Kontent qismiga oʻtish

Vohon koridori

Koordinatalari: 37°N 73°E / 37°N 73°E / 37; 73
Vikipediya, erkin ensiklopediya

Vohon koridori (dariycha: دالان واخان; pushtucha: واخان دهلېز‎‎) – Afgʻonistonning Badaxshon viloyatidagi tor hududdir. Bu yoʻlak sharq tomonga choʻzilib, Afgʻonistonni Xitoyning Shinjon viloyati bilan bogʻlaydi. Shuningdek, shimolda Tojikistonning Togʻli-Badaxshon muxtor viloyatini janubda Pokistonning Xaybar Paxtunxva va Gilgit-Baltiston hududlaridan ajratib turadi[1][2][3][4][5][a]. Eng baland nuqtasi 4,923 m (16,152 ft) boʻlgan bu baland togʻ vodiysi Panj va Pomir daryolarining boshlanish joyi hisoblanadi. Bu daryolar birlashib, ulkan Amudaryo oqimini hosil qiladi. Asrlar davomida bu vodiy orqali muhim savdo yoʻli oʻtgan boʻlib, u sayohatchilarning Sharqiy, Janubiy va Markaziy Osiyo oʻrtasida harakatlanishini osonlashtirgan[6].

Koridor 1893-yilda Britaniya Raji Mortimer Durand va Afgʻoniston amiri Abdurahmon Xon oʻrtasidagi kelishuv natijasida hozirgi Pokiston hududidan ajratib olingan. Bu kelishuvning maqsadi Rossiya imperiyasi (hozirgi Tojikiston) va Britaniya imperiyasi (hozirgi Pokiston) oʻrtasida bufer zona yaratish edi[7]. Shu bilan birga, ushbu kelishuv bugungi kunda Pokiston va Afgʻoniston oʻrtasidagi chegarani belgilovchi Durand chizigʻini ham yuzaga keltirgan. Bu hudud soʻnggi marta 1763-yilda Durroniylar imperiyasi tomonidan zabt etilgan edi[8]. Ajratib olingan paytda, bu tor yoʻlak Rossiya imperiyasi (xususan, hozirgi Tojikistondagi Rossiya Turkistoni) va Britaniya imperiyasi (hozirgi Pokistondagi Britaniya Rajining shimoliy qismi) oʻrtasida bufer zona vazifasini bajargan. Uning sharqiy chegarasi Xitoyning Shinjon viloyati bilan tutashgan boʻlib, oʻsha paytda bu hudud Sin sulolasi tomonidan boshqarilgan.

Bugungi kunda bu yoʻlak Afgʻonistonning Badaxshon viloyatiga qoʻshib berilgan Vohon tumanini tashkil etadi. 2020-yil maʼlumotlariga koʻra, tumanning aholisi 17 167 kishini tashkil etgan[9]. Vohon va Pomir xalqlari yashaydigan shimoliy qismi Pomir nomi bilan ham tanilgan. Mahalliy aholi uchun eng yaqin yirik aeroport gʻarbdagi Fayzobod shahrida joylashgan boʻlib, u yoʻl tarmogʻi orqali bogʻlangan. Agar ushbu yoʻlak ajratib berilmaganda, Pokiston Tojikiston bilan bevosita chegaradosh boʻlardi.

Geografiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Qoʻshimcha maʼlumotlar: Vohon, Vaxjir dovoni, va Pomir
Vohon yoʻlagidagi suv toshqinlari
Viktoriya koʻli, Katta Pomir, 1874-yil 2-may. Akvarel rassomi Thomas Edward Gordon[10]

Uning gʻarbiy kirish qismida, Afgʻonistonning Ishkashim shahri yaqinida, yoʻlakning kengligi 18 km (11 mi) tashkil etadi[4]. Yoʻlakning gʻarbiy uchdan bir qismining kengligi oʻzgaruvchan boʻlib (13–30 km (8–19 mi)), markaziy Vohonda 65 km (40 mi) kengayadi[4]. Yoʻlakning sharqiy qismida u ikkiga boʻlinib, Xitoy hududining turtib chiqqan qismini oʻrab oladi va ikki davlat oʻrtasidagi 92 km (57 mi) chegarani hosil qiladi[4]. Janubi-sharqiy tarmoqning eng sharqiy nuqtasi boʻlgan Vaxjir dovoni Ishkashimdan taxminan 300 km (190 mi) uzoqlikda joylashgan[4]. Shimoli-sharqiy tarmoqning eng sharqiy nuqtasi esa nomsiz choʻl boʻlib, u Ishkashimdan taxminan 350 km (220 mi) uzoqlikda joylashgan[4]. Chegaraning Xitoy tomonida Shinjon Uygʻur Avtonom Rayonining Toshqoʻrgʻon Tojik Avtonom okrugi joylashgan.

