Turkmaniston musiqasi

Turkman xalqining musiqasi koʻchmanchi yashagan Markaziy Osiyo turk jamoalari qozoqlar va qirgʻizlarning xalq musiqalari bilan yaqindan bogʻliqdir. Turkman musiqasida muhim anʼanaviy sozandalar orasida sayyoh qoʻshiqchilar bilan birga tabib va sehrgar kabi turli moʻjizakor ishlar koʻrsatuvchi baxshi deb ataladigan shamanlar hamda dutor (lyutnya) kabi asboblar joʻrligida qoʻshiq aytadigan shamanlar bor. Baxshi, ilgari turkman jamiyatining tuyduqchilar bilan bir qatordagi eng muhim sozandalaridan boʻlgan^[1].

Turkmanistonning milliy shoiri, qoʻshiqlari bilan tanilgan, 18-asrda yashagan Mahtumquli Firoqiydir. Markaziy Osiyo mumtoz musiqa anʼanasi boʻlgan maqom Turkmanistonda mugʻamlar nomi bilan tilga olinadi. Mugʻam, Turkmanistonda bir dutorchi va yetakchi solist tomonidan yoki faqat dutorchilardan tarkib topgan bir jamoa tomonidan ijro etiladigan umum-Markaziy Osiyo mumtoz musiqasidir^[2].

Milliy marsh

Yana qarang: Turkmaniston davlat madhiyasi

Turkmanistonning Sovet Ittifoqi davridagi milliy marshi, Vali Muhatov tomonidan bastalangan va soʻzlari Omon Kekilovga tegishli boʻlgan Turkmanistan qoʻshigʻi edi. Marsh, mustaqillik eʼlon qilingandan 6 yil oʻtib (1997-yilda) umrining oxirigacha davlat rahbarligi lavozimini egallagan Saparmurat Niyazov tomonidan bastasi va matni yozilgan Mustaqil, Betaraf, Turkmenistan (Garaşsyz, Bitarap Türkmenistan) qilib oʻzgartirildi.

Cholgʻular

Dutor

Dutor turkman xalq musiqasining eng mashhur cholgusidir. Mugʻamlar va saltiklardan qirqlar va navolargacha koʻplab uslublarda qoʻllaniladi. Sazanda deb ataladigan professional sozandalar tomonidan kuy chalinadi. Toʻylar, tugʻilgan kun bayramlari kabi voqealarni nishonlash uchun chalib kelingan^[1].

Tuyduk

Tuyduk, surnayga oʻxshash puflamali cholgʻudir. Turkmanlar loydan shakl berilgan Odam Atoning ruhi boʻlmaganiga ishonadilar. Faqat Bosh farishta rolidagi Jabroil, tuyduk ohanglari orqali unga hayot bagʻishlashi mumkin edi. Bir turkman afsonasiga koʻra, tuyduk shayton tomonidan ixtiro qilingan^[1].

Bir bayram uchun qadim zamonlardan hozirgacha yetib kelgan mehmon taklif etish marosimi mavjud. Ikki tuyduk chaluvchisi bir-birining roʻparasida turadi, cholgʻularini yuqoriga qaratadilar va hamohanglikda chaladilar. Buni amalga oshirar ekanlar, bu marosimning shamanizm bilan bogʻliqligini eslatadigan sehrli dumaloq harakatlarni bajaradilar^[3].

Dili tuyduk

Dili tuyduk, boshqa bir turkman puflamali cholgusidir. Asosan turkman xalq musiqasida ishlatiladigan klarnetga oʻxshash, yakka ijro etiladigan cholgʻudir. Asbobning diapazoni, olti barmoq teshigi taklif etganidan kattaroq boʻlib, yuqori pardadagi tovushlar nafasni boshqarish orqali olinadi. Dili tuyduklar bahorda, qamishlar oʻsa boshlagan paytlarda bir choʻpon tomonidan bir necha daqiqa ichida oʻyib tayyorlanishi mumkin. Ammo militsiya orkestri uchun bir qator jez cholgʻularning shaharga olib kelinishi pul va vaqt talab etadi^[1].

Gargʻi tuyduk

Gargʻi tuyduk, afsonaga koʻra kelib chiqishi Iskandar Zulqarnaynga borib taqaladi deb hisoblangan uzun nay boʻlib, qadim Misrda ham uning oʻxshashi boʻlgan, deb ishonib kelinadi. Gargʻi, turkman turkchasida „qamish“ maʼnosini anglatadi.

Manbalar

1 2 3 4 Guseynov, Mamed, „Источники Чарующих Звуков“ [Sources of Bewitching Sounds], Turkmenistan International Magazine (ruscha), 2020-jild, № 3–4
↑ „Traditional culture and folklore of Turkmenistan“. web.archive.org (2005-yil 3-may). 2005-yil 3-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 15-may.
↑ Tuýlyýew, Suhan (24 September 2024), Теория туркменской музыки [Theory of Turkmen Music] (ruscha), St. Petersburg: Planeta Muzyki, 23-bet, ISBN 978-5-4495-3457-6

Adabiyotlar

Belyayev, Viktor and Uspenskiy, Viktor. Turkmenskaya muzika. volume 1. 1928, reprinted 1979. Ashgabat: Turkmenistan.
Blackwell, Carole. Tradition and Society in Turkmenistan. 2001. Surrey: Curzon. ISBN 0-7007-1354-9
Broughton, Simon and Sultanova, Razia. „Bards of the Golden Road“. 2000. In Broughton, Simon and Ellingham, Mark with McConnachie, James and Duane, Orla (Ed.), World Music, Vol. 2: Latin & North America, Caribbean, India, Asia and Pacific, pp 24–31. Rough Guides Ltd, Penguin Books. ISBN 1-85828-636-0
Gullyýew, Şahym (Shaxim Gulliev). Turkmenskaya muzika (nasledie). 2003. Almaty: Fond Soros-Kazakhstan. ISBN 9965-13-839-7
Gullyýew, Şahym and Rejepow, G. „Turkmenskaya narodnaya muzikalnaya kultura“. 2016. In Dubova, N. A. (Ed.), Turkmeni, Moscow: Nauka. ISBN 978-5-02-039192-5
Tuýlyýew, Suhan Allyýewyç (Suxan Allievich Tuyliev). Teoriya turkmenskoy muziki. 2024. St. Petersburg: Planeta Muzyki. ISBN 978-5-4495-3457-6
Zhavoronkov, B. and Larionov, V. Kompozitori i muzikovedi Turkmenistana. 1982. Ashgabat: Turkmenistan.

[mamed-1] 1 2 3 4 Guseynov, Mamed, „Источники Чарующих Звуков“ [Sources of Bewitching Sounds], Turkmenistan International Magazine (ruscha), 2020-jild, № 3–4

[2] „Traditional culture and folklore of Turkmenistan“. web.archive.org (2005-yil 3-may). 2005-yil 3-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2026-yil 15-may.

[suhan3-3] Tuýlyýew, Suhan (24 September 2024), Теория туркменской музыки [Theory of Turkmen Music] (ruscha), St. Petersburg: Planeta Muzyki, 23-bet, ISBN 978-5-4495-3457-6

[1]

[2]

[3]