Yangi Bobil imperiyasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Yangi Bobil imperiyasi xaritasi

Yangi Bobil imperiyasi (Ikkinchi Bobil imperiyasi) - Miloddan avvalgi 626-539-yillarda Mesopotamiya, Falastin va qisman Misrda hukmronlik qilgan davlat. Miloddan avvlgi 626-yilda Bobil shohi Nabopalassarning toj kiyib taxtga o'tirishidan Yangi Bobil imperiyasi davri boshlanadi[1]. Miloddan avvalgi 612-yilda Yangi Ossuriya imperiyasining qulashidan so'ng, Yangi Bobil kuch-qudratga to'la boshlaydi. Bu davlatni Xaldeylar sulolasi boshqargan, shuning uchun ba'zi manbalarda imperiyani Xaldeylar podsholigi deb ham atashgan.

Yangi Bobil podshohligi m.a. VII asrgacha Ossuriya tarkibida edi. Ossuriyaning zaiflashishi natijasida, Bobil tarixda ikkinchi marta yaqin Sharqda hukmronlikni qoʻlga olish uchun tiklandi (birinchi marta podsho Xammurappi davrida Bobil ana shunday kuch-qudratga ega edi). Yangi Bobil hukmronligi davri butun Bobilda misli ko'rilmagan iqtisodiy o'sish va aholi sonining ko'payishi kuzatildi, madaniyat va san'at taraqqiy etdi. Yangi Bobil shohlari hashamatli saroylar, qasrlar, bog'lar va ibodatxonalar qurishda tengsizlikka erishdilar. Bobilda 2000 yil avvalgi Shumer-Akkad madaniyati yuksak ko'rinishi tiklandi.

Imperiya madaniy hayotda o'z nomini podsho Navuxodonosor II tufayli saqlab qolgan. Uning nomi Bibliyada ham kelgan, chunki u m. a. 587-yilda Iyerusalim (Quddus) ni varon etib, yahudiylarni u yerda Bobilga ko'chirgan edi. Natijada, tarix sahifasida yahudiylar uchun Bobil asirligi hisoblangan davr yuzaga keldi (m.a. 587-539-yillar). Yangi Bobil imperiyasi Navuxodonosor II davrida o'zining oltin davrini boshdan kechirdi.

Yangi Bobilning oxirgi podshohi Nabonid davrida oy xudosi Sinning Bobilning homiy xudosi Mardukdan ustun deb e'lon qilinishi xalq va ruhoniylar orasida norozilik keltirib chiqardi. Bu narsa tufayli davlat zaiflashdi, bundan foydalangan forslar shohi Kir II miloddan avvalgi 539-yilda Bobilni bosib oldi. Shundan so'ng, Bobil o'zining iqtisodiy, siyosiy va madaniy nufuzini yo'qotdi. Bobil keyingi imperiyalar hukmronligi davrida bir necha marta o'z qudratini tiklashga harakat qilib isyon ko'tarsa-da, bunga erisha olmaydi.

Podshohlik tarixidan oldingi holat[tahrir | manbasini tahrirlash]

Xammurappi davrida Qadimgi Bobil podshohligi hududlari (m. a. 1792—1750-yillar).

Bobilga mustaqil davlat sifatida amoriylar boshlig'i Shumu-abum tomonidan taxminan m. a. 1894-yilda asos solingan. Tashkil etilganidan keyin bir asrdan ko'proq vaqt davomida u kichik va zaif davlat bo'lib, Isin, Larsa, Ossuriya va Elam kabi kuchli davlatlar tazyiqi ostida qoladi. Ammo podshoXammurappi (m. a. 1792-1750 yillar) davrida Bobil yirik davlatga aylandii va butun Mesopotamiya hududlarini zabt etdi, Qadimgi Bobil imperiyasiga asos solindi. Xammurappining o'limidan keyin uning sulolasi yana bir yarim asr davom hukmronlik qildi, shundan keyin Bobil yana kichik davlatga aylandi[2]. M. a. 1595-yilda Bobilni Xett podshohi Mursili I bosib oldi. Undan so'ng, tog'lik kassitlar qabilasi shaharni varon etadi. Bobil podshohligining qadimgi davri shu tariqa yakunlanadi.

Kassitlardan keyingi O'rta Bobil davrida Bobil aholisi ikkita asosiy guruhdan iborat edi: mahalliy bobilliklar (shumerlar va akkadlar bilan qo'shilib ketgan kassit va amoriylar avlodlari) va yaqinda kelgan, Levantdan kelgan qabilalar (sutiylar, oromiylar va xaldeylar). M. a. VIII asrga kelib, yirik shaharlardagi asosiy aholi boʻlgan mahalliy bobilliklarning tarkibiy guruhlari oʻzlarining eski oʻzliklarini yoʻqotib, birlashgan “Bobil” madaniyatiga singib ketishdi[3]. Shu bilan birga, xaldeylar oʻzlarining qabilaviy tuzilishi va turmush tarzini saqlab qolgan boʻlsalar-da, koʻproq “bobillashgan” holatga o'tdilar. Xaldeylar Bobil qudratining qayta tiklanishida juda katta ahamiyat kasb etdilar, m. a. 730-yilda shu qabiladan yagona shoh saylanib, qabilani birlashtirishga erishadi.

