sunna: Examining the Major Sources of... By Rawand Osman. Routledge, 3-oktabr 2014-yil — 133 bet. ISBN 978-0415839389. 

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]