Yoʻlakning shimoliy chegarasini gʻarbda Pomir daryosi va Zoʻrkoʻl koʻli, sharqda esa Pomir togʻlarining baland choʻqqilari belgilaydi. Shimolda Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyati joylashgan. Janubda yoʻlak Hindukush va Qoraqurumning baland togʻlari bilan chegaralangan. Uning janubiy qanoti boʻylab ikkita togʻ dovoni yoʻlakni qoʻshni hududlarga bogʻlaydi. Broghol dovoni Pokistonning Xaybar-Paxtunxva viloyatiga kirish imkonini bersa, Irshad dovoni yoʻlakni Gilgit-Baltiston bilan bogʻlaydi. Gilgit-Baltistonga ham ulanadigan Dilisang dovoni hozirda foydalanilmaydi[11]. Yuqorida aytib oʻtilganidek, eng sharqiy dovon – Vaxjir dovoni boʻlib, u Xitoyga tutashadi va bu mamlakat bilan Afgʻoniston oʻrtasidagi yagona chegara aloqasi hisoblanadi.

Yoʻlak sharqda gʻarbga qaraganda balandroq; (Vaxjir dovoni 4,923 m (16,152 ft) balandlikda joylashgan) va Ishkashimda taxminan 3,037 m (9,964 ft) tushadi[12]. Vaxjir daryosi Vaxjir dovonining Afgʻoniston tomonidagi muz gʻoridan boshlanadi va gʻarbga oqib, Bozai Gumbaz qishlogʻi yaqinida Bozai Daryoga qoʻshiladi, natijada Vohon daryosi hosil boʻladi. Soʻngra Vaxon daryosi Kala-i-Panj yaqinida Pomir daryosiga qoʻshilib, Panj daryosini hosil qiladi va Ishkashimda Vaxon yoʻlagidan chiqib ketadi.

Xitoyliklar Vaxjir dovonining sharqidagi Chalachigu vodiysini, yaʼni Xitoy tomonida Tagdumbash Pomirini bogʻlaydigan vodiysini, Vohon yoʻlagining bir qismi deb hisoblaydilar. Bu baland togʻ vodiysining uzunligi taxminan 100 km (60 mi)ni tashkil etadi. Toshqoʻrgʻon daryosi oqib oʻtadigan mazkur vodiyning kengligi asosan 3–5 km (2–3 mi) atrofida boʻlib, eng tor joyida 1 km (0.6 mi)dan ham kamroqdir[13]. Xitoy hududidagi bu butun vodiy tashrif buyuruvchilar uchun yopiq; biroq, mahalliy aholi va hududdagi chorvadorlarga u yerga kirishga ruxsat berilgan[14].

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hududning relyefi juda notekis boʻlishiga qaramay, bu yoʻlak tarixan Kobul va Qashqar oʻrtasidagi savdo yoʻli sifatida foydalanilgan[15][16]. Maʼlumotlarga koʻra, Iskandar Zulqarnayn, Song Yun, Huisheng, Syuanzang, Marko Polo va boshqa koʻplab shaxslar shu yoʻldan oʻtishgan[17]. Portugaliyalik iyezuit ruhoniysi Bento de Góis 1602-1606-yillar oraligʻida Vohondan Xitoyga oʻtgan. Bu hududga ruslarning nazorati ostida 1874-yilda Thomas Edward Gordon[18], 1891-yilda Francis Younghusband[19] va 1894-yilda Lord Curzon tashrif buyurishgan[20]. 1906-yilning may oyida Vohonga tashrif buyurgan Aurel Stein har yili Xitoyga 100 ta ot yukidagi tovarlar oʻtishini xabar qilgan[21].

Ilk sayohatchilar quyidagi uch yoʻnalishdan birini tanlaganlar:

  • Shimoliy yoʻnalish Pomir daryosi vodiysi boʻylab Zorkoʻl koʻligacha, keyin togʻlar osha sharqqa Bartang daryosi vodiysiga, soʻngra Sariqoʻl tizmasi orqali Xitoyga olib borgan.
  • Janubiy yoʻnalish Vohon daryosi vodiysi boʻylab Vaxjir dovoni orqali Xitoyga yoʻl olgan. Bu dovon yiliga kamida besh oy yopiq boʻlib, qolgan vaqtda ham faqat vaqti-vaqti bilan ochiladi[22].
  • Markaziy yoʻnalish esa janubiy yoʻldan ajralib, Kichik Pomir orqali Murgʻob daryosi vodiysiga oʻtgan.

