Kontent qismiga oʻtish

Turkmanistonda futbol

Vikipediya, erkin ensiklopediya

Andoza:Sport haqida umumiy axborot bilgiqutisi

Turkmaniston milliy terma jamoasi 2019-yilda

Turkmanistonda futbol — eng ommaviy va mashhur sport turlaridan biridir. Mamlakat 1991-yilda mustaqillikka erishgan. Milliy assotsiatsiya FIFA va OFK tomonidan kattalar va yoshlar darajasida tashkil etilgan musobaqalarda muntazam ravishda ishtirok etadi. Turkmaniston futbol olamiga Valeriy Nepomnyashchiy, Qurbon Berdiyev, Vladimir Nikitenko, Rolan Gusev, Dmitriy Xomuxa, Ruslan Mingazov, Vladimir Bayramov singari koʻplab turli millat vakillaridan iborat yorqin nomlarni taqdim etgan.

Valeriy Nepomnyashchiy turkman futbolidagi eng mashhur nomdir. U Kamerun terma jamoasini 1990-yilda Italiyada boʻlib oʻtgan FIFA Jahon chempionatiga olib chiqqan murabbiy edi. Afrikaliklar ochilish oʻyinida amaldagi chempion Argentina ustidan 1:0 hisobida gʻalaba qozonib, koʻpchilikni hayratda qoldirdilar va nihoyat chorak finalda magʻlub boʻlishdi[1]. Mamlakatda 40 ta klub, 820 nafar oʻyinchi va 30 nafar hakam mavjud. Turkmanistondagi sigʻimi boʻyicha eng katta stadion 45 000 kishilik Saparmurat Turkmanboshi Olimpiya stadionidir.

Turkmanistonda futbol tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sovet davri

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Turkmaniston milliy terma jamoasi 1928-yilgi Butunittifoq spartakiadasida

Futbol 1920-yillarda hozirgi Turkmaniston hududida paydo boʻlgan[2]. 1927-yilda Ashxobod milliy terma jamoasi Mashhad (Fors) jamoasiga qarshi oʻynagan va raqibini 2:1 hisobida magʻlub etgan[3]. Turkmaniston SSR milliy futbol jamoasi 1928-yilda Moskvada boʻlib oʻtgan Butunittifoq spartakiadasi doirasida futbol turnirida ishtirok etgan. Jamoa chorak finaldan boshlagan va u yerda Urugvay ishchilar jamoasiga yutqazgan (0-3). Magʻlub jamoalar pley-off bosiqchida terma jamoa Britaniya ishchilar sport federatsiyasi vakillarini magʻlub etgan, ammo beshinchi oʻrin uchun oʻyinda Oʻzbekistonga yutqazgan (1-3)[4].

1937-yilda Turkmaniston SSRning birinchi chempionati oʻtkazilganda sport yanada tartibli boʻla boshlagan. 1937-yildan beri Turkmaniston SSR respublika chempionatini, 1936-yildan beri esa kubokni oʻtkazib kelmoqda. Ikkala turnirda ham eng muvaffaqiyatli jamoalar poytaxt Ashxoboddan kelgan jamoalar edi[5][6]. 1937-yildan 1991-yilgacha eng muvaffaqiyatli klublar „Neftyanik Kvasnovodsk“ va „Pogranichnik Ashxobod“ boʻlib, ularning har biri oltita Turkmaniston SSR chempionligini qoʻlga kiritgan. 1947-yilga kelib, Turkmaniston SSRda oltita stadion va 19 ta futbol maydoni mavjud edi[7].

1956-yilda boʻlib oʻtgan SSSR xalqlari spartakiadasida Turkmaniston SSR jamoasi hal qiluvchi oʻyinda Tojikistonni 3:2 hisobida magʻlub etib, 17-oʻrinni egallagan[8].

Turkmaniston SSR futbol federatsiyasi 1967-yilda mavsumdan tashqari turnir oʻtkazgan, unda Stroitel (Ashxobod), Pomir (Leninobod), Torpedo (Tomsk) va Chexoslovakiya VSS (Kosice) jamoalari ishtirok etgan. Chexoslovakiyadan kelgan mehmonlar turnirda gʻolib boʻlishgan, har bir oʻyinda taxminan 15 000 tomoshabin bor edi[9].

