Xorazm Xalq Sovet Respublikasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Xorazm Xalq Shoʻro Jumhuriyati
Хорезмская Народная Советская Республика (Rus)

Jumhuriyat
Bandera de Khiva 1917-1920.svg
1920 — 1924


Flag of the Uzbek SSR.svg
 
Flag of the Turkmen SSR.svg
 
Flag of Karakalpak ASSR (1934-1937).svg
Flag of Khiva 1920-1923.svg
Bayroq
Soviet Union - Khorezm PSR (1922).svg
Xorazm XSJ (yashil) Shoʻro Oʻrta Osiyosi bilan birga, 1922.
Poytaxti Xiva
Til(lar)i Oʻzbek tili
Dini Islom (Sunniy)
Soʻfiylik (Naqshbandiylik)
Maydoni 62,200 km²
Aholisi 800 000 kishi
Nozirlar Shoʻrosining birinchi raisi
 - 1920–1921 (birinchi) Yusupov Polvonniyoz hoji
 - 1924–1925 (oxirgi) Temur xoʻja Yamin oʻgʻli
Valyuta Xorazm rubli
RSFSJ rubli
Meros boʻlib oʻtishi
Xorazm (Xiva xonligi)
Oʻzbek SSR
Qoraqalpoq MV
Turkman SSR

Xorazm Xalq Sovet Respublikasi (1920-1924; XXSJ, XXSR, rus. Хорезмская Народная Советская Республика) — Xiva xonligi hududida xonlik tuzumi agʻdarib tashlangach, yuzaga kelgan xalq respublikasi. Maydoni 62.200 km², aholisi 550 ming kishi (1920). Milliy tarkibi, asosan, oʻzbeklar (65%), qisman turkmanlar (26,8%), qoraqalpoqlar (3,8%), qozoqlar (3,4%) va boshqalardan iborat. XXSR maʼmuriy jihatdan 4 ta viloyat (Hazorasp, Yangi Urganch, Toshhovuz, Xoʻjayli) va 26 ta tumanga boʻlingan (1923). XXSR hududi Buxoro Xalq Sovet Respublikasi, Turkiston ASSR, Qozogʻiston ASSR bilan chegaralangan. Poytaxti — Xiva shahri.

Tarixi[tahrir]

Xivada xonlik tuzumi agʻdarib tashlangan kun — 1920 yil 2 fevralda Yosh xivaliklar partiyasi aʼzolarvdan iborat, (5 kishi kirgan) Muvaqqat inqilobiy qoʻmita — revkom (raisi Mulla Jumaniyoz Sultonmurodov) tuzilgan. Bu qoʻmita 2 oy davomida ham qonun chiqaruvchi, ham ijro qiluvchi hokimiyat vazifasini bajargan. 9 aprelda mazkur qoʻmita ishini yaxshilash maqsadida uning tarkibida 10 kishidan iborat dastlabki xalq hukumati — Nozirlar Shoʻrosi tashkil qilindi. Hukumat tarkibiga Jumaniyoz Sultonmurodov (Muvaqqat inqilobiy hukumat raisi; xorijiya — tashqi ishlar noziri), Odamoxun Ortiqov (hukumat raisi yordamchisi), Mulla Navroʻz Roʻziboyev (hukumat kotibi), Mulla Oʻroz Xoʻjamuhamedov (hukumat kotibi yordamchisi), Matlapoboy Madrahimov (moliya noziri), Shayxutdin Hasanov (harbiy ishlar noziri), Polvonniyoz Hoji (Polyozhoji) Yusupov (oliy mufattish — davlat nazorati noziri), Eshchonqori Jabborqulov (xalq xoʻjaligi noziri), Mulla Bekjon Rahmonov maorif noziri), Bobooxun Salimov (adliya noziri) kirishdi. Asosan, yosh xivaliklardan iborat boʻlgan hoʻkumat aʼzolari Xorazmda agʻdarib tashlangan xonlik hukumati oʻrniga demokratax respublika qurish uchun intildilar.

1920 yil 26 — 30 aprelda Butun Xorazm xalq vakillarining 1 qurultoyida Xorazm Xalq Sovet Respublikasi — XXSR tuzilganligi tantanali ravishda eʼlon qilingan. Qurultoyda 15 kishidan iborat XXSR hukumati — Xalq Nozirlar Shoʻrosi (raisi P. Yusupov) tuzildi.

