Kontent qismiga oʻtish

Turkmanistonda internet

Vikipediya, erkin ensiklopediya

Turkmanistonda internet – turkmanistonlik foydalanuvchilar uchun moʻljallangan Internetning bir qismi. Turkmanistondagi internet erkinligi holati dunyodagi eng past koʻrsatkichlarni qayd etgan[1].

Turkmanistonda taqiqlangan saytlar roʻyxati bilan ochiq reyestr mavjud emas va rasmiylar mamlakatda internet senzurasi mavjud emasligini daʼvo qiladi. Bloklash oʻzboshimchalik bilan sodir boʻladi, sud qarorlari, ogohlantirishlar yoki sayt egalariga tushuntirishlarsiz[2].

Bloklashni chetlab oʻtish uchun foydalanuvchilar VPN dasturlardan foydalanadilar. Ishlaydigan VPNlarning aniq roʻyxati yoʻq[3]. VPN dasturini oʻrnatganlar hokimiyat tomonidan taʼqib qilinadi[4]. 2023-yilda, Google maʼlumotlariga koʻra, Turkmanistonlik foydalanuvchilar mazkur hududda ishlaydigan VPNlar haqidagi maʼlumotlarni koʻproq qidirgan[5].

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Turkman internet domeni – .tm 1997-yilda yaratilgan.

Saparmurod Niyozov (Turkmanboshi) hukmronligi davrida (2007-yilgacha) Internet norasmiy ravishda taqiqlangan. Ashxoboddagi birinchi Internet-provayder turkman davlat kompaniyasi tomonidan tashkil etilgan. Berdimuhamedov Prezident etib saylanganidan soʻng, Internet rivojlana boshladi. Berdimuhamedov televizion nutqida shunday dedi:

Menimcha, xalqaro Internet tarmogʻi, eng yangi aloqa texnologiyalari har bir fuqaro uchun mavjud boʻlishi kerak

2007-yil 17-fevralda Ashxobodda ikkita internet-kafe ochildi. Bir soatlik Internetdan foydalanish taqriban 4 yevro turardi. Barcha oliy oʻquv yurtlari, ilmiy-tadqiqot institutlari talabalari va xodimlari, Turkmaniston markaziy ilmiy kutubxonasi kitobxonlari internet tarmogʻidan bepul foydalanishlari mumkin boʻlgan. 2013-yilda cheksiz internet tariflari paydo boʻldi[6]. Turkmentelekom xizmatlarining narxi pasaydi, Altyn Asyr uyali aloqa operatori 4G LTE tarmogʻini joriy qildi[7].

2021-yilda eng qimmat va eng tez tarif boʻyicha ulanish tezligi „TMT 200/oy“ 2 Mbit/s (57,1 AQSH dollari)ni tashkil etdi va 2023-yilning 1-martidan boshlab yangi Internet tariflari joriy etildi: „TMT 230/oy“ uchun 4 Mbit/sekund (oyiga 65,7 dollar) va 6 Mbit/sekund (80 AQSH dollari) va avvalgi tariflar uchun narxlar ham pasaytirildi. Texnologik jihatdan rivojlangan mamlakatlarda ulanishning minimal tezligi 40-50 Mbit/sekundni tashkil etadi va narxlar oʻnlab marta pastroq[8]. Bugungi kunda Turkmaniston dunyodagi internet eng sekin ishlaydigan davlat sifatida tan olingan[9].

Taqiqlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

"Comparitech" IT konsalting shirkati tadqiqotiga koʻra, 2020-yilda Turkmaniston internetga eng qattiq senzura qoʻygan 10 ta davlat qatoriga kirdi[10].

Turkmanistonda YouTube, Facebook, Twitter, LiveJournal[11], VKontakte kabi ijtimoiy tarmoqlar, lenta.ru, russian.rt.com kabi yangiliklar saytlari, shuningdek, WhatsApp, WeChat, Viber[12] messenjerlariga kirish taqiqlangan. Bundan tashqari, Turkmanistonda faoliyat yuritayotgan koʻplab xorijiy kompaniyalar oʻz korporativ tarmoqlariga kirish imkoniyatini yoʻqotgan. Oʻz saytlarini xorijiy hosting xizmatlarida roʻyxatdan oʻtkazgan foydalanuvchilar ham xuddi shunday muammolarga duch kelishgan[13]. Internet qattiq senzuraga olingan, Turkmaniston hukumatini tanqid qiladigan hamma muxolifat saytlari bloklangan.

