Tadqiqot va texnologik ishlanmalar

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Tadqiqot va ishlanmalar sikli
Ilmiy-tadqiqot va ishlanmalarga yalpi ichki mahsulot ulushi sifatidagi xarajatlar (2015)

Yevropada tadqiqot va texnologik ishlanmalar (RTD) nomi bilan tanilgan tadqiqot va ishlanmalar (R&D yoki R+D)[1] korporatsiyalar yoki hukumatlar tomonidan yangi xizmatlar yoki mahsulotlarni ishlab chiqish hamda mavjudlarini takomillashtirishda amalga oshiriladigan innovatsion tadbirlar majmuidir. Tadqiqot va ishlanmalar potentsial yangi xizmat yoki ishlab chiqarish jarayonini rivojlantirishning birinchi bosqichini tashkil qiladi.

Ilmiy-tadqiqot ishlari institutdan bir-biridan farq qiladi, ilmiy-tadqiqot boʻlimining ikkita asosiy modeli muhandislar va yangi mahsulotlarni toʻgʻridan-toʻgʻri ishlab chiqish vazifasi yuklangan sanoat olimlaridan iborat va ularga ilmiy yoki texnologik sohalarda amaliy tadqiqotlar oʻtkazish vazifasi yuklatilgan. Ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar korporativ faoliyatning katta qismidan farq qiladi, chunki u darhol foyda keltirish uchun moʻljallanmagan va odatda katta xavf va investitsiyalardan noaniq daromad keltiradi[2]. Biroq, yangi mahsulotlarni bozorga chiqarish orqali bozorning koʻproq ulushini qoʻlga kiritish uchun AR-GE juda muhimdir. R&D&I yoki R&D&i ham R&D ning umumiy maʼnosiga ega boʻlgan qisqartmalar boʻlib, tadqiqot, ishlab chiqish va innovatsiyalarni anglatadi[3][4][5].

Marketing[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yangi mahsulotni loyihalash va ishlab chiqish koʻpincha kompaniyaning omon qolishi uchun hal qiluvchi omil hisoblanadi. Tez oʻzgarib borayotgan global sanoat landshaftida firmalar oʻzlarining dizayni va mahsulotlar assortimentini doimiy ravishda qayta koʻrib chiqishlari kerak. Bu shiddatli raqobat va isteʼmolchilarning oʻzgaruvchan afzalliklari tufayli ham zarur. R&D dasturisiz firma boshqalarning innovatsiyalaridan foydalanish uchun strategik ittifoqlar, xaridlar va tarmoqlarga tayanishi kerak.

Marketing tomonidan boshqariladigan tizim bu mijozning ehtiyojlarini birinchi oʻringa qoʻyadigan va sotilishi maʼlum boʻlgan tovarlarni ishlab chiqaradigan tizimdir[6]. Isteʼmolchilarning ehtiyojlarini va yangi mahsulotning potentsial bozor narxini aniqlaydigan tadqiqotlarini oʻtkazadi. Rivojlanish texnologiyaga asoslangan boʻlsa, R&D qondirilmagan ehtiyojlarni qondirish uchun mahsulotlarni ishlab chiqishga qaratilgan. 

Umuman olganda, tadqiqot va tajriba-konstruktorlik faoliyati kompaniyaga tegishli boʻlgan ixtisoslashtirilgan boʻlinmalar yoki markazlar tomonidan amalga oshiriladi yoki shartnoma asosida tadqiqot tashkiloti, universitetlar yoki davlat idoralariga topshirilishi mumkin[7]. Savdo kontekstida „tadqiqot va ishlanmalar“ odatda fan yoki texnologiya sohasidagi kelajakka yoʻnaltirilgan boʻladi hamda uzoq muddatli faoliyatni nazarda tutadi.

„Ilmiy-tadqiqot“ga bagʻishlangan tashkilotlar boʻyicha statistik maʼlumotlar sanoatning holatini, raqobat darajasini yoki taraqqiyotning jozibasini ifodalashi mumkin[8]. Baʼzi umumiy chora-tadbirlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi: byudjetlar, patentlar soni yoki koʻrib chiqiladigan nashrlar stavkalari. Bank koeffitsientlari eng yaxshi koʻrsatkichlardan biridir, chunki ular doimiy ravishda qoʻllab-quvvatlanadi.