XXSRning yosh hukumati BXSR, Turkiston ASSR, RSFSR davlatlaridan tashqari Finlyandiya, Shvetsiya, Germaniya, Turkiya, Afgʻoniston, Eron kabi xorijiy davlatlar bilan ham mustaqil ravishda savdosotiq va iqtisodiy aloqalarni olib borishga harakat qildi. Mac, 1921 yil 24 noyabrda Afgʻonistonga qozikalon Bobooxun Salimov boshchiligida maxsus elchilik hayʼati joʻnatilgan. Xususan, Finlyandiya bilan savdosotiq aloqalari samarali boʻlgan.

1920 yil 13 sentabrda Moskvada RSFSR bilan XXSR oʻrtasida 24 moddadan iborat Ittifoq shartnomasi va 15 moddadan iborat iqtisodiy bitim tuzilgan. Ittifoq shartnomasiga binoan, sovet Rossiyasi XXSR mustaqilligi va daxlsizligini rasmiy surʼatda tan olgan. Ittifoq shartnomasining 17moddasi asosida alohida harbiysiyosiy bitim ham tuzilgan. Unda Xorazm qizil armiyasi RSFSR homiyligi ostida tuzilishi taʼkidlangan.

Biroq shartnoma va bitimlarda koʻrsatilgan asosiy moddalarni, xususan, XXSRning mustaqilligi va daxlsizligi huquqini sovet Rossiyasi tan olmay, doimiy ravishda yosh respublikaning ichki ishlariga qoʻpol ravishda aralashib turdi, Xorazmda katta miqdordagi qizil askarlarni saqlab, bu harbiy kuchlar orqali mamlakatni oʻzi boshqarishga intildi. 1921 yil 6 martda Xorazmda qizil askarlar uyushtirgan harbiy davlat toʻntarishidan keyin P. Yusupov hukumati ham agʻdarib tashlandi. Hukumatning sobiq raisi yashirinishga ulgurdi. Biroq oradan koʻp oʻtmay u qamoqqa olindi. Bolsheviklar koʻplab nozirlarni otib tashlashdi. Tirik qolgan ayrim nozirlar Junaidxon safiga borib qoʻshilgan. Yosh xivaliklar partiyasining faoliyati taqiklangan. Xorazm Kommunistik partiyasi tashkiliy jihatdan rasmiylashdi (1921 yil dekabr).

.XXSR davlat boshqaruvi jihatidan xalq demokratik respublikasi hisoblangan. XXSR Konstitutsiyasiga muvofiq, davlat hokimiyatining oliy boshqaruv organi, Butun Xorazm xalq vakillari qurultoyi, qurultoylar oʻrtasida — XXSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi hisoblangan. Ijro qiluvchi oliy organ (hukumat) — Xorazm Xalq Nozirlar Shoʻrosi sanalgan. Birok, asosiy hokimiyat XXSRda turgan sovet Rossiyasi va SSSRning turli favqulodda organlari qoʻlida boʻlgan.

Afsuski, Xorazmda hokimiyatning yangi organlari faoliyati bu gal ham uzoqqa choʻzilmadi. 1921 yil sentabr oyida boʻlgan XXSR MIK majlisida "Oʻz vazifasini bajara olmagan va ishni chalkashtirgan" degan soxta ayblar bilan M. Olloberganov oʻz lavozimidan olib tashlandi va oʻlimga hukm qilindi. Umuman olganda, XXSR mavjud boʻlgan qariyb 5 yil davomida bolsheviklar tomonidan XXSR MIK raislari va hukumat boshlikdarining har biri 10 martadan uzgartiriddi. Xorazmda oʻtkazilgan bunday davlat toʻntarishlari oqibatida oʻzbek xalqining koʻplab asl farzandlari qatagʻon qilindi.