2012-yil fevral oyi boshida bloklangan saytlarga kirish uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan koʻplab anonimatorlar bloklandi va VPN xizmatlari faol ravishda bloklanib kelmoqda. VPNdan foydalangan holda ushlangan har bir kishi „profilaktik suhbat“ uchun huquqni muhofaza qilish organlariga chaqirilishi va 350 manat (100 AQSh dollari) atrofida jarimaga tortilishi mumkin[14]. Turkmanistonlik bir fuqaro internetga ulanish uchun bir yarim yil navbat kutgan. Uning navbati kelganida, VPNdan foydalanmaslik haqida Qur’onga qasamyod qilishni talab qilishgan. Internet foydalanuvchilari bunday qasamyod qilishlari talab qilingan boshqa holatlar haqida ham xabarlar bor[15].

Opera, Mozilla Firefox, Brave va UC brauzerini yuklab olish imkoniyati bloklangan. Mobil telefonlarda ishlaydigan Opera Mini ham bloklangan. Imo.im va ICQ messenjerlari Turkmaniston aholisi orasida mashhur, ular 2023-yil aprelidan bloklangan.

Toʻliq apolitik boʻlgan saytlar bloklangan: masalan, „MTS-Turkmaniston“ aloqa kompaniyasining sayti, Vumen.ru ayollar jurnali sayti, „Yedim doma“ oshpazlik sayti va boshqalar. 2019-yil oktyabr oyida Google bulutiga kirish yopildi, shuning uchun foydalanuvchilar Google Drive, Google Docs va shu kabi xizmatlardan mahrum boʻlishdi. Katta ehtimol bilan, bu 2019-yilning yozida ushbu xizmatda muxolifat saytining oynasi joylashtirilgani bilan bogʻliq[16]. Dizaynerlarning taʼkidlashicha, ular ish uchun foydalanadigan resurslarning 90 foiziga toʻgʻridan-toʻgʻri kirish imkoniga ega emaslar, chunki kerakli manba materiallariga ega saytlar yoki kerakli fayllar yuklangan bulutli xotira bloklangan. Masofaviy taʼlimdan oʻtishga harakat qilgan talabalar, oʻqish uchun zarur boʻlgan bloklangan axborot resurslaridan tashqari, doimiy aloqa uzilishidan ham shikoyat qiladilar[17].

Taʼkidlanishicha, Germaniyaning Rohde & Schwarz kompaniyasi Turkmaniston hukumatiga keraksiz resurslarni blokirovka qilish uchun uskunalar va dasturiy taʼminot yetkazib beradi, Turkmaniston milliy xavfsizlik vazirligining texnik boʻlimi esa internet monitoringi bilan shugʻullanadi[18][19].

Kompensatsiya sifatida Turkmentelekom kompaniyasi „TMT 20/oy“ (5,71 AQSH dollari) oʻyin tarif opsiyasini taklif qildi, bu esa eng ommabop onlayn oʻyinlarda tezlikni oshirdi, ularning roʻyxati kompaniya tomonidan aniqlandi [20] . Ushbu tarif opsiyasidan foydalanganda Internet-trafik tezligi 8 Mbit/sek edi, bu Dota 2, Counter-Strike: Global Offensive, World of Tanks, Warframe, Warface, Call of Duty: Warzone, Allods Online kabi oʻyinlar uchun juda mos keladi, lekin aslida ikkita oʻyin ishlaydi: bular Dota 2 va Global Off-Strike. Shuningdek, foydalanuvchilar koʻpincha Steam oʻyin platformasi bilan bogʻliq muammolar, chatda foydalanuvchi avatarlari ochilmasligi va fotosuratlar yuborilmasligi, Turkmentelecom kompaniyasining texnik yordami qoʻngʻiroqlarga javob bermayotgani haqida shikoyat qilib keladi. 2023-yildan beri oʻyin tarifi opsiyasi oʻchirilgan va endi mavjud emas.

