Soʻx tumani

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Soʻx tumani
Сохский район
Mamlakat Oʻzbekiston
Maqomi tuman
Tarkibida Fargʻona viloyati
Maʼmuriy markazi Ravon (qishloq)
Rasmiy tillar Oʻzbek
Soʻx tumani xaritada
Soat mintaqasi UTC+5

Qirgʻiziston yeri ichidagi Oʻzbekistonga qarashli anklav.

Soʻx tumani — Fargʻona viloyatidagi tuman. 1942 y. iyulda tashkil etilgan. 1959 y. 7 martda Rishton tumaniga qoʻshib yuborildi. 1990 y. 27 fev.da qaytadan tuzilgan. Qirgʻiziston bilan chegaradosh. Maydoni 0,22 ming km². Axoliyey 51569 kishi (2003). Tumanda 4 qishloq fuqarolari yigʻini (Oxunboboyev, Ravon, Soʻx, Xushyor) bor. Markazi — Ravon qishlogʻi.

Tabiati. Tuman hududi Fargʻona viloyati jan.da, Soʻx daryosi vodiysida joylashgan. Foydali kazilmalardan neft, gaz, shagʻal bor. Iklimi keskin kontinental. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi — 6,7°, eng past tra —27°, iyulning oʻrtacha temperaturasi 23,6°, eng yuqori tra 42°. Yillik yogʻin 180 mm. Tuproklari boʻz tuproq va oʻtloqi tuproqlardan iborat. Yovvoyi hayvonlardan tulki, parrandalardan kaklik, bedana, zogʻcha, qargʻa, toʻrgʻay, sassiqpopishak, qaldirgʻoch; kemiruvchilardan kalamush va boshqa uchraydi. Suvlarda har xil balikdar bor.

Aholisi, asosan, oʻzbek va tojiklar, shuningdek, qirgʻiz, tatar, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km²ga 255 kishi. Agʻolining barchasi qishloqda yashaydi.

Xoʻjaligi. Tuman asosan qishloq xoʻjaligi. ga ixtisoslashgan. Kichikrok, korxonalar jumladan, 50 xususiy korxona hamda shirkat, dehqonfermer xoʻjaliklari faoliyat kursatadi. Qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan yerlarga don, sabzavot, urugʻlik kartoshka, yem-xashak ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik rivojlangan.

Tuman jamoa va xususiy xoʻjaliklarida qoramol, qoʻy va echki, parranda boqiladi. Tumanda 27 umumiy taʼlim maktabi, 1 kasbhunar kolleji, 3 litsey, dehqon bozori, madaniyat saroyi, markaziy stadion, markaziy kasalxona bor. Tuman hududida dam olish va xushmanzara joylar mavjud. Tuman markazida St. telestudiyasi faoliyat koʻrsatadi. Soʻx tumani Oʻzbekistonning qad. tarixiy maskanlaridan hisoblanadi. Sux havzasida joylashgan Selungur gʻorilan paleolit davriga mansub ashyolar topilgan. Soʻx tumani Sux—Haydarkon qad. konchilik hududini ham tashkil qiladi. 11-a.dan Buyuk ipak yulining jan. tarmogʻi Soʻx tumanidan utgan1890y.larda Sux qishlogʻi hududidan ilon shakli burttirib tushirilgan tosh tumor topilgan. Uning ustki qismida ravoqsimon ushlagich bor, quyi qismi toʻrtburchakli quti shaklida. Arxeologlarning aniklashicha, bu tumor mil. av. 3ming yillik oxiri — 2ming yillik boshlariga mansub. Shuningdek, Zahiriddin Muhammad Bobur Hindiston sari yurishidan avval bir yil Suxda turganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar bor. Soʻx tumanida "Sadoi Sux" gazetasi chikariladi.