1920—21 yillarda XXSRda agrar sohada dastlabki oʻzgarishlar amalga oshirilib, 10 ming desyatina yer dehqonlarga boʻlib berildi. Bundan tashqari, ularga urugʻ, dehqonchilik asboblari hamda ssuda (qarz) ajratiddi. Dehqonlarga kredit xisobidan 5 ming chorva mol sotiddi. Eski sugʻorish inshootlarini qayta tiklash bilan birga yangilari ham qurildi. Mac, 1922 yil oxirigacha Xorazm dehqonlari Hazoraspdan Xoʻjayligacha boʻlgan hududda 12 ta damba qurdilar. 1922 yilda chorakor va kambagʻallarga yer boʻlib berish uchun davlat yer fondi tuzishga hamda dehqonlarga uzoq muddatli va qaytarib olinmaydigan ssudalar berish uchun davlat dehqonlar bankini taʼsis etishga qaror qilindi. Bankka 3 mlrd. soʻm mablagʻ ajratilgan. Xullas, 1921 —22 yillarda 400 ming tanobdan ortiqroq yer kambagʻal dehqonlarga berildi.

XXSRda iqtisodiy siyosat va xoʻjalik sohasidagi islohotlar ziddiyatli tarzda kechdi. Xorazm Respublikasidagi soliq siyosatida sovet Rossiyasining taʼsiri kuchliroq boʻlganligi uchun sinfiy yondashuv yaqqol namoyon boʻldi. Soliqning ogʻir yuki savdogarlar, sudxoʻrlar va yirik yer egalari zimmasiga toʻgʻri keldi. Qishloq xoʻjaligida yagona soliq tizimi (1922 yil dekabr) joriy qilindi. Soliq toʻlashni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish maqsadida davlat banki va soliq palatasi tashkil qilindi. 1923 yil iyunda hunarmandchilik va sanoat sohasidagi soliklar ham bir tizimga solinib, davlat sanoat soligʻi joriy qilindi. Yangi iqtisodiy siyosat (NEP)ning eʼlon qilinishi bilan XXSRda karvonsaroylar, korxonalar, koʻllar va toʻqaylar ijaraga berila boshlandi. Telefon simlari tortilib, daryo kemachiligi tiklashga kirishilgan. Bir qancha yirik koʻpriklar qurildi. Paxta maydonlarining xududi 1921 yildagi 10 ming tanobdan 1924 yilda 85 ming tanobga, hosiddorlik 100 ming pudsan 800 ming pudga koʻtariddi. Umumiy ekin maydonlari 1913 yildagi darajaning 62%ni, hosiddorlik 70 —75% ni tashkil kildi. 1924 yilga kelib, 6 ta paxta tozalash zavodi, 10 ta gʻisht zavodi, yogʻ zavodi, bosmaxona, elektrstansiya tiklandi, qogoz va shisha zavodlari quriddi. Sanoatda davlat sektori ustuvor mavqeini egalladi.

XXSR hukumati madaniymaʼrifiy va sogʻliqni saqlash ishlariga ham katta eʼtibor qaratdi. 1920 yil bahorida respublikada yangi tipdagi maktablar tashkil qilina boshlandi. 1921 yil sentabrda Xivada ochilgan xalq dorilfununi respublika madaniy hayotida katta voqea boʻldi.

Xorazm Sovet Sotsialistik Respublikasi (XSSR). 1923 yil 17-20 oktabrda boʻlgan Butun Xorazm xalq vakillarining 4qurultoyi XXSRni Xorazm Sovet Sotsialistik Respublikasi (XSSR)ga aylantirish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. 20 oktabrda XSSRning 5 boʻlim va 12 bobdan iborat yangi Konstitutsiyasi qabul qilindi. Bu Konstitutsiya mamlakatning sotsialistik qurilish yoʻliga oʻtishini qonun yoʻli bilan mustahkamladi. Unga muvofiq, yerning xususiy mulk ekanligi bekor qilindi, vaqf yerlari butunlay tugatildi. Mavjud yerlar umumxalq mulki deb eʼlon qilinib, barcha vaqf mulklari maorif nozirligi ixtiyoriga berildi. Kozixonalar faoliyati taqiqlanib, sovet sudlari tashkil qilindi. Shu tarzda 1923 yil oktabr oyidan boshlab Xorazm Respublikasidagi demokratik oʻzgarishlarga chek qoʻyildi. Xorazmni sovetlashtirish jarayoni oʻzining yuqori bosqichiga koʻtarildi. Hukumatning keskin yangi siyosatidan norozi boʻlgan barcha kishilar bunday vaziyatda istiqlolchilar safini toʻldirdilar. Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat Xorazm vohasiga ham keng tarqalgan edi. XSSRning markaziy va janubiy qismlarida koʻplab sardor va qoʻrboshilarning harakatlari yanada avj oldi.

