Kontent qismiga oʻtish

Turkmanchoy tinchlik shartnomasi

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Turkmanchoy tinchlik shartnomasining tuzilishi

Turkmanchay shartnomasi[a] — Qojar Eroni va Rossiya imperiyasi oʻrtasidagi kelishuv boʻlib, u 1826–1828-yillardagi rus-eron urushini yakunladi. U Qojar Eroni va Rossiya imperatorligi oʻrtasida imzolangan shartnomalar turkumidagi ikkinchisi (birinchisi 1813-yilgi Guliston shartnomasi, oxirgisi esa 1881-yilgi Axal shartnomasi) boʻlib, Eronni ilgari Eron tarkibida boʻlgan hududlar ustidan Rossiya taʼsirini tan olishga yoki ularni Rossiyaga berib yuborishga majbur qilgan[1][2].

Shartnoma 1828-yil 22-fevralda (hijriy 1243-yil 5-shaʼbon) Torkamanchayda (Tabriz va Tehron orasidagi qishloq[3]) imzolandi. Unga koʻra Eron Janubiy Kavkazdagi bir qancha hududlarni Rossiya nazoratiga topshirdi: Erivan xonligi, Naxchivon xonligi va Tolish xonligining qolgan qismi. Rossiya va Eron oʻrtasidagi chegara Araz daryosi boʻylab belgilandi. Bu hududlar hozirgi Armaniston, Ozarbayjon Respublikasining janubi, Naxchivon va Iğdır viloyati (hozirgi Turkiya tarkibida).

Shartnoma Eron nomidan valiahd shahzoda Abbos Mirzo va Eron kansleri, Fath Ali Shoh Qojarning vaziri Alloh-Yorxon Asef ad-Davla tomonidan, Rossiya nomidan esa general Ivan Paskevich tomonidan imzolandi. 1813-yilgi Guliston shartnomasi singari, bu shartnoma ham ruslarning harbiy gʻalabasidan soʻng Eron zimmasiga yuklandi. Paskevich agar shartnoma imzolanmasa, besh kun ichida Tehronni egallash bilan tahdid qilgan edi[4].

Mazkur shartnoma va Guliston shartnomasidan soʻng Rossiya Qojar Eronidan Kavkaz hududlarini bosib olishni yakunladi; hozirgi Dogʻiston, sharqiy Gruziya, Ozarbayjon va Armaniston kabi hududlar asrlar davomida Eron siyosiy tasavvurining ajralmas qismi boʻlib kelgan edi[5]. Araz daryosining shimolidagi, yaʼni bugungi Gruziya, Ozarbayjon, Armaniston va Shimoliy Kavkazdagi Dogʻiston Respublikasi hududlari 19-asrda Rossiya tomonidan bosib olingunga qadar Eron tasarrufida boʻlgan[6][7][8][9][10][11].

Ikki shartnomadan soʻng sobiq eron hududlari taxminan 180 yil davomida avval Rossiya, keyinchalik esa Sovet nazorati ostida boʻldi; bu yerda Dogʻiston hozir ham Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi respublikalardan biri hisoblanadi. Guliston va Turkmanchoy shartnomalari asosida berib yuborilgan hududlarning aksar qismini oʻz ichiga olgan uchta alohida davlat — Gruziya, Ozarbayjon va Armaniston 1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng mustaqillikka erishdi.

Shartlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Tabrizda tovon toʻlayotgan eronliklar
Tehrondagi Harbiy muzeyda saqlanayotgan Turkmanchay shartnomasi toʻpi

Shartnomaning asosiy bandlari quyidagicha edi:[12][13].

