Tojiklar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
(Tojikdan yoʻnaltirildi)
Jump to navigation Jump to search
Tojiklar
Тоҷикон
Umumiy aholi soni

tax. 18–27 million

Katta aholiga ega mintaqalar
 Afgʻoniston 15 500 000 [1]
 Tojikiston 6 847 356 [2]
 Oʻzbekiston 1 700 000[3]
 Pokiston 4,200,000
 Rossiya 1,298,303 [1]
 Qirgʻiziston 46 105 [4]
 Qozogʻiston 36 277 [2]
 Ukraina 4 255 [3]
Tillar
Fors tili
ikkinchi til sifatida Oʻzbek tili, Rus tili va Pushtu tili
Dinlar
Islom Asosan sunniy
Qarindosh etnik guruhlar
boshqa eroniy xalqlar bularga forslar, kurdlar, pushtunlar, balujlar va h.k.

Tojiklar (tojikcha: Тоҷикон, dariycha: تاجیکان [tɔː'ʤɪk], forscha: تاجیکان) — Markaziy Osiyodagi eng qadimgi xalqdir. Tojiklar eroniy xalqlardan biri boʻlib fors-tojik kontinuumining turli lahjalarida gaplashadi va hozirgi Afgʻoniston, Tojikiston, Oʻzbekiston, Qirgʻiziston hamda Pokistonda joylashgan hozirgi Eronning sharqi va shimoli-sharqidagi hududlarda istiqomat qiladi. Tojiklarning tarixiy yashash hududi Amudaryo (Panj)ning yuqori oqimi havzasini, Murgʻob va Kobulning quyi oqimi, Zarafshon vodiysi, Zarafshon daryosi havzalari atrofi, Fargʻona vodiysi, Sirdaryo havzalari, shuningdek, Hilmand hamda Argʻandab havzalarini qamrab oladi. Afgʻonistondagi Herirud va Xamun koʻli havzalarining fors tilida soʻzlashuvchi aholisi odatda tojiklar deb ataladi. Tojiklarning umumiy soni, turli maʼlumotlarga koʻra, 20 dan 30 million kishigacha. Afg‘onistonda Tojikistondagidan ko‘ra ko‘proq tojikistonliklar yashaydi. Afgʻonistonda — 10 milliondan[5] 14 milliongacha[6], Tojikistonda — 9 milliondan ortiq[7] O‘zbekistonda esa 1,7 million tojik boref>O‘zbekiston doimiy aholisining etnik tarkibi e’lon qilindi</ref>, Xitoyning sharqida (50 mingdan ortiq), Eron Xurosonida (500 mingdan ortiq), Rossiya Federatsiyasida, Qozogʻistonda, Qirgʻiziston va Turkmanistonda, shuningdek, Pokistonda yashaydilar. Markaziy razvedka boshqarmasi (MRB) faktlar kitobi va BMT hisob-kitoblariga koʻra, tojiklar Markaziy Osiyodagi ikkinchi yirik etnik guruh hisoblanadi. Asosiy qismi fors tili (tojik tili)da soʻzlashadi. Togʻli Badaxshon Muxtor viloyati hamda Yagʻnob aholisining asosiy qismi sharqiy eroniy tillari guruhi oilasiga kiruvchi tillarning dialektlarida soʻzlashadi. Tojiklar asosan, islom dinining sunniy mazhabiga, Badaxshon aholisining aksariyati esa shia mazhabining ismoiliya oqimiga eʼtiqod qiladi.

Tojiklarning anʼanaviy yashash hududi.

Tojiklar Markaziy Osiyoning eng qadimiy tub xalqlaridan biri hisoblanadi[8]. Tojik xalqining shakllanishida avval miloddan avvalgi 2-ming yillikka oid uzoq etnogenetik jarayonlar asos boʻlgan[9]. Tarixiy tadqiqotlarga ko‘ra, tojiklarning ajdodlari miloddan avvalgi 1-ming yillik boshlarining 2-bosqichida O‘rta Osiyoning bepoyon hududiga tarqalgan sug‘diylar, baqtriyaliklar, qadimgi xorazmliklar, parkonlar (qadimgi farg‘onaliklar) va saklarning o‘troq va ko‘chmanchi eroniyzabon xalqlaridir. IX-X asrlarda Somoniylar davlatining tashkil topishi bilan tojiklarning etnik oʻzagining shakllanish jarayoni ham yakunlandi. Somoniylar davrida mintaqada hukmron tilga aylangan umumiy fors (tojik) tilining tarqalishi bilan chambarchas bogʻliq edi[10]. XX asr oxirida Somoniylar davlati parchalanib, turkiy sulolalar kuchaygach, Oʻrta Osiyoda siyosiy hokimiyat turkiy tilli xalqlar qoʻliga oʻtdi. Turkiy, keyinroq moʻgʻul qabilalari yangi toʻlqinlarda hozirgi tojiklarning ajdodlari yashaydigan dehqonchilik rayonlariga kirib keldi, oʻrta asr tojiklarining koʻp asrlik assimilyatsiya va turklashuv jarayoni, ayniqsa tekisliklarda, kamroq darajada togʻli va katta shaharlar hududlarda boshlandi.