1971-yilda Ashxobodda yoshlar jamoalari ishtirok etgan xalqaro turnir boʻlib oʻtgan. Chexoslovakiya finalda GDR jamoasini magʻlub etgan[10]. Keyinchalik turnir har yili boshqa Markaziy Osiyo Sovet respublikalarida oʻtkazilgan. Yugoslaviya 1972-yilda, SSSR esa 1973, 1974 va 1975-yillarda gʻolib boʻlgan[11].

1979-yilga kelib respublikada 711 ta futbol maydoni va 1419 ta futbol klubi mavjud boʻlib, ularda 40 854 bola qatnashgan[8]. 1985-yil holatiga koʻra, Turkmaniston SSRda 64 000 kishi futbol bilan shugʻullangan[12]. Turkmaniston SSR 1979, 1983 va 1986-yillarda SSSR xalqlari spartakiadalarida ishtirok etgan.

Qirgʻiziston SSR bilan bir qatorda, Turkmanistondan ham hech qachon SSSR Oliy ligasida futbol jamoasi ishtirok etmagan[13]. Eng muvaffaqiyatli turkman jamoasi Kopetdag boʻlib, u SSSR Birinchi ligasida oʻynagan[14]. Turkmaniston SSRning eng mashhur futbolchilari Qurbon Berdiyev, Sergey Agashkov, Dmitriy Xomuxa, Choriyor Muhadov[15] va Vitaliy Kafanov edi[2].

Quyidagi turkmanistonlik futbolchilar SSSR milliy futbol terma jamoasi aʼzolari boʻlishgan:

IsmPozitsiyasiJamoaOʻyin (Gol)Yillar
Valeriy BroshinYarim himoyachiSovet Ittifoqi SSSR3(0)1987–1990

Mustaqillikdan beri

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Sovet Ittifoqidan mustaqillikka erishganidan soʻng, 1992-yilda Turkmaniston futbol federatsiyasi tashkil etilgan. Federatsiya 1994-yildan beri FIFA va OFK aʼzosi hisoblanadi. Yokari Ligasi va Turkmaniston Kubogi 1992-yilda qayta tiklandi. 1995-yildan beri Turkmaniston har yili Turkmaniston Prezidenti kubogi deb nomlanuvchi xalqaro futbol turniriga mezbonlik qilib keladi. Turkmaniston klublari ham har yili oʻtkaziladigan MDH Kubogida ishtirok etadilar.

Turkmaniston milliy futbol terma jamoasi 1993-yilda muvaffaqiyatga erishgan. Oʻshanda ular 1993-yilgi EKO Kubogida mezbon davlat Eronga 2:1 hisobida magʻlub boʻlib, ikkinchi oʻrinni egallagan. Jamoa 1994-yilgi Osiyo oʻyinlarining chorak final bosqichiga chiqqanida yanada koʻproq muvaffaqiyatga erishgan. Oʻn yil oʻtgach, milliy terma jamoa qitʼa turniridagi ilk ishtiroki — 2004-yilgi OFK Osiyo Kubogiga yoʻllanma olgan, keyin esa 2010-yilgi OFK Chaqiruv Kubogi finaliga chiqib, Shimoliy Koreyaga penaltilar seriyasida magʻlub boʻlgan. Turkmaniston milliy futbol terma jamoasi hech qachon Jahon chempionatida ishtirok etmagan.

Turkmaniston futbolining eng taniqli shaxslari Qurbon Berdiyev (2008 va 2009-yillarda Rossiya Premyer-ligasi chempioni boʻlgan „Rubin“ bosh murabbiyi) va Ashxobodda tugʻilgan Rolan Gusev (2000—2005-yillarda Rossiya terma jamoasi futbolchisi) hisoblanadi.

2019-yilgi Birlashgan Arab Amirliklarida boʻlib oʻtgan Osiyo Kubogiga yoʻllanma olgan va ikkinchi bor ishtirok etgan. 2019-yil mart oyida Turkmaniston futbol federatsiyasi xorvatiyalik Ante Mišeni milliy terma jamoaga bosh murabbiylik qilish uchun tayinlagan va darvozbonlar murabbiyi Sandro Tomić bilan birgalikda bir yillik shartnoma imzolagan[16].