Turkmaniston 2022-yil oktyabr oyida 1,2 milliard IP-manzilni bloklagan, bu dunyodagi IP-manzillarning uchdan bir qismidir. Texnik jihatdan, 4,3 milliard 32-bitli IP-manzillar mavjud boʻlib, ulardan faqat 3,7 milliardi internet manzili oʻlaroq ishlatilishi mumkin[21].

Birlashgan Millatlar Tashkilotining 2012-yildagi hisob-kitoblariga koʻra, Turkmanistonda internetdan foydalanuvchilar soni aholining 5 foizini, 2017 yilda 21,3 foizini tashkil etdi[22]. Turkmanistonda ikkita yirik veb-dizayn studiyasi mavjud[23]. Turkmanistonda faoliyat yurituvchi elektron pochta xizmati @online.tm domenida joylashgan va faqat Turkmentelecom abonentlariga ulanishda taqdim etiladi. „Turkmendomen“ OAJ domen registratori ishlaydi.

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „Состояние интернет свободы в Туркменистане и Узбекистане — самое худшее в мире“. 2013-yil 18-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 5-dekabr.
  2. ↑ „Интернет в Туркменистане: устаревшие технологии, произвольная цензура и бутафорские разработки“. 2022-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-fevral.
  3. ↑ Рази, Даниил „«Туркменистан называют филиалом ада на земле — и не только потому, что тут жарко»“ (ru-RU). «Бумага» (2023-yil 13-oktyabr). 2023-yil 18-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 6-mart.
  4. ↑ „В Ашхабаде задерживают установщиков VPN“ (ru). Радио Азатлык (2023-yil 5-oktyabr). 2024-yil 7-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 6-mart.
  5. ↑ „Туркменистан вышел на первое место в мире по поиску VPN в Интернете“ (ru). Радио Азатлык (2024-yil 23-fevral). 2024-yil 7-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 6-mart.
  6. ↑ „Интернет для дома“. 2014-yil 8-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 31-iyul.
  7. ↑ „Запущены голосовые услуги связи в сети 4G LTE“. 2019-yil 30-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2014-yil 31-iyul.
  8. ↑ „Интернет в Туркменистане: устаревшие технологии, произвольная цензура и бутафорские разработки“. 2022-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-fevral.
  9. ↑ „Места в мире с самым медленным интернетом — как там сложилась такая ситуация и что предлагают регуляторы“ (ru). Хабр. 2023-yil 13-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 13-aprel.
  10. ↑ „Туркменистан на 3-месте в десятке стран с самой жёсткой интернет-цензурой“. 2022-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-fevral.
  11. ↑ „Туркмен лишили возможности жаловаться Путину“. 2013-yil 28-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 28-noyabr.
  12. ↑ „В Туркменистане заблокировали мессенджеры“. 2013-yil 29-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 28-noyabr.
  13. ↑ „В Туркменистане заблокировали YouTube и LiveJournal“. 2013-yil 5-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 5-dekabr.
  14. ↑ „Великая туркменская интернет-стена“. 2022-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-fevral.
  15. ↑ „В Туркменистане от пользователей требуют клятвы на Коране об отказе от VPN“. 2022-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-fevral.
  16. ↑ „Интернет в Туркменистане: цена, доступность и ограничения“. 2022-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-fevral.
  17. ↑ „Интернет в Туркменистане: устаревшие технологии, произвольная цензура и бутафорские разработки“. 2022-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-fevral.
  18. ↑ „Интернет в Туркменистане: цена, доступность и ограничения“. 2022-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-fevral.
  19. ↑ „100 Мбит/с за $35 тысяч и последнее место в мире. Как контролируют интернет в Туркменистане“. 2022-yil 4-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 4-fevral.
  20. ↑ „Игры | KE „Turkmentelekom““. 2020-yil 28-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 22-may.
  21. ↑ „Turkmen news: В Туркменистане заблокировали треть существующих IP-адресов“ (ru-RU). Хроника Туркменистана (2022-yil 11-oktyabr). 2022-yil 19-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 19-oktyabr.
  22. ↑ „ООН представила данные о пользователях Интернетом в 177 странах мира — в России 50 % жителей имеют доступ к всемирной паутине“. 2012-yil 9-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 26-sentyabr.
  23. ↑ „Turkmenweb — Websites of Turkmenistan, Ashgabat“. 2019-yil 4-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 11-noyabr. 
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Turkmanistonda_internet&oldid=5550055" dan olindi