Soʻx — Soʻx daryosini oʻz ichiga olgan holda 350 kv kmni tashkil etuvchi Oʻzbekistonning eksklavidir. Bu hudud toʻlaligicha Qirgʻizistonning Botken viloyati tomonidan oʻrab olingan. Ochildiev Firuz

Tarix[tahrir]

Eksklav 1955-yilda siyosiy xaritada paydo boʻlgan. Uning paydo boʻlish sababi borasida aniq maʼlumot mavjud emas, faqatgina mish-mishlar. Baʼzi manbaalarga koʻra hudud qirgʻiz va oʻzbek Kommunistik Partiyasi rasmiylari oʻrtasidagi qimor oʻyinida qirgʻiz rasmiysi tomonidan yutqazib qoʻyilgan. Boshqalariga koʻra esa kommunistlarning bu hududni oʻzbeklarga berish sababi quyidagicha: hududning asosiy yoʻllari Qirgʻizistonda joylashganiga qaramay Oʻzbekiston bilan bogʻlangan, chunki qirgʻiz tomoni asosan togʻlardan iborat.[1]

Soʻx ziddiyati Sovet davridan soʻng ham davom etdi. 1991-yilda davlatlar mustaqillikka erishganidan koʻp oʻtmay, Oʻzbekiston-Qirgʻiziston oʻrtasida oʻzbek tomoniga eksklavga qirgʻiz hududidan oʻtuvchi yoʻllar orqali borishga ruhsat etuvchi kelishuv imzolandi.

1999-yilda oʻzbek hukumati Oʻzbekiston Islomiy Harakati terrostik guruhi oʻzining har ikki davlatga qarshi operatsiyalarida Soʻx hududidan baza sifatida foydalanayotgani daʼvosi bilan eksklavdagi harbiy mavjudligini keskin oshirib, chegaralarni minalay boshladi. Shundan beri Qirgʻiziston minalar oʻz hududiga oʻrnatilgani va oʻzbek askarlari vaqti-vaqti bilan mahalliy aholiga zugʻum oʻtkazishidan arz qiladi.

2001-yil yanvarida Oʻzbekiston quvurlar zararlangani vaji bilan Qirgʻizistonga gaz uzatishni toʻxtatib qoʻydi. Rasmiy Bishkek bunga Soʻxni Oʻzbekiston bilan bevosita bogʻlash imkonini beruvchi 20 kv.kmlik hudud ustidagi muzokaralarda ijobiy natijaga erishish uchun bosim deya baholadi.

2001-yil fevralida davlatlar Soʻx chegaralarini aniqlashtirib beruvchi va Soʻxni Ozbekiston bilan bogʻlovchi hudud borasidagi memorandumga imzo chekishdi. Rasmiy Toshkent bu hudud oʻrniga boshqa hudud berishni taklif qilgan edi. Biroq, keyinchalik, kelishuv Qirgʻizistonda ommaga havola etilgandan soʻng, qirgʻizlar orasida “qirgʻiz yerini Oʻzbekistonga qoʻshqoʻllab topshirish milliy manfaatlarga nisbatan xoinlikdir” mazmunidagi noroziliklar avj olib ketdi. Shu sababli Bishkek kelishuvni rad etishga majbur boʻldi va muzokaralar haliga qadar davom etmoqda.

Shundan beri soʻxliklar eksklavga kirib chiqish uchun har ikki mamlakatning bir qancha chegara punktlaridan oʻtishga majburlar. Oʻz navbatida qirgʻiz fuqarolari ham mamlakatning sharqiy va gʻarbiy qismlariga oʻtish uchun Soʻx hamda minalangan hududlarni bosib oʻtishlariga toʻgʻri keladi.

Bugungi kun[tahrir]

Oʻzbekiston va Qirgʻiziston oʻrtasida koʻplab ziddiyatlarga sabab boʻladigan bu tumanda 60,000 ga yaqin odam istiqomat qiladi. Aholisining aksariyati, 90 % dan ziyodrogʻi tojik millatiga mansub.

Yuqoridagi qiyinchiliklar shunday ham qashshoq boʻlgan Soʻx va Botkenning iqtisodiy ahvoliga jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Ishsizlik darajasi yuqori boʻlib, aholi asosan qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. Yoshlarning koʻpchiligi ish izlab xorijga ketishga majbur.

Manbalar[tahrir]