Qoʻshma Shtatlarda sanoat kompaniyasi uchun tadqiqot va ishlanmalarning odatiy nisbati daromadlarning taxminan 3,5 % ni tashkil qiladi; bu koʻrsatkich " R&D intensivligi " deb ataladi.  Kompyuter ishlab chiqaruvchisi kabi yuqori texnologiyali kompaniya 7 % yoki Merck & Co. 14,1 % yoki Novartis kabi farmatsevtika kompaniyalari 15,1 % sarflashi mumkin. 15 % dan yuqori boʻlgan har qanday narsa ajoyib va odatda yuqori texnologiyali kompaniya sifatida obroʻ qozonadi, masalan, Ericsson muhandislik kompaniyasi 24,9 % yoki 43,4 % investitsiya bilan xarajatlar jadvalida birinchi oʻrinda turadigan biotexnologik kompaniya Allergan. Bunday kompaniyalar koʻpincha kredit risklari sifatida koʻriladi, chunki ularning sarf-xarajatlari juda gʻayrioddiy. 

2000-yilda olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki,R&D doimiy ilmiy-tadqiqot strategiyasiga ega boʻlgan firmalar investitsiya dasturi tartibsiz yoki umuman yoʻq boʻlgan kompaniyalardan ustundir[9].

Biznes R&D[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mercedes Benz Research Development Shimoliy Amerika (13896037060)

Tadqiqot va ishlanmalarni boshqarish juda qiyin, chunki tadqiqotning oʻziga xos xususiyati shundaki, tadqiqotchilar kerakli natijaga qanday erishishni oldindan bilmaydilar. Natijada, „Ilmiy-tadqiqot va ishlanmalarga koʻproq xarajatlar yuqori daromadni yoki bozor ulushini kafolatlamaydi“[10]. Tadqiqotlar moliyalashtirishning eng xavfli sohasidir, chunki ixtironi ishlab chiqish ham, uni muvaffaqiyatli amalga oshirish ham noaniqlikni, shu jumladan ixtironing rentabelligini ham oʻz ichiga oladi[11]. Tadbirkorlar ushbu noaniqliklarni kamaytirishning bir usuli — nou-xau litsenziyaga kiritilgan franchayzing uchun litsenziyani sotib olishdir[12].

Xatarlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Biznes ilmiy-tadqiqot ishlari kamida ikkita sababga koʻra xavflidir. Xatarlarning birinchi manbai R&D tabiatidan kelib chiqadi, bu yerda R&D loyihasi qoldiq qiymatlarsiz muvaffaqiyatsiz boʻlishi mumkin. Xavflarning ikkinchi manbai xatarlarni oʻz zimmasiga olishdan kelib chiqadi, yaʼni R&D tender ishtirokchilarini jalb qiladi, chunki ular sotib olish maqsadida texnologiyalarni qoʻlga kiritishlari mumkin[13]. Shu sababli, R&D faoliyati bilan shugʻullanadigan firmalar kompaniyaga xavf tugʻdiradigan, ilmiy-tadqiqot ishlaridan foyda olishlari mumkin[14].

Global[tahrir | manbasini tahrirlash]

Global ilmiy-tadqiqot va ishlanmalarni boshqarish — bu global miqyosda ilmiy-tadqiqot jarayonlarini loyihalash va boshqarish, madaniy va tillar boʻylab va bilimlarni xalqaro korporativ tarmoqlar orqali uzatish intizomi[15].

Davlat xarajatlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qoʻshma Shtatlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mercedes Benz Research Development Shimoliy Amerika (13896049248)

 2012- moliya yilida ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar uchun Prezident Barak Obama 147,696 dollar talab qildi.Shundan 21 % fundamental tadqiqotlarni moliyalashtirish uchun moʻljallangan[16]. AQShdagi Milliy fan fondi maʼlumotlariga koʻra, 2015-yilda 54ta federal hukumat va mahalliy hukumatlar tomonidan amalga oshirilgan ilmiy-tadqiqot xarajatlari 0,6 mlrd ni tashkil qiladi[17]. 2020-moliya yili uchun federal tadqiqot va ishlanmalar byudjeti 156 milliard dollarni tashkil etdi.Uning 41,4 foizi Mudofaa vazirligiga (DOD) toʻgʻri keldi[18]. DODning tadqiqot, ishlab chiqish, sinov va baholash byudjeti taxminan 108,5 milliard dollarni tashkil etadi[19].