Milliy terma jamoadan farqli oʻlaroq, Turkmanistonning yoshlar va oʻsmirlar terma jamoalari Osiyo chempionatlarining asosiy bosqichlarida ishtirok etish tajribasiga ega. 16 yoshgacha boʻlganlar jamoasi 2008-yilgi Osiyo chempionatida ishtirok etgan va 23 yoshgacha boʻlgan oʻyinchilardan tashkil topgan Olimpiya terma jamoasi 2022-yilgi Osiyo chempionatining chorak finaliga chiqqan. 20 yoshgacha boʻlganlar jamoasi 2004-yilgi Osiyo chempionatiga yoʻllanma olgan, ammo turnirda oʻynash imkoniyatidan voz kechgan va uning oʻrnini Hindiston terma jamoasi egallagan[17].

2007-yil mart oyida FIFA prezidenti Sepp Blatter va OFK prezidenti Mohammed bin Hammam Ashxobodda Ashxobodning janubiy qismidagi elit hududda joylashgan Turkmaniston futbol assotsiatsiyasining yangi bosh qarorgohi boʻlgan Futbol Uyini ochishgan[18].

Prezident Gurbanguli Berdimuhamedov tashabbusi bilan 2023-yilda yangi Arqadagʻ shahrida Arkadag futbol klubi tashkil etilgan. Bu nom Turkmaniston Prezidentining rasmiy unvoniga ishora qiladi. Sobiq prezident jamoaning formasi va logotipini loyihalashda shaxsan ishtirok etgan. Boshqa turkman klublarining eng yaxshi oʻyinchilari Arkadag jamoasiga jalb qilingan, natijada jamoa oʻzining birinchi mavsumidayoq Turkmaniston chempioni boʻlgan[14][19][20].

Turkmaniston futbol federatsiyasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Turkmaniston futbol federatsiyasi Turkmanistonda futbolni nazorat qiladi va boshqaradi. Uning bosh qarorgohi Ashxobodda joylashgan. Mintaqaviy federatsiyalar ham faoliyat yuritadi. U milliy chempionat, milliy kubok va superkubokni, shuningdek, milliy terma jamoalar oʻyinlarini tashkil qiladi, umuman futbolni qoʻllab-quvvatlaydi, rivojlantiradi va targʻib qiladi. Federatsiyasining asosiy faoliyatlaridan biri yoshlar futbolini targʻib qilishdir. Shu munosabat bilan mamlakat boʻylab shahar va tumanlarda beshta stadion qurilgan. Mamlakat futbol klublari mustahkamlanmoqda, ularning inshootlari rivojlanmoqda va koʻplab oʻquv-mashgʻulot inshootlarini qurmoqda. Bu allaqachon ijobiy natijalar bermoqda.

Mashhur oʻyinchilar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Turkmanistonda yil oxirida mamlakatning eng yaxshi futbolchisiga mukofotlar muntazam ravishda topshirilmaydi. Maʼlumki, 2005-yilda Turkmaniston futbol assotsiatsiyasi Gahrimanberdi Chonkayevni mamlakatning eng yaxshi futbolchisi deb tan olgan[21]. 2015-yilda, Turkmanportal veb-saytiga koʻra, Ruslan Mingazov eng yaxshi deb topilgan[22]. 2016-yilda Turkmaniston futbol federatsiyasi Shohrat Soyunovni sport jurnalistlari va futbol klublari vakillari oʻrtasidagi chempionatning eng yaxshi oʻyinchisi deb topgan[23]. 2020-yilda Altimurod Annadurdiyev shunga oʻxshash mukofotga sazovor boʻlgan[24]. 2021 va 2023-yillarda Elman Tagayev mukofotga sazovor boʻlgan[25][26]. 2022-yilda Begench Akmamedov mukofotga sazovor boʻlgan[27].

Arslanmurod Amanov Turkmaniston terma jamoasi safida eng koʻp oʻyin oʻtkazgan (45 ta oʻyin) va Berdi Shomurodov jamoaning eng yaxshi toʻpurari (14 ta gol). Ashxobodlik Rolan Gusev 2004-yilgi Yevropa chempionatida Rossiya terma jamoasi safida oʻynagan.