Yoʻlak qisman Britaniya Hindistoni va Rossiya imperiyasi oʻrtasidagi „Buyuk Oʻyin“ natijasida vujudga kelgan siyosiy tuzilmadir[4]. Shimolda, 1873-yilda imperiyalar oʻrtasidagi kelishuv Panj va Pomir daryolarini Afgʻoniston va oʻsha paytdagi Rossiya imperiyasi oʻrtasidagi chegara qilib belgilash orqali tarixiy Vohon mintaqasini amalda ikkiga ajratib yubordi. Janubda esa, 1893-yildagi Durand chizigʻi bitimi Britaniya Hindistoni va Afgʻoniston oʻrtasidagi chegarani belgilab berdi. Bu, ikki imperiya oʻrtasida bufer vazifasini oʻtaydigan, Afgʻoniston boshqaruvidagi tor yer maydonini qoldirdi. Mazkur hudud XX asrda Vaxon yoʻlagi nomi bilan tanildi[23].

Yoʻlak bir asrdan ortiq vaqt davomida muntazam transport harakati uchun yopiq boʻlib kelgan[12] va hozirda zamonaviy yoʻl mavjud emas. 1960-yillarda qurilgan Ishkashimdan Sarhad-e Broghilgacha boʻlgan gʻadir-budur yoʻl[24][25] mavjud, ammo undan narida faqat soʻqmoqlar bor. Bu soʻqmoqlar yoʻlning oxiridan Vaxjir dovonidagi Xitoy chegarasigacha va undan Kichik Pomirning narigi chekkasigacha taxminan 100 km (60 mi) masofani bosib oʻtadi.

Jeykob Taunsend Afgʻonistondan Vohon yoʻlagi va Vaxjir dovoni orqali Xitoyga giyohvand moddalar kontrabandasi ehtimolini koʻrib chiqqan, biroq sayohat va chegarani kesib oʻtish qiyinchiliklari tufayli bu yoʻnalish Tojikistonning Togʻli Badaxshon avtonom viloyati yoki Pokiston orqali oʻtkaziladigan kontrabandaga nisbatan ahamiyatsizroq ekanligiga ishonch hosil qilgan. Chunki bu ikki yoʻnalish Xitoyga kirish uchun ancha qulayroq hisoblanadi[26].

Mintaqaning olis joylashganligi sababli, 1970-yillarning oxiridan buyon Afgʻonistonda davom etayotgan uzoq muddatli urushlarga qaramay, bu hudud mojarolardan deyarli chetda qolgan. Asosan etnik pomir va qirgʻizlardan iborat boʻlgan koʻplab mahalliy aholi esa mamlakatdagi urushlar haqida umuman xabardor emas[27].

Afgʻoniston Islom Respublikasi Xitoy Xalq Respublikasidan iqtisodiy sabablarga koʻra yoki Tolibon isyoniga qarshi kurashish uchun muqobil taʼminot yoʻli sifatida Vohon yoʻlagidagi chegarani ochishni bir necha bor soʻragan. Xitoyliklar, asosan, koridor bilan chegaradosh boʻlgan uzoq gʻarbiy Shinjon viloyatidagi tartibsizliklar tufayli qarshilik koʻrsatdi[28][29]. 2009-yil dekabr oyida Qoʻshma Shtatlar Xitoydan koridorni ochishni soʻragani haqida xabar berilgan edi[30].

2021-yil iyul oyida hudud birinchi marta guruhning yozgi hujumi paytida Tolibon nazorati ostiga oʻtdi[31]. Xabar qilinishicha, yuzlab etnik qirgʻiz koʻchmanchilari chorva mollari bilan shimolga, Tojikistonga qochishga uringan[32]. U Afgʻoniston Islom Amirligi kuchlari tomonidan qoʻriqlanadi, ular NATO tomonidan oʻqitilgan Afgʻoniston Milliy xavfsizlik kuchlaridan mas’uliyatni oʻz zimmalariga olgan[33][34].

2023-yil iyun holatiga koʻra, Xitoy va Afgʻoniston tashqi ishlar vazirlari oʻrtasida Pekin va Kobul oʻrtasidagi savdo aloqalarini faollashtirish uchun strategik ahamiyatga ega yoʻlak ochish boʻyicha muzokaralar boʻlib oʻtgan edi. Afgʻoniston tashqi ishlar vaziri Amirxon Muttaqiy va Xitoy tashqi ishlar vaziri Van I Tibetda uchinchi Trans-Himoloy xalqaro hamkorlik forumi chogʻida savdo aloqalarini yaxshilash imkoniyatlarini muhokama qilish uchun chetda uchrashdilar[35]. Tolibon hukumati Xitoy chegarasiga yetib borish uchun yoʻlak boʻylab 50 km yoʻlni tugatgan boʻlsa-da, Pekin xavfsizlik nuqtai nazaridan chegarani ochishga rozi emas koʻrinadi[36][37].