1923 yil dekabrda Pitnak, Hazorasp, Bogʻot, Xonqa tumanlarida yangi sovet hukumatiga qarshi dehqonlarning ommaviy qoʻzgʻolonlari boshlanib ketdi. Qoʻzgʻolonchilar joylardagi sovet tashkilotlarini tugatib, mamlakat poytaxti Xiva sh. ustiga yurish boshladilar. Qoraqumda turgan Junaidxon qoʻshinlari ham gʻarb tomondan, bir vaqtning oʻzida shaharga qarab harakat boshladi. 1924 yil 10 yanvardan boshlab Junaidxonning 15 ming kishilik otliq va piyodalardan iborat qoʻshini Xivani qamal qilishga kirishgan. 16 yanvarda XSSRda harbiy holat joriy qilindi. Qizil armiya qoʻmondonligi zudlik bilan Xorazmga katta miqdordagi harbiy kuchlarni joʻnatgach, 1924 yil fevral oyining boshlarida xalq qoʻzgʻoloni bostirildi va bolsheviklar davlatning yangi jazolash (qatagʻon) organlarini tashkil qilishdi. 1924 yil 20 fevralda sovet prokuraturasi tuzildi. Shuningdek, Xorazmdagi viloyatlarda 5 ta sovet xalq sudlari ham tashkil qilindi. Bu davrda harbiy tribunal va Davlat siyosiy boshqarmasi (GPU) faoliyati yanada kuchaytirildi. Bu jazolash organlari kommunistik mafkurani tan olmagan qar qanday kishilarni qatagʻon qilishni avj oldirdi.

Oʻrta Osiyo Iqtisodiy Kengashi (Sredaz EKOSO)ning tazyiqi natijasida 1923 yil yozida Xorazmdagi milliy valyuta RSFSR rubliga (10 Xorazm soʻmiga 1 RSFSR rubli nisbatida) almashtirilgan edi. 1924 yildan boshlab Xorazm Respublikasi ham xuddi BXSR singari SSSRning yagona bank va moliya tizimiga toʻliq tortildi. XSSR armiyadan keyin davlat mustaqilligini muhim timsoli boʻlgan milliy valyutadan ham mahrum qilindi.

Butun Xorazm xalq vakillarining 5qurultoyi (1924 yil 29 oktabr — 2 noyabr) Oʻrta Osiyoda milliyhududiy chegaralanish munosabati bilan XSSR tugatilishini eʼlon qildi. XSSRning oʻzbeklar yashaydigan 23 ta tumani yangidan tashkil qilingan Oʻzbekiston SSR tarkibiga Xorazm viloyati qilib kiritildi. XSSRning qolgan hududlari Turkmaniston SSR va Qoraqalpoq muxtor viloyati (Qozogʻiston ASSR tarkibida)ga qoʻshildi. 1924 yil 23 noyabrda XSSR MIK va 30 noyabrda Xalq Nozirlar Shoʻrosi oʻz faoliyatini toʻxtatdi.

Jumhuriyat Qizil Armiya qoʻshinlari Xorazm xonligi chegaralariga bostirib kirishi natijasida yuzaga kelgan.

Agar Qozogʻiston va Turkistonda ijtimoiy-demokratik doiralar mavjud boʻlgan boʻlsa ham, Buxoro va Xivada bundaylar umuman yoʻq edi. Buxoro kompartiyasi Qizil Armiya tigʻlari yordamida amirlik tizimidan xalos boʻlish uchun sabab yaratish maqsadida 1918-yil 25-sentabrda Toshkentda boʻlib oʻtgan qurultoyda yaratildi. Shuningdek xonlik tashqarisida yaratilgan Xorazm kommunistik partiyasi ham xuddi shunday vazifani bajardi. Ikkala pertiya ham kamsonli edi. 1919-yil oxiriga kelib Buxoro kompartiyasi 900 ta atrofida kommunistni hisobladi, Xorazm kompartiyasi esa 1920-yil aprel holatiga 600 kishi yigʻdi. [1]

1923-yil 30-oktabrda 4-Umumxorazm qurultoyida Xorazm Sotsialistik Shoʻro Jumhuriyatiga aylantirildi, konstitutsiya qabul qilindi. 1924-yil kuzida Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy ajralish munosabati bilan 5-Shoʻrolar Umumxorazm qurultoyi (1924-yil 29-sentabr — 2-oktabr) XSSJ oʻzini tarqatishi haqida eʼlon qildi, va 1924-yil 27-oktabrda uning hududi Oʻzbek SSJ, Turkman SSJ va RSFSJ Qoraqalpoq MV oʻrtasida taqsimlandi.

