Till Eulenspiegel
| Till Eulenspiegel | |
|---|---|
| „Nemis xalq ogʻzaki ijodi“ obrazi | |
 Till Eulenspiegel „boyqush“ va „koʻzgu“ bilan (1515-yilgi Strasburg nashri) | |
| Ilk bora koʻringan | taxminan 1510-1512-yillar |
| Muallif(lar) | Nomaʼlum (ehtimol Hermann Bote) |
| Qaysi asardan adaptatsiya qilingan | Charles De Coster, Richard Strauss, Daniel Kehlmann |
| Umumiy maʼlumotlar | |
| Toʻliq ismi | Till Eulenspiegel |
| Laqabi | Ayyor Till |
| Irqi | Inson |
| Jinsi | Erkak |
| Kasbi | Hiylagar, daydi sarguzashtchi |
| Dini | Xristianlik |
| Kelib chiqishi | Kneitlingen, Olmoniya |
| Millati | Nemis |
Till Eulenspiegel (olmoncha talaffuzi: [tɪl ˈʔɔʏlənˌʃpiːɡəl]) — oʻrta asr nemis xalq ogʻzaki ijodining mashhur qahramoni, hiylagar va sarguzashtchi shaxs. U haqidagi birinchi arzon xalq kitobi taxminan 1510-yilda nashr etilgan boʻlib, u Yevropa hikoyachilik anʼanasining eng qadimgi namoyandalaridan biri hisoblanadi[1]. Personajning hayoti XIV asrning birinchi yarmiga toʻgʻri keladi va uning oʻlimi 1350-yildagi Qora oʻlim (vabo) epidemiyasi bilan bogʻlanadi.
Ismining maʼnosi va kelib chiqishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Eulenspiegel familiyasi nemis tilidan soʻzma-soʻz tarjima qilinganda „boyqush-koʻzgu“ degan maʼnoni anglatadi. 1515-yilgi nashr muqovasida hamda uning Myolln shahridagi taxminiy qabr toshida boyqush va qoʻl oynasi aks etgan rebus tasvirlangan. Biroq, koʻplab tilshunoslar bu ism aslida quyi nemis tilidagi „ul’n spegel“ (oʻzbekcha: „ortingni art“) iborasining buzilgan shakli ekanligini taʼkidlashadi[2]. Bu ibora personajning qoʻpol hajviyoti va jamiyat normalari ustidan kulishiga ishora qiladi.
Rivoyatlarga koʻra, Till Braunshvayg yaqinidagi Kneitlingen qishlogʻida tugʻilgan. U daydi sifatida Muqaddas Rim imperiyasi hududlarini, ayniqsa Shimoliy Olmoniya, Chexiya va Italiyani kezib chiqqan[3]. Tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, Braunshvayg shahri arxivlarida 1339-yilda „Till van Cletlinge“ (Kneitlingenlik Till) ismli shaxs yoʻltoʻsarlik uchun hibsga olingani haqida maʼlumotlar saqlanib qolgan[3].
Adabiy shakllanishi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Till haqidagi birinchi mukammal toʻplam 1510–1512-yillarda Strasburgda nashr etilgan. Ushbu asar 95 ta bobdan iborat boʻlib, ularning har birida Tillning oʻz zamondoshlari (hunarmandlar, zodagonlar va hattoki Rim papasi) ustidan kulgan sarguzashtlari hikoya qilinadi. Tillning hazillari koʻpincha soʻzlarni soʻzma-soʻz tushunishga asoslangan. Masalan, u majoziy maʼnoda aytilgan buyruqlarni toʻgʻridan-toʻgʻri bajarish orqali xoʻjayinlarini noqulay ahvolga solib qoʻyadi[4]. Gyote ham uning barcha nayranglari odamlarning majoziy nutqini Tillning real qabul qilishi asosiga qurilganini kuzatgan.
Madaniy taʼsiri
[tahrir | manbasini tahrirlash]XIX asrda belgiyalik yozuvchi Charles De Coster Till Eulenspiegel obrazini butunlay oʻzgartirdi. Oʻzining 1867-yilda yozilgan „Til Ulenshpigel va Lamme Gutzak afsonasi“ nomli romanida u Tillni XVI asrdagi flamand vatanparvari va ispan zulmiga qarshi kurashuvchi qahramon sifatida tasvirladi. Bu asardan soʻng Till Belgiya va Niderlandiyada milliy ozodlik ramziga aylandi.
Bastakor Richard Strauss 1895-yilda uning sharafiga „Till Eulenspiegelning quvnoq nayranglari“ (Op. 28) nomli mashhur simfonik poema yaratdi. Bugungi kunda Olmoniyaning Schöppenstedt va Mölln shaharlarida uning sharafiga ochilgan maxsus muzeylar faoliyat koʻrsatmoqda[5]. Till Eulenspiegel obrazi oʻzining erkinligi, ayyorligi va ijtimoiy adolatsizlikka qarshi kulgisi bilan jahon adabiyoti hamda sanʼatining ajralmas qismiga aylangan.
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Nasriddin Afandi — Sharq folkloridagi oʻxshash qahramon.
- Hitar Petar — bolgar va makedon folkloridagi zukko personaj.
- Giufà — sitsiliyalik hajviy qahramon.
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Ruth Michaelis-Jena, „Eulenspiegel and Münchhausen: Two German Folk Heroes“, Folklore 97.1 (1986): 101–108. p. 102
- ↑ Paul Oppenheimer, „Introduction“, in Till Eulenspiegel: His Adventures, Routledge, 1991, p. LXIII
- 1 2 Ulrich Hucker, Bernd Ulrich. Till Eulenspiegel: Beiträge zur Forschung und Katalog. Stadtarchiv und Stadtbibliothek, 1980
- ↑ Peter E. Carels, „Eulenspiegel and Company Visit the Eighteenth Century“, Modern Language Studies 10.3 (1980): 3
- ↑ Peter Honegger, Ulenspiegel—ein Beitrag zur Druckgeschichte und zur Verfasserfrage, Wachholtz, 1973