  • 4-modda: Eron Erivan xonligini (hozirgi Markaziy Armaniston hududining katta qismi), Naxchivon xonligini (hozirgi Ozarbayjonning Naxchivon Avtonom Respublikasi hududining aksar qismi), Tolish xonligini (janubi-sharqiy Ozarbayjon), shuningdek Ordubod va Mugʻon hududlarini (hozir ham Ozarbayjon tarkibida) Rossiyaga topshirdi va bundan avval Guliston shartnomasida Rossiyaga qilingan berib yuborishlarni yana bir bor tasdiqladi.
  • 6-modda: Eron Rossiyaga 10 kurur oltin yoki 20 million kumush rubl (1828-yil pul birligida) toʻlashga vaʼda berdi.
  • 7-modda: Rossiya Shoh Fath Alining vafotidan soʻng Abbos Mirzoni Eron taxtining merosxoʻri sifatida qoʻllab-quvvatlashga vaʼda berdi (Abbos Mirzo Shoh Fath Alidan oldin vafot etgani uchun bu band amalda ahamiyatini yoʻqotdi).
  • 8-modda: Eron Kaspiy dengizi va uning sohillarida kema qatnovi boʻyicha toʻliq huquqlaridan mahrum boʻldi, bu huquqlar Rossiyaga berildi.
  • Eron oʻz hududidagi rus fuqarolari uchun kapitulyatsiya (imtiyoz) huquqlarini tan oldi.
  • 10-modda: Rossiya Eronning istalgan hududiga konsul elchilarini yuborish huquqini qoʻlga kiritdi.
  • 10-modda: har ikki tomon batafsil shartlari koʻrsatilgan savdo shartnomalarini qabul qilishga rozi boʻldi.
  • 13-modda: harbiy asirlar oʻzaro almashib olindi.
  • Eron rasmiy ravishda Guliston shartnomasida olgan majburiyatlarini buzganligi uchun uzr soʻradi.
  • 15-modda: Shoh Fath Ali Shoh Eron Ozarbayjoni viloyatida yashovchi aholi yoki amaldorlarning urush paytida yoki rus qoʻshinlarining vaqtinchalik nazorati davrida qilgan ishlari uchun ularni sud qilish yoki taʼqib etmaslikka vaʼda berdi. Bundan tashqari, ushbu viloyat aholisi bir yil ichida eron hududidan rus hududiga koʻchib oʻtish huquqiga ega boʻldi.
"Turkmanchay shartnomasi" xotira medallari. Ozarbayjon tarixi muzeyi, Boku.

15-modda boʻyicha Eron Ozarbayjonidan Kavkazga armanlarning koʻchib oʻtishi koʻzda tutilgan boʻlib, bu Eron tomonidan 1804 yoki 1795-yildan boshlab asirga olingan armanlarning toʻliq ozod qilinishini ham oʻz ichiga olgan[14][15]. Bu koʻchirish 1795–1827-yillar oraligʻida Gruziyaga koʻchib oʻtgan 20 000 arman oʻrnini qoplab berdi[16].

Armanlarning qayta joylashtirilishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Ivan Paskevich haykali, Yerevan

Turkmanchoy shartnomasining 15-bandi asosida Eron Ozarbayjon viloyatidagi armanlarga Araz daryosining shimolidagi, Rossiya nazoratidagi hududlarga koʻchib oʻtish erkinligi berildi. Rossiyaning ushbu hududlarni oʻziga qoʻshib olishi ortidan 1828–1831-yillar orasida Eron hududidan 45 000 arman va Usmonli imperiyasidan 100 000 arman Rossiya Armanistoniga koʻchib bordi[17]. 1829-yil oktabrdan boshlab 7 668 oila Rossiya Armanistoniga koʻchib oʻtdi; yakunda 14 047 oila, yaʼni 90 000–100 000 kishi shu yerga koʻchgan edi[3].

Rossiya elchixonasidagi qirgʻin

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Urush va shartnoma imzolanishidan keyin Eronda ruslarga qarshi kuchli kayfiyat hukm surdi. 1829-yil 11-fevralda gʻazablangan olomon Tehrondagi Rossiya elchixonasiga bostirib kirib, ichkarida deyarli hammani oʻldirdi. Qirgʻin qurbonlari orasida Eronga yangi tayinlangan elchi, mashhur rus dramaturgi Aleksandr Griboyedov ham bor edi. Griboyedov shartnoma shartlarini kelishishda faol rol oʻynagan[18]. Rossiya elchisini oʻldirganidan uzr sifatida Eron shohi Rossiya podshosiga oʻzining eng qimmat toj javohiri — Shoh olmosini taqdim etdi.