Yevropa Ittifoqi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Evropadagi tadqiqot va innovatsiyalar butun dunyo boʻylab ishtirok etish uchun ochiq boʻlgan Horizon 2020 dasturi tomonidan moliyaviy qoʻllab-quvvatlanadi[20].

2014-yildan 2020-yilgacha davom etadigan Yevropa 2020 strategiyasiga asoslangan Yevropa ekologik tadqiqotlari va innovatsion siyosati[21] butun qiymat zanjiri boʻylab xavfsiz, iqtisodiy jihatdan mumkin, ekologik jihatdan sogʻlom va ijtimoiy jihatdan maqbul yechimlarni taqdim etish boʻyicha koʻp tarmoqli saʼy-harakatlarga yorqin misoldir[22].

Ilgʻor raqamli texnologiyalarni qoʻllagan firmalar investitsiya harakatlarining katta qismini ilmiy-tadqiqot ishlariga bagʻishlaydilar. Pandemiya davrida raqamlashtirish bilan shugʻullangan firmalar 2020-yilda oʻz xarajatlarining katta qismini dasturiy taʼminot, maʼlumotlar, IT infratuzilmasi va veb-saytlar faoliyatiga sarflaganliklari haqida hisobot berishdi[23].

Butun dunyoda[tahrir | manbasini tahrirlash]

2015-yilda YuNESKO Statistika Instituti maʼlumotlariga koʻra, tadqiqot va ishlanmalar jahon yalpi ichki mahsulotining oʻrtacha 2,2 foizini tashkil etdi[24].

YuNESKO Statistika Instituti maʼlumotlariga koʻra, 2018-yilga kelib, tadqiqot va ishlanmalar jahon yalpi ichki mahsulotining oʻrtacha 1,79 % ni tashkil etadi. Mamlakatlar 2015-yilda 2030-yilgacha Barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish boʻyicha oʻz majburiyatlari doirasida tadqiqot intensivligini (SDG 9.5.1), shuningdek tadqiqotchilar zichligini (SDG 9.5.2) oshirishdagi muvaffaqiyatlarini kuzatishga kelishib oldilar. Biroq, bu majburiyat maʼlumotlar hisobotining koʻpayishiga turtki bermadi. Aksincha, 2015-yilda jami 99 mamlakat tadqiqotga jalb qilingan mahalliy investitsiyalar toʻgʻrisida maʼlumot bergan boʻlsa, 2018-yilda atigi 69 ta davlat maʼlum qildi. Xuddi shunday, 2018-yilda 59 ta davlat tadqiqotchilar sonini (toʻliq vaqtli ekvivalentda) qayd etdi, bu 2015-yildagi 90 ta davlatdan kam.[25] YuNESKOning Statistika instituti ushbu ilmiy-tadqiqot maʼlumotlarining global saqlovchisi hisoblanadi. Maʼlumotlar erkin UIS maʼlumotlar bazasidan olinishi mumkin.

Yana qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Asosiy tadqiqot
  • Namoyish
  • Sanoat laboratoriyasi
  • Innovatsiya
  • Biznes va moliya qisqartmalar roʻyxati
  • Ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar boʻyicha xarajatlar boʻyicha kompaniyalar roʻyxati
  • Ilmiy-tadqiqot va rivojlanish xarajatlari boʻyicha mamlakatlar roʻyxati
  • Beparvo qilingan tropik kasalliklar tadqiqoti va rivojlanishi
  • Prototip
  • Ilmiy siyosat haqidagi fan
  • Ilmiy siyosat
  • Texnologik inqilob
  • Texnologiyaning hayot aylanishi