Ayollar futboli

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Turkmaniston ayollar futboli boʻyicha birinchi chempionat 2009-yilda oltita jamoa ishtirokida oʻtkazilgan[28]. Turkmanistonda ayollar futbol terma jamoasi mavjud. 2019-yilda jamoa Turkiya ayollar kubogida ishtirok etdi va 2022-yilda ular Markaziy Osiyo ayollar kubogida toʻrtinchi oʻrinni egallashdi[29]. 2022-yildan beri Turkmaniston ayollar terma jamoasi FIFA reytingida ishtirok etib kelmoqda[30]. Jamoa bosh murabbiyi Komil Mingazov. 2022-yilda Maya Musatskaya Turkiyaning Dudullu Spor klubiga qoʻshilib, xorijda oʻynagan birinchi turkman futbolchisi boʻldi[30].

Futzal

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Turkmanistonda mini-futbol boʻyicha milliy chempionat va kubok oʻtkaziladi. Turkmaniston terma jamoasi Osiyo futzal kubogida yetti marta ishtirok etgan, ammo hech qachon guruh bosqichidan oʻtmagan. 2009-yilda jamoa Osiyo yopiq inshootlar va jang sanʼatlari oʻyinlarida toʻrtinchi oʻrinni egallagan.

Liga tizimi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Daraja Liga(lar)/Divizion(lar)
1 Yokari liga
9 klub
↓↑ 1 klub
2 Birinji Liga
30 klub

Turkmanistondagi futbol stadionlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]
№ Stadion Sigʻimi Shahar Uy jamoasi Tasvir
1Saparmurod Turkmanboshi Olimpiya stadioni 45,000Ashxobod
2Kopetdogʻ stadioni 26,503Ashxobod Kopetdag (futbol klubi)
3Ashxobod stadioni 20,000Ashxobod Ashxobod (futbol klubi)
Altyn Asyr FK
Ahal (futbol klubi)
Turkmaniston milliy futbol terma jamoasi
4Bolqonobod stadioni 10,000Bolqonobod Balkan FK
5Arqadagʻ stadioni 10,000Arqadagʻ FK Arkadag

Umumiy eng muvaffaqiyatli klublar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Klub Domestic Titles Butunjahon unvonlari Umumiy unvonlar
Yokari liga Turkmaniston kubogi Turkmaniston Superkubogi Federatsiya kubogi Turkmaniston Prezidenti kubogi Jami AFC Chaqiruv Ligasi
Altyn Asyr 8581224-24
Köpetdag 67--316-16
Ýedigen 423-312113
Nebitçi 443--11112
Arkadag 3321-9110
Nisa 41--49-9
Ahal Änew 1411-7-7
Aşgabat 2-11-4-4
Şagadam 12---3-3
Merw Mary -21--3-3
Bagtyyarlyk-Lebap -1---1-1
Turan -1---1-1
  • Maqolalar kursiv bilan tugatilgan ligalar va tugatilgan kuboklarni koʻrsatadi.
  • Qalin rangdagi raqamlar ushbu musobaqada jamoa eng koʻp marta gʻolib boʻlganini koʻrsatadi.