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Izohlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑
    • forscha: عهدنامه ترکمانچای‎‎, talaffuzi [ʔæɦdnɒːˈmeje tʰoɹkmɒːnˈt͡ʃʰɒːj]
    • ruscha: Туркманчайский договор, talaffuzi [tʊrkmɐnˈt͡ɕajskʲɪj dəɡɐˈvor]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Baddeley, John. The Russian Conquest of the Caucasus. London: Longman, Green and Co., 1908 — 90-bet. 
  2. ↑ Adle, Chahryar. History of Civilizations of Central Asia: Towards the contemporary period: from the mid-nineteenth to the end of the twentieth century. UNESCO, 2005 — 470–477-bet. ISBN 9789231039850. 
  3. 1 2 Simon, Payaslian. The History of Armenia: From the Origins to the Present.. Palgrave Macmillan, 2008 — 111–112-bet. ISBN 978-0-230-60858-0. OCLC 1132426878. 
  4. ↑ Zirisnky, M. „Reza Shah’s abrogation of capitulation, 1927–1928“ in The Making of Modern Iran: State and Society Under Riza Shah 1921–1941. Stephanie Cronin (ed.) London: Routledge, 2003, p. 81: „The context of this regime capitulations, of course, is that by the end of the reign of Fath Ali Shah (1798–1834), Iran could no longer defend its independence against the west…. For Iran this was a time of weakness, humiliation and soul-searching as Iranians sought to assert their dignity against overwhelming pressure from the expansionist west“.
  5. ↑ Fisher et al. 1991, ss. 329–330.
  6. ↑ Swietochowski, Tadeusz. Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press, 1995 — 69, 133-bet. ISBN 978-0-231-07068-3. 
  7. ↑ L. Batalden, Sandra. The newly independent states of Eurasia: handbook of former Soviet republics. Greenwood Publishing Group, 1997 — 98-bet. ISBN 978-0-89774-940-4. 
  8. ↑ E. Ebel, Robert, Menon, Rajan. Energy and conflict in Central Asia and the Caucasus. Rowman & Littlefield, 2000 — 181-bet. ISBN 978-0-7425-0063-1. 
  9. ↑ Andreeva, Elena. Russia and Iran in the great game: travelogues and orientalism, reprint, Taylor & Francis, 2010 — 6-bet. ISBN 978-0-415-78153-4. 
  10. ↑ Çiçek, Kemal, Kuran, Ercüment. The Great Ottoman-Turkish Civilisation. University of Michigan, 2000. ISBN 978-975-6782-18-7. 
  11. ↑ Ernest Meyer, Karl, Blair Brysac, Shareen. Tournament of Shadows: The Great Game and the Race for Empire in Central Asia. Basic Books, 2006 — 66-bet. ISBN 978-0-465-04576-1. 
  12. ↑ English translation https://karabakh.org/treaties/turkmenchay-treaty/
  13. ↑ Russian translation https://www.hist.msu.ru/ER/Etext/FOREIGN/turkman.htm
  14. ↑ "Griboedov not only extended protection to those Caucasian captives who sought to go home but actively promoted the return of even those who did not volunteer. Large numbers of Georgian and Armenian captives had lived in Iran since 1804 or as far back as 1795." Fisher, William Bayne;Avery, Peter; Gershevitch, Ilya; Hambly, Gavin; Melville, Charles. The Cambridge History of Iran Cambridge University Press, 1991. p. 339.
  15. ↑ „ФЭБ: Грибоедов. Записка о переселении армян из Персии в наши области. — 1917 (текст)“. feb-web.ru. Qaraldi: 2023-yil 2-yanvar.
  16. ↑ Bournoutian, George. „The Politics of Demography: Misuse of Sources on the Armenian Population of Mountainous Karabakh.“ Journal of the Society for Armenian Studies, (1996, 1997 [1999]), p. 103.
  17. ↑ Herzig, Edmund; Kurkchiyan, Marina. The Armenians: Past and Present in the Making of National Identity. Oxon: RoutledgeCurzon, 2005 — 66-bet. ISBN 0700706399. 
  18. ↑ Hopkirk, Peter „9: The Barometer Falls“, . The Great Game: On Secret Service in High Asia, Paperback, Oxford: Oxford University Press, 1991 — 112–113-bet. ISBN 0192827995. 

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Turkmanchoy_tinchlik_shartnomasi&oldid=6053933" dan olindi