Miloddan avvalgi IX-VIII asrlar mustaqil Bobil podshohligi uchun halokatli boʻldi, zaif podshohlar Bobil aholisini tashkil etuvchi barcha guruhlarni nazorat qilmay, raqiblarini magʻlub etishga ojizlik qildilar va muhim savdo yoʻllarini saqlay olmadilar. Bu narsa oxir-oqibatda Bobilning shimoliy qo'shnisi Yangi Ossuriya imperiyasining m. a. 745-729-yillarda Bobilni istilo etishiga olib keldi[4]. Ossuriya istilosi tufayli Bobilning Ossuriyaga qarshi bir asrlik ozodlik kurashi boshlandi. Garchi ossuriyaliklar mintaqani o'z imperiyalariga qo'shib, Ossuriya shohi unvoniga qo'shimcha ravishda Bobil shohi unvonini ishlatgan bo'lsalar ham, Ossuriyaning Bobil ustidan nazorati barqaror emasdi, bu hududda tinimsiz isyonlar bo'lib turardi.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ossuriyaning qulashi hamda Yangi Bobil podshohligiga asos solinishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yirik Mesopotamiya shaharlari

Yangi Ossuriya podshosi Sinsharishkun hamda uning janubdagi noibi qo'mondon Sin-shumu-lishir o'rtasidagi fuqarolar urushi Ossuriyani zaiflashtirdi. Miloddan avvalgi 626-yilda Nabopalassar Bobil va Nippur shaharlariga hujum qilib, egallab oldi[5]. Sinsharishkunning javobi tez va qatʼiy bo'ldi, o'sha yilning oktyabr oyiga kelib ossuriyaliklar Nippurni qaytarib olishdi va Uruk shahrida Nabopalassarni qamal qilishdi. Sinsharishkun Bobilni egallay olmadi va Nabopalassar esa Ossuriyaning qamaliga dosh berdi va Ossuriya qoʻshinini qaytarishga muvaffaq bo'ldi[5].

Miloddan avvalgi 626-yilning noyabrida Nabopolassar rasman Bobil shohi sifatida taxtga o'tirdi va bir asrdan ortiq to'g'ridan-to'g'ri Ossuriya hukmronligidan keyin Bobilni mustaqil davlat sifatida tikladi[5]. Miloddan avvalgi 625-yildan 623-yilgacha Bobilning shimolidagi yurishlari va Nabopolassarga qo'shilgan kabi janubiy shaharlaridagi kichik muvaffaqiyatlariga qaramasdan m. a. 623-yilda Sinsharishkun yalpi hujumga o'tib, Nabopalassarni yengdi, ammo shohga qarshi ossuriyaning o'zida norozilik kuchaygani sababli bu yurishni oxirgacha yetkazmadi[5].


Miloddan avvalgi 615-yil oktyabr-noyabr oylarida Midiya shohi Kiaksar boshchiligidagi qo'shin Ossuriyaga bostirib kirib, Arrafa shahri atrofidagi hududni bosib oldi[5]. Miloddan avvalgi 614-yilning iyul-avgust oylarida midiyaliklar Kalxu va Nineviya shaharlariga hujum qila boshladilar. Keyin ular Ossuriyaning qadimgi siyosiy va diniy markazi Ashshurni qamal qilishdi.Midiyaliklar shaharni egallab, varonaga aylantirdilar. Nabopalassar Ashshurga talon-taroj boshlangandan keyin yetib keldi va Kiaksar bilan uchrashib, Ossuriyaga qarshi shartnoma imzoladi[5]. Miloddan avvalgi 612-yil aprel-may oylarida, Nabopalassar va Kiaksarning birlashgan qo'shini Nineviyaga yurish qildi. O'sha yilning iyun oyidan avgustigacha ular Ossuriya poytaxtini qamal qilishdi va avgust oyida devorlarni buzib, shaharni xarobaga aylantirishdi[5]. Sinsharishkunning vorisi, Ossuriyaning oxirgi shohi Ashshurballit II miloddan avvalgi 609-yilda Harranda mag'lubiyatga uchradi[6]. Ossuriyaning ittifoqchisi boʻlgan Misr bir necha yil davomida Bobilga qarshi urushni davom ettirdi va miloddan avvalgi 605-yilda Karxemishda Nabopalassarning valiahd shahzodasi Navuxodonosor tomonidan tor-mor etildi[7].