2024-yilda Ostindagi Texas universitetida ochiq manbali razvedka maʼlumotlariga tayanib oʻtkazilgan mustaqil tahlil shuni koʻrsatdiki, yoʻlak „birinchi navbatda chegaraga yetib bormasdan toʻsatdan tugaydigan tuproq yoʻllar va piyodalar yoʻllaridan iborat“[38].

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ ; Stephen Kotkin; Clive SchofieldBeijing's Power and China's Borders: Twenty Neighbors in Asia. M.E. Sharpe, 18 May 2015 — 13–-bet. ISBN 978-0-7656-2766-7. „The Sino-Afghan border was delimited in a secret treaty signed on November 1963. The corridor shares a border with Pakistan to its south and Tajikistan to its north.“ 
  2. ↑ ; Manuel RiemerPakistan's Defence Policy 1947–58. Palgrave Macmillan UK, 22 August 1990 — 46–-bet. ISBN 978-1-349-20942-2. „In addition, the Soviet Union is separated from Pakistani territory by a small strip commonly known as the Wakhan corridor. Theoretically the Soviet Union does not have a common border with Pakistan but in view of their close linkage with Afghanistan and the shortness of Wakhan's breadth make it an immediate neighbour for all practical purposes.“ 
  3. ↑ Yasmeen Niaz Mohiuddin. Pakistan: A Global Studies Handbook. ABC-CLIO, 2007 — 18–-bet. ISBN 978-1-85109-801-9. „The Chitral and Kalash valleys of the Hindu Kush Mountains are located north of the Swat Valley in the Chitral district of the North-West Frontier Province and are bordered by Afghanistan on the north, south, and west. The Wakhan Corridor separates Pakistan from Tajikistan. The corridor, wedged between the Pamir Mountains to the north and the Karakoram range to the south, is about 350 km (220 mi) long and 13–65 kilometr (8–40 mi) wide.“ 
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 International Boundary Study of the Afghanistan–USSR Boundary (1983) by the US Bureau of Intelligence and Research Pg. 7. Archived on 2011-06-07
  5. ↑ Ashraf, Fahmida (1986). "The Strategic Wakhan". Strategic Studies 9 (2): 48–67. ISSN 1029-0990. https://www.jstor.org/stable/45182417. Qaraldi: 4 April 2023. Vohon koridori]]
  6. ↑ „Wakhan Corridor travel guide“ (en-US). Caravanistan. Qaraldi: 2018-yil 29-oktyabr.
  7. ↑ Nystrop, Richard F. And Donald M. Seekins, eds. Afghanistan a Country Study. Washington: Library of Congress, 1986, p. 38.
  8. ↑ „‘Do You Not Bow before Heaven?’: The First Qing- Durrānī Encounter, the Tributary Non-relationship, and Disorder on a Shared Frontier“. Brill Publishers (2023-yil 7-iyun). Qaraldi: 2025-yil 3-yanvar.
  9. ↑ https://web.archive.org/web/20210624204559/https://www.nsia.gov.af:8080/wp-content/uploads/2021/06/Estimated-Population-of-Afghanistan1-1400.pdf (p. 87)
  10. ↑ „Lake Victoria, Great Pamir, May 2nd, 1874 – Lake Victoria, Great Pamir, May 2nd, 1874“. Sphinxfineart.com. Qaraldi: 2021-yil 11-dekabr.
  11. ↑ The pass was crossed by a couple in 1950 and by a couple in 2004. See J.Mock and K. OʻNeil: Expedition Report (Wayback Machine saytida 8 January 2011 sanasida arxivlangan)
  12. ↑ 12,0 12,1 FACTBOX-Key facts about the Wakhan Corridor (Wayback Machine saytida 25 January 2022 sanasida arxivlangan). Reuters. 12 June 2009
  13. ↑ „新疆边境行：记者抵达瓦罕走廊中方最西端(图)_新闻中心_新浪网“ [Xinjiang Border Tour: Reporter arrived at the Chinese westernmost point of Wakhan Corridor] (zh). news.sina.com.cn. Global Times (2011-yil 7-iyul). 2016-yil 18-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 5-fevral.
  14. ↑ Urwin, Simon „A new road to an inaccessible land“ (en). BBC Travel (2021-yil 3-iyul). Qaraldi: 2021-yil 14-noyabr.
  15. ↑ Beveridge, Annette Susannah. The Bābur-nāma in English, Memoirs of Bābur. Project Gutenberg, 7 January 2014 — 202-bet. 