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. „Policy for research and technological development | Fact Sheets on the European Union | European Parliament“.
  2. Yiu, L. M. Daphne; Lam, Hugo K. S.; Yeung, Andy C. L.; Cheng, T. C. E. (2020). „Enhancing the Financial Returns of R&D Investments through Operations Management“. Production and Operations Management (inglizcha). 29-jild, № 7. 1658–1678-bet. doi:10.1111/poms.13186. ISSN 1937-5956.
  3. EUROPEAN COMMISSION https://ec.europa.eu/competition/state_aid/cases/220403/220403_758165_5_1.pdf
  4. Expenses for university R&D&I increase moderately in Spain https://www.eurekalert.org/pub_releases/2021-07/ucid-efu072221.php
  5. Research, Development and Innovation (R&D&I), Fundação Para a Ciência e Tecnologia https://www.fct.pt/dsi/idi/index.phtml.en
  6. Anderson, James C.. „Business Marketing: Understand What Customers Value“. Harvard Business Review (1-noyabr 1998-yil). Qaraldi: 6-fevral 2019-yil.
  7. HackerNoon. „How Remote R&D Helps Accelerate the Pace of Innovation“. HackerNoon. Qaraldi: 13-mart 2020-yil.
  8. Khan, Firdos Alam. Biotechnology Fundamentals (inglizcha). CRC Press, 3-sentabr 2018-yil. ISBN 9781498723459. 
  9. Dingwall, Robert. The SAGE Handbook of Research Management (inglizcha). SAGE, 26-iyun 2015-yil. ISBN 9781473914452. 
  10. „Aerospace and Defense: Inventing and Selling the Next Generation“ (inglizcha). Center for Strategic and International Studies 1. Center for Strategic and International Studies, International Security Program (5-dekabr 2009-yil). Qaraldi: 6-avgust 2017-yil.
  11. „Investor-partner business partner finder Business dictionary“.
  12. „Investor-partner business partner finder Business dictionary“.
  13. Bena, Jan; Kai, Li (2014). „Corporate innovations and mergers and acquisitions“. The Journal of Finance. 69-jild, № 5. 1923–1960-bet. doi:10.1111/jofi.12059.
  14. Lin, Ji-Chai; Wang, Yanzhi (Andrew) (2016). „The R&D Premium and Takeover Risk“. The Accounting Review. 91-jild, № 3. 955–971-bet. doi:10.2308/accr-51270.
  15. Chiesa, V. (2001). R&D Strategy and Organisation, Imperial College Press
  16. Federal Research and Development Funding: FY2011 Sargent: . Library of Congress, Congressional Research Service, 2011. OCLC 1097445714. 
  17. „Research and Development: U.S. Trends and International Comparisons, National Science Foundation.“.
  18. „Federal Research and Development (R&D) Funding: FY2021“ (17-dekabr 2020-yil). 7-sentabr 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 7-sentabr 2022-yil.
  19. „RDT&E Programs (R-1)“. Office of the Undersecretary of Defense (Comptroller) (2020-yil fevral). Qaraldi: 20-fevral 2021-yil.
  20. „European Commission - PRESS RELEASES - Press release - Horizon 2020 – the EU's new research and innovation programme“. europa.eu.
  21. „European Commission – PRESS RELEASES – Press release – Horizon 2020: Commission proposes €80 billion investment in research and innovation, to boost growth and jobs“ (inglizcha). europa.eu. Qaraldi: 12-dekabr 2017-yil.
  22. „EUR-Lex – 02013R1291-20150704 – EN – EUR-Lex“ (inglizcha). eur-lex.europa.eu. Qaraldi: 16-mart 2017-yil.
  23. Bank, European Investment. Digitalisation in Europe 2021-2022: Evidence from the EIB Investment Survey (EN). European Investment Bank, 5-may 2022-yil. ISBN 978-92-861-5233-7. 
  24. Data“ (en-us). data.worldbank.org. Qaraldi: 12-dekabr 2017-yil.
  25. UNESCO Science Report: the Race Against Time for Smarter Development. Schneegans: . Paris: UNESCO, 11-iyun 2021-yil. ISBN 978-92-3-100450-6.