Britannika entsiklopediyasida tojiklarning etnogenezi boʻyicha quyidagi maʼlumotlar keltirilgan[11]:

.

Pomirda yashovchi tojiklar, sharqiy eroniy tillarining turfa dialektlarida soʻzlashishlariga qaramasdan, ular ham oʻzlarini Tojiklarning ajralmas qismi sifatida eʼtirof etadilar. Sababi Tojiklarning eng qadimgi ajdodlari baqtriyaliklar, soʻgʻdlar, qadimgi xorazmliklar, saklar sharqiy eroniy tillarda soʻzlashishgan. 9-asrda arab bosqinidan soʻng asli balxlik eroniylar xonadoniga mansub Somonxudot avlodlari Markaziy Osiyoda ulkan davlatga asos solishadi. Somoniylar deb atalmish ushbu davrda hukmdorlar uygʻonish davrini boshlab berishadi va aynan fors tilini davlat tili deb eʼlon qilishadi. Natijada Buxoro va Balx Somoniylar davrida Yangi Fors tili vujudga kelishi va rivojlanishiga tayanch boʻlib xizmat qiladi. Arab va fors tillari eng muhim tillarga aylandi. Jumladan, arab bosqini natijasida sharqiy eroniy tillariga kiruvchi soʻgʻd tili barham topgan va oʻlik tillar qatoriga kirgan edi. Uning oʻrnini esa gʻarbiy eroniy tillaridan biri Fors tili egallaydi va keyinchalik aynan Somoniylar davrida Sharq adabiyotining tayanch tiliga aylanishiga debocha yaratiladi. 20-asr Tojiklar, uchun eng ogʻir davr hisoblanadi. Aynan Erondagi forslar va hozirgi hududlarda yashayotgan tojiklar bir til — Fors tilida suhbatlashishlariga qaramasdan, Markaziy Osiyolik Tojiklar,ning yozuvi kommunistlar tomonidan kirill alifbosiga oʻzgartirildi va unga xalq nomidan kelib chiqib tojik tili deb nom berildi. Bu oʻz navbatida tojiklarning ming yillik tarixi va madaniyatidan judo qildi.

Tojiklarning xoʻjalik mashgʻuloti qadimdan, asosan, sunʼiy sugʻorishga asoslangan dehqonchilik va bogʻdorchilik hisoblanib, chorvachilik ham muhim rol oʻynagan. Shuningdek, binokorlik va hunarmandchilik: yogʻoch oʻymakorligi va ganchkorlik, kashtachilik, choʻptaroshlik (tovoq, choʻmich va qoshiqlar yasash) keng rivojlangan.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. CIA factbook 2011 - Afghanistan
  2. CIA factbook 2000 - Tajikistan
  3. O‘zbekiston doimiy aholisining etnik tarkibi e’lon qilindi
  4. CIA factbook 2009 - Kyrgyzstan
  5. Country Factfiles. — Afghanistan, page 153. // Atlas. Fourth Edition. Editors: Ben Hoare, Margaret Parrish. Publisher: Jonathan Metcalf. First published in Great Britain in 2001 by Dorling Kindersley Limited. London: Dorling Kindersley, 2010, 432 pages. ISBN 9781405350396 «Population: 28,1 million Religions: Sunni Muslim 84 %, Shi'a Muslim 15%, other 1 % Ethnic Mix: Pashtun 38 %, Tajik 25 %, Hazara 19 %, Uzbek, Turkmen, other 18 %»
  6. Afghan, Tajik in Afghanistan
  7. Численность и национальный состав населения доля таджиков в населения Таджикистан, 2010 году - 84,3 %.
  8. Таджики // Этнический атлас Узбекистана / А. Ильхамов. — Ташкент: Издательство «ИООФС — Узбекистан», 2002. — С. 197. — 451 с. — ISBN 5-862800-10-7.
  9. «Таджики» // Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — С. 169. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 25).
  10. «Таджики» // Струнино — Тихорецк. — М. : Советская энциклопедия, 1976. — С. 169. — (Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 25).
  11. Tajikistan: History (англ.). Encyclopedia Britannica.

Adabiyot[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Bartold V.V., Tadjiki, Tojiklar 2,(1), M., 1963;
  • Vamberi A., Ocherki o Sredney Azii. M., 1868;
  • Shishov A., Tadjiki: Etnograficheskiye i antropologicheskoye issledovaniye, Tojiklar, 1910.
  • Richard Foltz., A history of Tajiks: Iranians of the East, Bloomsberry, New York., 2019
  • Richard N. Fyre., Bukhara — The Medieval Achievement, University of Oklahoma Press, Norman., 1965