  16. ↑ Stein, Mark Aurel (1907). "Ancient Khotan". Nature 76 (1981): 619–620. doi:10.1038/076619a0. http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/VIII-5-B2-7/V-1/page/0066.html.en. 
  17. ↑ The Travels of Marco Polo, Book 1, Chapter 32
  18. ↑ Keay, J.. When Men and Mountains Meet, 1983 — 256–7-bet. ISBN 0-7126-0196-1. 
  19. ↑ Younghusband, F. (1896, republished 2000) „The Heart of a Continent“ ISBN 978-1-4212-6551-3
  20. ↑ "Geographical Journal" (July to September 1896)
  21. ↑ Shahrani, M. Nazif (1979 and 2002) p.37
  22. ↑ Townsend, Jacob „4. Routes into Xinjiang“, . China and Afghan Opiates: Assessing the Risk, 2005. 
  23. ↑ Jacobs, Frank. „A Few Salient Points“ (2011-yil 5-dekabr). 2018-yil 2-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 19-may.
  24. ↑ „2004 Mock & O'Neil Wakhan Expedition Report“. Mockandoneil.com. 2013-yil 9-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 11-dekabr.
  25. ↑ „United Nations Environment Programme (2003) Wakhan Mission Report“. 2019-yil 16-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 26-iyul.
  26. ↑ „China and Afghan Opiates: Assessing the Risk“ (Chapter 4). June 2005
  27. ↑ „Wakhan Corridor: The Afghanistan Province Untouched by Government, War or Terror“ (2018-yil 10-fevral).
  28. ↑ Afghanistan tells China to open Wakhan corridor route. The Hindu. 11 June 2009 (Wayback Machine saytida 8 January 2011 sanasida arxivlangan)
  29. ↑ China mulls Afghan border request (Wayback Machine saytida 10 September 2017 sanasida arxivlangan). BBC News Online. 12 June 2009
  30. ↑ „Southasiaanalysis.org“. Southasiaanalysis.org. 2010-yil 13-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 11-dekabr.
  31. ↑ Kramer, Andrew E. „These Herders Lived in Peaceful Isolation. Now, War Has Found Them.“. The New York Times (2021-yil 29-iyul). 2021-yil 29-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 11-dekabr.
  32. ↑ Juanola, Marta Pascual. „The Taliban conquest of a thin strip of land could change Afghanistan“ (2021-yil 23-iyul). 2021-yil 27-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 11-dekabr.
  33. ↑ „Cabinet orders military deployment, services in Wakhan valley“. Pajhwok Afghan News (2022-yil 20-noyabr). Qaraldi: 2022-yil 21-dekabr.
  34. ↑ „Wakhan: The Corridor of Complication between Taliban, Pakistan and China“. India Today (2022-yil 1-avgust). Qaraldi: 2022-yil 21-dekabr.
  35. ↑ „Chinese, Afghan foreign ministers discuss opening of strategic Wakhan Corridor“. www.aa.com.tr. Qaraldi: 2023-yil 24-oktyabr.
  36. ↑ „Construction of Wakhan road between Afghanistan-China to be completed before winter: MRRD“. Ariana News (2024-yil 24-avgust). Qaraldi: 2025-yil 4-yanvar.
  37. ↑ „China fails to strike connectivity goal with Taliban amid security threats in Xinjiang: Report“ (2024-yil 27-yanvar).
  38. ↑ „Chinese Economic Cooperation with the Taliban: An Assessment of Progress“ (en). Tearline. United States: National Geospatial-Intelligence Agency (2024-yil 22-aprel). 2024-yil 27-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 10-oktyabr.
Iqtiboslar
  1. ↑ Hindistonning Kashmirga da’vosi tufayli shimoli-g‘arbda Afg‘onistonning Vohon koridori bilan chegaradoshligini da’vo qilmoqda. Biroq, bu bahsli va Afg‘oniston bilan chegaradosh mintaqa Pokiston tomonidan Gilgit-Baltiston tarkibida boshqariladi (Yana qarang:Hindiston chegaralari.)
Adabiyotlar

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
 Vikiomborda Vohon koridori
haqida turkum mavjud

37°N 73°E / 37°N 73°E / 37; 73 

"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Vohon_koridori&oldid=5846900" dan olindi