Ukraina Sovet Sotsialistik Respublikasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search
Ukraina Sovet Sotsialistik Respublikasia
Українська Радянська Соціалістична Республіка
Украинская Советская Социалистическая Республика
Sovet Rossiyasining qogirchoq mamlakati (1919–1922)
Sovet Ittifoqi respublikasi (1922–1990)
Ukraina qonunchiligi ustuvor boʻlgan ittifoqdosh respublika (1990–1991)
1919–1991
1941–1944: Nemis va rumin okkupatsiyasi
Shior
Пролетарі всіх країн, єднайтеся! (Ukraincha)
Proletari vsikh krayin, yednaitesia! (transliteratsiya)
„Butun dunyo proletarlari, birlashingiz!“
Madhiya
Державний гімн Української Радянської Соціалістичної Республіки
Derzhavnyy himn Ukrayins'koyi Radyans'koyi Sotsialistychnoyi Respubliky
„Ukraina Sovet Sotsialistik Respublikasi gimni“

Ukraina SSRning (qizil) Sovet Ittifoqida joylashuvi
Poytaxti Xarkov (1919–1934)
Kiyev (1934–1991)
Til(lar)i Rasmiy tillar:
Ukrainb • Rus Ozchiliklar tillari:
Qrimtatar
Hukumati Unitar Marksist-Leninist bir partiyali sovet sotsialistik respublika (1920–1927; 1953–1990)
Stalinist bir partiyali totalitar diktatura (1927–1953)
Unitar yarim prezidentlik respublika (1990–1991)
Birinchi kotib
 •  1918–1919 (ilk) Emanuel Kviring
 •  1990–1991 (soʻnggi) Stanislav Hurenko
Hukumat boshchisi
 •  1919–1923 (ilk) Kristian Rakovskiy
 •  1988–1991 (soʻnggi) Vitold Fokin
Davlat boshchisi
 •  1919–1938 (ilk) Grigory Petrovskiy
 •  1990–1991 (soʻnggi) Leonid Kravchuk
Boshqaruv tizimi Oliy Kengash
Tarixi XX asr
 •  Ukraina Sovet Respublikasi eʼlon qilingan 10-mart 1919-yil
 •  Sovet Ittifoqiga qabul qilingan 30-dekabr 1922-yil
 •  Polshadan Gʻarbiy Ukraina anneksiya qilib olingan 15-noyabr 1939-yil
 •  Ukraina qonunlarining ustuvorligi eʼlon qilingan, sovet qonunlari qisman bekor qilingan 10-iyul 1990-yil
 •  Mustaqillik deklaratsiyasi eʼlon qilingan, Ukraina deb qayta nomlangan 24-avgust 1991-yil
 •  Ukraina mustaqilligi referendumi 1-dekabr 1991-yil
 •  Sovet Ittifoqini tarqatib yuborish toʻgʻrisidagi kelishim ratifikatsiya qilingan 10-dekabr 1991-yil
 •  Sovet Ittifoqi parchalanib ketgan, Ukraina mustaqilligi rasman tan olingan 26-dekabr 1991-yil
 •  Sovet hukumati rasman bekor qilingan, yangi konstitutsiya qabul qilingan 28-iyun 1996-yil
Maydoni
 •  1989-yil 603700 km²
Aholisi
 •  1989-yil (tax.) 51 706 746 
     Zichlik 85.649736624151 km²
Pul birligi Sovet rubli (SUR)
Telefon kodi +7 03/04/05/06
Oldingisi
Keyingisi
Ukraina Xalq Respublikasi
Erkin hudud
Ikkinchi Polsha Respublikasi
Ruminiya Qirolligi
Rechskommissariat Ukraina
General-gubernatorlik
Polsha Xalq Respublikasi
Vengriya Qirolligi (1920–46)
Qrim viloyati
Ruminiya Qirolligi
Moldaviya Sovet Sotsialistik Respublikasi
Reichskommissariat Ukraina
General-gubernatorlik
Polsha Xalq Respublikasi
Ukraina
a. Tarixiy nomlari:
  • 1919–1936: Ukraina Sotsialistik Sovet Respublikasi (rus. Украинская Социалистическая Советская Республика; ukr. Українська Соціалістична Радянська Республіка)
  • 1936–1991: Ukraina Sovet Sotsialistik Respublikasi (rus. Украинская Советская Социалистическая Республика; ukr. Українська Радянська Соціалістична Республіка)
b. „Ukraina SSR tillari qonuni“ga binoan 1990-yildan beri rasmiy til

Ukraina Sovet Sotsialistik Respublikasi, Ukraina SSR (ukr. Украї́нська Радя́нська Соціалісти́чна Респу́бліка; rus. Украи́нская Советская Социалистическая Республика) — Sovet Ittifoqi tarkibiga kirgan respublikalarning biri. Ayrim manbalarda Sovet Ukrainasi deb yuritiladi.