Navuxodonosor II davri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yuqori o'ngda Navuxodonosor II va uning chap tomonida Bobil zikkurati tasvirlangan tosh bitik

Miloddan avvalgi 605-yilda Nabopalassar vafotidan keyin o'g'li Navuxodonosor II oʻrniga oʻtirdi[8]. Navuxodonosor II meros qilib olgan imperiya dunyodagi eng qudratli imperiyalardan biri edi. U Midiya shohi Kiaksarning qizi yoki (ayrim manbalarda nabirasi) Amitisga uylanib, otasining Midiya bilan tuzgan ittifoqini mustahkamladi. Ba'zi manbalarda Qadimgi dunyoning yetti mo'jizasidan biri bo'lgan mashhur Bobil osma bog'lari Navuxodonosor II romonidan rafiqasi Semiramidaga Vatanini eslatib turish uchun bunyod etilgan degan ma'lumotlar bor (bu bog'larning mavjud bo'lganligi tarixchilar tomonidan bahsga sabab bo'lgan). Uning 43 yillik hukmronlik davrida Bobil Yaqin Sharqdagi eng qudratli saltanatga aylandi.

Navuxodonosor II Levantga ko'pmarotaba harbiy yuridh uyhstirib, sobiq Ossuriya imperiyasining O'rtayer dengizi bo'yida joylashgan yerlarini egallaydi. Miloddan avvalgi 587-yilda Quddusni vayron qiladi, Isroil-Yahudiya podsholigiga barham beriladi, yahudiylarning katta qismi Bobilga olib kelinadi, ular uchun Bobil asirligi deb nomlanuvchi davr boshlanadi[8]. O'rta dengiz bo'yidagi Tir shahri Bobil shohiga 13 yil qarshilik ko'rsatadi, shaharning qirg'oqdan 800 m uzoqlikdagi orolda joylashganligi uning qamal qilinishini uzoqqa cho'zadi. Miloddan avvlgi 573-yilda Tir shahri Bobilga vassal bo'ladi[9]. G'alabalr shaharfiga u Bobilning atrofini baland devorlar va chiroyli bezatilgan darvozalar bilan o'rab oladi. Ulardan iloha Ishtarga bag'ishlab qurilgan darvoza bugungi junga qadar saqlangan noyob arxitektura obidasidir.


Yangi Bobilning so'nggi tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bobil shohi Nabonid oy xudosiga ibodat qilmoqda (Britaniya muzeyida saqlanayotgan tosh lavha).


Navuxodonosor II vafotidan so'ng (m. a. 562-yil), Bobil siyosiy inqirozga uchradi, fitnalar natijasida uning o'g'li o'ldirildi. Fitnalar oqibatida saroy amaldori Nabonid va uning o'g'li Belshazar hokimiyatni qo'lga oldilar. Nabonid davrida imperiyani g'alayonlar qamrab olgan bo'lsa-da, nisbatan barqaror davr bo'ldi. Nabonid ibodatxonalarni qayta ta'mirlatdi, yangi binolar qurdirdi, Kilikiyaga harbiy yurish uyushtirdi. Nabonidning asli kelib chiqishi bobillik emas edi, u sobiq Ossuriyadagi Harran shahridan, Sin xudosiga sig'ingan qavmdan edi. Yangi qirol Sin ilohasining imperiyadagi mavqeyini ko'tarish uchun harakat qildi, Bobilning bosh xudosi Marduk inkor etildi. Bu esa Bobil ruhoniylarining qarshiligiga sabab bo'ldi.Kohinlarning shohdan yuz o'girishi xalqning unga nisbatan ishonchini susaytirdi.

Yangi Bobil imperiyasining qulashi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Miloddan avvalgi 539-yilda fors shohi Kir II ning Bobilga bostirib kirish xaritasi.

Miloddan avvalgi 553-yilda fors shohi Kir II o'zi avval bo'ysungan Midiya shohi Astiagga qarshi isyon ko'tardi, Astiagdan norozi Midiya qo'shini Kir II ga yordam berdi. Natijada miloddan avvalgi 550-yilda Astiag taxtdan ag'darilib, butun Midiya yerlari Kir II ga bo'ysundirildi. Kir II o'zini hamma forslar, elamiylar va kutiylarga shoh deb e'lon qildi hamda ulardan juda katta qo'shin tuzdi. Miloddan avvalgi 547-yilda Kichik Osiyodagi Lidiya davlatini tor-mor etdi. M. a. 539-yilda esa Bobil yerlariga bostirib kirdi. Nabonidning o'g'li Belshazar boshliq qo'shin Opis jangida tor-mor etildi. Kir II qo'shinlari Frot daryosini boshqa tomonga burib yuborib, Bobilni zabt etdi. Shu tariqa, Yangi Bobil imperiyasi davri ham nihoyasiga yetdi.

[10]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Hanish 2008.
  2. Van De Mieroop 2005.
  3. Brinkman 1984.
  4. Radner 2012.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Lipschits 2005.
  6. Radner 2019.
  7. Lange 2011.
  8. 8,0 8,1 Mark 2018.
  9. Ephʿal 2003.
  10. Nijssen 2018.