Turkmanistondagi xorijiy murabbiylar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „Turkmenistan: FIFA Goal Programme“. FIFA.com. 2007-yil 30-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 3-dekabr.
  2. 1 2 „Когда родился туркменский футбол?“ (ru). Orient (2023-yil 19-yanvar). 2024-yil 7-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 6-oktyabr.
  3. ↑ Победа советских футболистов в Персии // Советский спорт. — 1927. — 26 июня (№ 25).
  4. ↑ Шваб П.Г.. Энциклопедия советского футбола. 
  5. ↑ „Turkmenistan - List of Champions“ (en). rsssf.org. 2023-yil 30-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 6-oktyabr.
  6. ↑ „Turkmenistan - List of Cup Finals“ (en). rsssf.org. 2024-yil 7-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 6-oktyabr.
  7. ↑ Розыев Ч.. Туркменская ССР: энциклопедический справочник. Ашхабад: Туркменская Советская энциклопедия, 1984 — 263—268-bet. 
  8. 1 2 Футбольный мяч салютует спартакиаде // Футбол-Хоккей. — 1979. — 22 июля (№ 29).
  9. ↑ По примеру "Подснежника" // Футбол. — 1967. — 5 марта (№ 10). — С. 2.
  10. ↑ Турнир в Ашхабаде // Футбол-Хоккей. — 1971. — 7 марта (№ 10). — С. 3.
  11. ↑ Турнир с историей // Футбол-Хоккей. — 1976. — 29 февраля (№ 9). — С. 15—16.
  12. ↑ Вопросы массовости // Футбол-Хоккей. — 1985. — 21 июля (№ 29).
  13. ↑ „Former Soviet Union - Regional Analysis“. Rsssf.com. 2022-yil 13-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 3-dekabr.
  14. 1 2 Мкртчян, Вадим „"Аркадагство" в туркменском футболе“ (ru). Голос Армении (2023-yil 7-dekabr). 2024-yil 4-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 6-oktyabr.
  15. ↑ Benjamin Strack-Zimmermann. „Rawşan Muhadow“. National Football Teams. 2012-yil 18-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 3-dekabr.
  16. ↑ Ante Mishe: „Ya ne Garri Potter, chtobi sbornaya Turkmenistana srazu zaigrala na visokom urovne“ (Wayback Machine saytida 2019-03-31 sanasida arxivlangan) at turkmenportal.com, 28 March 2019
  17. ↑ „Asian U-20 Championship 2004“ (en). rsssf.org. 2024-yil 2-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 8-oktyabr.
  18. ↑ „Президенты ФИФА и АФК открыли в столице Туркменистана Дом футбола“. 2016-yil 27-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 15-dekabr.
  19. ↑ „Туркменистан: папа Гурбангулы и я – спортивная семья“ (ru). eurasianet.org (2023-yil 29-iyun). 2024-yil 7-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 9-oktyabr.
  20. ↑ Куимова, Полина „В Туркменистане появился личный клуб экс-президента. В первый же сезон он стал чемпионом!“ (ru). championat.com (2023-yil 7-dekabr). 2023-yil 23-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2023-yil 23-dekabr.
  21. ↑ „В Туркмении лучшим футболистом 2005 года признан Чонкаев“ (ru). sport-express.ru (2005-yil 25-dekabr). Qaraldi: 2024-yil 8-oktyabr.
  22. ↑ „«Turkmenportal» вручил приз «Лучшему футболисту Туркменистана 2015 года»“ (ru). turkmenportal.com. 2023-yil 14-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 8-oktyabr.
  23. ↑ „Шохрат Союнов – лучший футболист чемпионата Туркменистана-2016“ (ru). turkmenportal.com. 2017-yil 29-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 8-oktyabr.
  24. ↑ „Назван лучший футболист 2020 года в Туркменистане“ (ru). turkmenportal.com. 2021-yil 13-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 8-oktyabr.
  25. ↑ „Эльман Тагаев признан лучшим футболистом 2021 года в Туркменистане“ (ru). 2022-yil 4-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 8-oktyabr.
  26. ↑ „Лучшим футболистом завершившегося сезона в Туркменистане стал Элман Тагаев“ (ru). beyan.tm (2024-yil 15-yanvar). 2024-yil 8-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 8-oktyabr.
  27. ↑ „Бегенч Акмамедов - лучший футболист чемпионата Туркменистана-2022“ (ru). Sport.kg. Qaraldi: 2024-yil 8-oktyabr.
  28. ↑ „В Туркменистане стартовал первый национальный женский чемпионат по футболу“ (ru). turkmenistan.ru. Qaraldi: 2024-yil 8-oktyabr.
  29. ↑ „Женскую сборную Туркменистана по футболу наградили специальным призом чемпионата CAFA“ (ru). turkmenportal.com. 2022-yil 3-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 8-oktyabr.
  30. 1 2 „Первая футболистка из Туркменистана выступит за границей“ (ru). Sport.kg. 2024-yil 8-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 8-oktyabr.

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Andoza:Osiyoda futbol

"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Turkmanistonda_futbol&oldid=6191482" dan olindi