Xo'ja

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish

Bu nomni hoji bilan adashtirmang

Xoʻja Nasriddin musulmon Sharqining folklor qahramoni. 18-asr turk miniatyurasi

Xoʻja (forscha: خواجه turkcha: hoca, uyğurcha: kẖwjạ, turkmancha: hoja, qozoqcha: қожа, tatarcha: коҗа ) fors tilidan boʻlgan unvon boʻlib , turkiy tilli mamlakatlarda ham qoʻllaniladi. Ushbu atamaning umumiy maʼnosi „hurmatli shaxs“, „yuqori martabali shaxs“, „obroʻli“ boʻlib, turli mamlakatlarda, turli xalqlarda va turli davrlarda maʼno xususiyatlari jihatidan farq qilgan [1] .

Forsda Xoja unvoni dastlab hurmatli, hurmatga sazovor, ilgʻor ulugʻ zotlar va olimlarni nazarda tutgan. Gʻaznaviylar davrida bu atama oʻzining avvalgi maʼnosini yoʻqotib, yuqori maʼmuriy mansabni egallagan shaxsni bildira boshlagan . Usmonlilar imperiyasida xoja soʻzi tabib, olim, shuningdek, amaldorlarga nisbatan qõllangan.

Volga Bolgariyasida va Oltin Oʻrda mavjudligining dastlabki davrida xoʻja mahalliy feodallar uchun eng koʻp ishlatiladigan atama edi.

Oʻrta Osiyoda dastlab bu nom solih xalifalar Abu Bakr Siddiq va Umar ibn Xattob, shuningdek, Usmon ibn Affon va Alidan kelib chiqqan, lekin Muhammad (s.a.v.) paygʻambarning qizlaridan emas, balki boshqa xotinlardan kelib chiqqan sharafli qatlamning nomi edi. Boshqa bir versiyaga koʻra, Oʻrta Osiyo xoʻjalari arab lashkarboshilaridan, uchinchi taxminga koʻra esa har qanday arablardandir kelib chiqqan. Xitoy Turkistonida 18-asrda Xoʻjalar sulolasi mavjud bõlgan. Keyinchalik Xoʻja atamasi mulla va umuman din arbobini, shuningdek, oqsoqol, turmush oʻrtogʻi, er, mulkdor, xõjayinni bildira boshlagan va hurmatli murojaat sifatida ham qoʻllanilgan. Qozoqlar va qirgʻizlar orasida eski usul [lower-alpha 1] oʻqituvchilarini xoʻjalar deb atashgan. Koʻpincha Markaziy Osiyoda, muayyan bir imtiyozlarga ega odamlarning maʼlum bir guruhini yoki uruğni Xoʻja deb atashgan[1] .

Markaziy Osiyo mamlakatlarida koʻp sonli toponimlar Xoʻja atamasidan kelib chiqqan. 1970-yillarning oxirida bunday toponimlarning eng koʻp soni (barcha toponimlarning 80 tasi yoki 1,7 %) Tojikiston hissasiga toʻgʻri kelgan. Shuningdek, Oʻzbekistondagi taponimlarning 62 tasi (3,4 %) Yuqori Zarafshon vodiysi (Samarqand viloyati) va 55 tasi (2.7 %) Quyi Zarafshon vodiysi (Buxoro viloyati)ga toʻgʻri kelgan[1].Xoja atamasidan turli turkiyzabon xalqlar orasida keng tarqalgan bir xil nomli shaxs nomi ham mavjud.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Izohlar
  1. Старометодные школы (мектебе и медресе) были широко распространены на российском Востоке, в том числе, среди башкир и татар в Урало-Волжском регионе до учреждения там же новометодной (джадидистской) школы[2]
Manbalar

[3] [4] [5] [6] [7] [8]}}

Adabiyot[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Р. Я. Рассудова Термин ходжа в топонимии Средней Азии // Ономастика Средней Азии / Ответственные редакторы В. А. Никонов, А. М. Решетов. — Москва: Издательство «Наука». Главная редакция восточной литературы, 1978. — С. 115—125. — 227 с.
  1. 1,0 1,1 1,2 Рассудова 1978.
  2. Роль старометодной школы в системе образования мусульман Уфимской губернии
  3. Andoza:Книга:БЭС
  4. Andoza:ВТ-ЭСБЕ
  5. И. Н. Березинъ Ходжа // Русскій энциклопедическій словарь. — С. Петербургъ, 1878. — Т. III У-Ф-Х-Ц-Ч К. — С. 496.
  6. Усманов, Миркасым Абдулахатович, Рафаэль Хакимов История татар с древнейших времён. — Казань: Рухият, 2002. — Т. 2: Волжская Булгария и Великая степь. — С. 150. — ISBN 9785903099016
  7. Абу-л-Фазл Байхаки Глоссарий // История Масуда (1030—1041) / Перевод с персидского, введение, комментарий и приложения А. К. Арендса. — 2-е, дополненное. — Москва: Наука, 1969. — С. 963. — 1009 с.
  8. Ибн Мирзакарим ал-Карнаки Ходжа // Мусульманские имена. — Диля, 2006. — С. 218. — 447 с. — ISBN 9785885035378