Xorazm Kommunistik partiyasining 3-qurultoyi (1923-yil iyul) sotsializm uchun kurash dasturini belgila oldi, 4-Umumxorazm Shoʻrolar qurultoyi (1923-yil 17-20-oktabr) Xorazm Shoʻro Sotsialistik Jumhuriyatini (XSSJ) tantanali ravishda eʼlon qildi va xalq-demokratik bosqichini yakunlash va sotsialistik inqilob bosqichiga oʻtishni qonuniy birkitilgan yangi konstitutsiya qabul qildi, 5-Umumxorazm Shoʻrolar qurultoyi (1924-yil 29-sentabr — 2-oktabr) millatlarning oʻz taqdirini oʻzi belgilash huquqidan kelib chiqqan holda va Xorazm xalqi irodasini ifodalagan holda ularga yangi tashkil etilgan Oʻzbek SSJ, Turkman SSJ va Qoraqalpoq MV tarkibiga kirish huquqini berish qarorini qabul qildi. Oʻrta Osiyo shoʻro jumhuriyatlarini milliy-davlatchilikka ajratilishi jarayonida XSSJ tugatildi.[2]

Siyosatchilar[tahrir]

Inqilobiy Qoʻmita raisi[tahrir]

Vaqtinchalik hukumat raisi[tahrir]

Xalq Vakillari Assambleyasi Prezidiumi raisi[tahrir]

Markaziy Ijroiya Qoʻmiyasi prezidiumi raisi[tahrir]

Joʻgʻrofiyasi[tahrir]

Xorazm Xalq Shoʻro Jumhuriyati Turkiston Muxtor Shoʻro Sotsialistik Respublikasi bilan shimol va janubi orqali va Buxoro Xalq Shoʻro Jumhuriyati bilan sharqi orqali chegaradosh boʻlgan. Gʻarbiy chegarasi Orol dengizining gʻarbiy sohili bilan tutashgan va Qirgʻiz MSSJ (hozirgi gʻarbiy Qozogʻiston) bilan chegaradosh boʻlgan. U 62,200 km2 maydonga ega boʻlgan va aholisi 600,000 kishidan koʻp boʻlgan, ular asosan oʻzbeklar - 62,5%, turkmanlar - 28,6%, qoraqalpoqlar - 3,0%, va qozoqlardan - 3,5% tashkil topgan. Uning poytaxti Xiva boʻlgan.[3]

Manbalar[tahrir]

  1. Бисенбаев Асылбек Кнарович Boshqa Oʻrta Osiyo
  2. Xorazm Xalq Shoʻro Jumhuriyati Katta shoʻro ensiklopediyasi
  3. Khorezm People's Soviet Republic: Big Soviet Encyclopedia online edition. (Ruscha)

Havolalar[tahrir]

  • Михаил Калишевский «Хорезмский эксперимент» большевиков Международное агентство новостей «Фергана» 25.04.2010
  • Генис В.Л. 1) Бутафорская революция, или российское полпредство в Хиве //Восток-Oriens. 2000, №2; 2) Свержение младохивинского правительства в 1921 г. //Вопросы истории. 2004. №1; 3) Дело о Комитете национального объединения, или российское полпредство в Хиве в 1921-1922 гг. //Восток-Oriens. 2008. №4.
  • Polvonniyoz Hoji Yusupov, Yosh xivaliklar tarixi (Xotiralar), Urganch, 1999; Matkarimov M., Xorazm Respublikasi: davlat tuzilishi, nozirlari va iqgisodi, Urganch, 1993; Xiva ming gumbaz shahri, T., 1997; Xorazm tarixi, 2j., Urganch, 1997; Oʻzbekiston yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000; Rajabov K,.K., MustaqilTurqistonfikri uchun mujodalalar, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T.~ 2000; Oʻzbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari, T., 2001. Qahramon Rajabov.

Yana qarang[tahrir]