Oʻzining 72 yillik tarixi davomida Ukraina SSRning chegarasi koʻp oʻzgargan. Hozirgi Gʻarbiy Ukrainaning yirik qismi 1939-yil Polshadan anneksiya qilib olingan. 1946-yil respublika hududiga Zakarpatye qoʻshib olingan. Ukraina SSR iqtisodi koʻlami va aholisi soni boʻyicha Sovet Ittifoqida Rossiya SFSRdan keyin ikkinchi oʻrinda turgan.

1919–1934-yillarda Xarkov shahri Ukraina SSR poytaxti boʻlgan. 1934-yildan poytaxti – Kiyev shahri. Respublika 480 rayonga boʻlingan, 429 shahar, 916 shahar tipidagi posyolkasi boʻlgan.[1]

1991-yil 24-avgust kuni Ukraina SSR Sovet Ittifoqidan mustaqilligini eʼlon qildi va respublika nomi Ukrainaga oʻzgartirildi. Ukraina mustaqilligi 1991-yilning 26-dekabrida Sovet Ittifoqi parchalanib ketganidan keyin tan olindi.

Tarixi[tahrir]

Ukraina SSRda sinfiy jamiyat miloddan avvalgi 1-ming yillikda vujudga kelgan. 9–12-asrlarda Ukraina hududining kattagina qismi yagona qadimiy rus elatining shakllanishi uchun negiz boʻlgan Kiyev Rusiga kirgan. Keyinchalik mazkur elatdan uch sharqiy slavyan xalqi: ruslar, ukrainlar, beloruslar tarkib topgan. Taxminan 988-yili xristianlik (pravoslaviye oqimi) qabul qilinib, u davlat dini boʻlib qolgan.

12-asr oxirida Galich-Volin knyazligi vujudga kelgan. 13-asrda Ukraina moʻgʻullar bosqiniga uchragan. 15-asrda Qrim xonligi vujudga kelgan. Bu davrga kelib ukrain elati shakllanib boʻlgan edi. 1596-yili pravoslav cherkovi katolik cherkovi bilan birlashib, uniyachilik cherkovini tashkil qilgan.

Qizil armiya askarlari „Fordson Putilovets“ („Krasny Putilovets“) traktorini haydashni oʻrganmoqda. Kirov, Urkaina SSR.

16-asr oxirida ukrainlar polyak-litva shlyaxtasiga va turk agressiyasiga qarshi kurash olib borganlar. Bogdan Xmelnitskiy rahbarligida ukrain xalqining 1648–1654-yillardagi ozodlik urushi Ukrainaning Rossiyaga qayta qoʻshib olinishi bilan yakun topgan. Chap sohil Ukrainasi Rossiya tarkibida avtonomiya huquqiga ega boʻlgan. Ukrain kazak qoʻshinlari 1709-yilda Poltava jangida qatnashib, Shimoliy urushning borishini Rossiya foydasiga oʻzlashtirgan.

18-asrning 2-yarmida Janubiy Ukraina yerlari turklardan ozod etilgan. Oʻng sohil Ukrainasi 18-asrning oxirida Rossiyaga qayta qoʻshib olingan.

Ukrainada Sovet hokimiyati 1917-yil noyabri – 1918-yil yanvarda oʻrnatilgan. 1917-yil 12(25)-dekabrda Ukraina Sovet Sotsialistik Respublikasi tuzilgan, sotsializm qurila boshlagan. Ukraina SSR 1922-yil 30-dekabrdan Sovet Ittifoqi tarkibiga kirgan. 1939-yil noyabrda hozirgi Gʻarbiy Ukrainaning yirik qismi Polshadan anneksiya qilib olingan.

1941–1945-yillarda Ukraina SSRni nemis bosqinchilari okkupatsiya qilgan. 1943-yil kuziga kelib Sovet armiyasi Chap sohil Ukrainasini, 1944-yil oktabrda respublikaning butun hududini ozod etgan. 1945-yil iyunida Zakarpatye Ukrainasi Ukraina SSRga qoʻshib olingan. 1954-yil Qrim yarimoroli Rossiya SFSRdan Ukraina SSRga berilgan. 2014-yilga kelib Rossiya Qrimni anneksiya qilib oldi.

1991-yil 24-avgust kuni Ukraina SSR Sovet Ittifoqidan mustaqilligini eʼlon qildi va respublika nomi Ukrainaga oʻzgartirildi. Ukraina mustaqilligi 1991-yilning 26-dekabrida Sovet Ittifoqi parchalanib ketganidan keyin tan olindi.

Manbalar[tahrir]

  1. "Ukraina SSR" (oʻzbekcha). Ensiklopedik lugʻat. 2. Toshkent: Oʻzbek sovet ensiklopediyasi. 1988. p. 312. 5-89890-018-7. 

Havolalar[tahrir]