Torklar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Torklar, uzlar, gʻuzlar — Markaziy osiyolik oʻgʻuzlar qabila uyushmasidan ajrab chiqib, Volgaboʻyi va Jan. Rus dashtlariga borib joylashgan koʻchmanchi turkiy qabila. Rus yilnomalarida torki (turklar) deb yuritilgan ushbu kabila nomi Vizantiya manbalarida uz shaklida uchraydi. Shuningdek, rus yilnomalarida T. "chernie klobuki" ("qora qalpoklilar") tarzida ham tilga olinadi. T. 860—870 yillarda VolgaboʻyiJan. Rus dashtlarida hukmron boʻlgan turkiy pecheneg (bijanaq)larni yengib ularning oʻrnini egallaydi va Kiyev Rusi davlatiga katta tahlika tugʻdiradi. 9-asr oxirlarida ular Don daryosidan Dneprgacha choʻzilgan Qora dengiz boʻyidagi keng dashtlarni egallaydi. Baʼzan tork xonlari Kiyev Rusi bilan ittifoqchilikda qoʻshni qabilalarga qarshi harbiy yurishlarda qatnashgan. Jumladan, knyaz Vladimir bilan birgalikda 985 y. Volga bulgʻorlariga qarshi jangda ishtirok etganliklari rus yilnomalarida qayd etiladi. 1036 yilda pecheneglarning yengilib, Jan. Rossiya dashtlaridan chekinishlarida T.ning xizmati katta boʻladi. 1048 yildan boshlab esa T.ning bir qismi Kiyev Rusining ittifoqchisi sifatida Kiyev atroflariga koʻchgan. Biroq, rus knyazlari birlashib, T.ni bu yerdan siqib chiqarishga muvaffaq boʻladi. 1060 y. toʻsatdan uyushtirilgan hujum natijasida magʻlubiyatga uchragan T. gʻarbga chekinadi. Baʼzi Vizantiya tarixchilari ularning 600 ming kishi boʻlganligini qayd etadi. T. 1065 yilda Vizantiya va Dunay bulgorlari qarshiligini sindirib, Dunay daryosini kechib oʻtadi va Bolqondagi Trakiya va Makedoniyani talontoroj qilib, Saloniki va Peloponnesgacha yetib boradi. Lekin, oʻsha paytda yuz bergan qattiq sovuqdan qirilgan. T. ustigaustak pecheneglarning hujumlari natijasida katta yoʻqotishga uchraydi. Bir qism T. 1068 y. Vengriyaga qarshi harakat qiladilar. Ortiq siyosiy kuch sifatida ahamiyatini yoʻqotgan T.ning bir qismi Vizantiya qoʻshiniga olinadi. Ular qisman Bolqonda turli joylarga tarqaladilar, bir qismi esa Jan. Rusga qaytib, Kiyev atrofida joylashadi. Ular bu yerda asrlar davomida slavyanlashib ketadi. Sharqiy Yevropada tork etnonimi bilan bogʻliq koʻplab joy nomlari saqlanib qolgan. Jumladan, Torchev, Torchesk sh.lari, Torki, Torchin, Torchitsoʻ, Torkov, Torkin qishlokdari, Torch, Torcha irmoklari va shunga oʻxshash boshqa joy nomlari tork (turk) qabilasi bilan aloqadordir.

T.ning bir qismi Markaziy Osiyoda qolib (ular bu yerda uz deb yuritiladi), bu yerdagi bir necha turkiy xalqlar shakllanishida ishtirok etadi. Jumladan, ular oʻzbek xalqi etnik shakllanishida qatnashib, keyingi asrlargacha oʻz etnik nomini sakdab qoladi. Xususan, uz etnonimi "92 oʻzbek urugʻi" roʻyxatidan joy olgan. Shuningdek, Oʻzbekistonning bir necha viloyatlarida (Qashqadaryo, Samarkand) uz urugʻi vakillari yashaydigan qishloklar vujudga kelgan.

Gʻaybulla Boboyorov.