Kontent qismiga oʻtish

Soʻx tumani

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Soʻx tumani
oʻzbekcha: So‘x tumani / Сўх тумани
tojikcha: Ноҳияи Сӯх
Tuman
Tegishli Fargʻona viloyati
Tarkibida 27 ta mahalla fuqarolar yigʻini
Maʼmuriy markazi Ravon
Asos solingan sanasi 1942
Sayidmusayev Sayidbaxrom Sayidburxonovich Hokim
Rasmiy tillar Tojik tili, O'zbek tili
Aholi (2026.02.02) 88.6 ming
Zichligi 300 kishi./km²
Millatlar tarkibi Tojiklar, Qirg'izlar, O'zbeklar
Dinlar tarkibi Islom
Maydoni 220 km²
Balandligi
dengiz sathidan
 Baland choʻqqisi
 Eng past joyi

 1800 m
 1400 m
Vaqt mintaqasi UTC+5
Kod ISO 3166-2 3166-2:UZ-FA
Telefon kodi +998, (73) (462)
Pochta indeksi 151400
Internet domeni .uz
Avtomobil raqami kodi 40
Rasmiy sayti https://soh.uz/
Xaritada
Soʻx tumani xaritada
Soʻx tumani, Xarita
39°58′26.40″N 71°8′3.84″E / 39.9740000°N 71.1344000°E / 39.9740000; 71.1344000

Soʻx (tuman; inglizcha: Sokh District; tojikcha: Ноҳияи Сӯх; ruscha: Сохский район) — tumani, Fargʻona viloyati, Oʻzbekiston Respublikasi. Tumanning maʼmuriy markazi — Ravon qishlogʻi. "Soʻx" nomi fors-tojik tilidan (سوختن - soʻxtan) olingan bo'lib "kuymoq" "kuyish" degan ma'noni anglatadi.

Soʻx tumani — Oʻzbekiston Respublikasi Fargʻona viloyatidagi mustaqil tuman boʻlib, Qirgʻiziston bilan toʻliq oʻrab olingan. Tuman Oʻzbekiston uchun eksklav, Qirgʻiziston uchun anklav hisoblanadi.

Tuman tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

XVIII-asr oxirigacha Soʻx mustaqil beklik boʻlgan, ammo keyinchalik Qoʻqon xonligi tarkibiga kirgan va 1876-yilgacha, Qoʻqon xonligi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinmaguncha va tugatilmaguncha uning tarkibida qolgan.

Rossiya imperiyasida Soʻx Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi) tarkibiga kirgan. 1880-yil boshida Fargʻona viloyati tarkibida beshta uyezd (Qoʻqon uyezdi, Margʻilon uyezdi, Namangan uyezdi, Andijon uyezdi va Oʻsh uyezdi) tashkil etilgan va Soʻx volost sifatida Rossiya imperiyasining Turkiston general-gubernatorligining Fargʻona viloyati Qoʻqon uyezdi tarkibiga kirgan.

1923-1929 yillarda Sovet hokimiyati oʻrnatilgandan soʻng, 1926-1929 yillarda rayonlashtirish jarayoni davomida Soʻx volosti oʻrnida, Oʻzbekiston SSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining 1926 yil 29 sentyabrdagi 5-sonli qarori bilan Fargʻona viloyati (Rossiya imperiyasi) Oʻzbekiston SSR tarkibida Soʻx qishlogʻida maʼmuriy markazi boʻlgan Soʻx tumanini tashkil etish taklif qilindi. Biroq, keyinchalik bu qaror bekor qilindi va Soʻx qishloq okrugi sifatida Rishton tumani tarkibiga kiritildi.

1942 yil iyul oyida Oʻzbekiston SSR Xalq Komissarlari Kengashining (hukumati) qaroriga binoan Soʻx tumani tashkil etildi. U 1959 yil 7 martgacha mavjud boʻldi, shundan soʻng u yana Kuybishevskiy tumani tarkibiga Soʻx qishloq kengashi sifatida qoʻshildi.

Soʻx tumani 1990-yil 27-fevralda qayta tashkil etildi.[1] Maʼmuriy markazi Ravon qishlogʻi boʻlib, umumiy maydoni 220 km², 19 ta aholi punkti bilan, butunlay Qirgʻiziston SSR hududi bilan oʻralgan.

Soʻxning tojik tilida soʻzlashuvchi aholisi „Janubiy Fargʻona“ deb tasniflangan va ikkita kichik guruhga boʻlingan tojik lahjalarida gaplashadi: birinchisi vodiyning ajdodlaridan iborat boʻlib, ular turkiyzabon qabilalar tomonidan turklashtirish va assimilyatsiya qilinmagan; Qorategin va ozroq darajada boshqa mintaqalardan: Oʻzbekistonning Samarqand viloyati, Tojikistonning Somgar choʻli, Xoʻjand va Soʻgʻd viloyati, Soʻx vodiysining janubi-gʻarbiy qismida yashovchi.

Geografiya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Soʻx tumani Oʻzbekistonning boshqa hududlaridan Qirgʻiziston Botken viloyati va [[Qadamjoy tumani}Qadamjoy tuman]]lari oraligʻida) bilan oʻrab olingan. Bu Qirgʻiziston ichidagi anklav va Oʻzbekiston ichidagi eksklavdir. Bundan tashqari, Soʻx tumanining oʻzi Qirgʻiziston hududi bilan ajratilgan ikki qismdan iborat: kichik Shimoliy Soʻx (Chon-Gʻara, Qalacha va Quyi Soʻx) va kattaroq Janubiy Soʻx (Yuqori Soʻx). Ikkala qism ham Qoʻqonga quyiladigan Soʻx daryosi vodiysini egallaydi[2].

Tarix

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1893-yilda Soʻxda qazish ishlari paytida ilon haykali tushirilgan tosh tumor topilgan.[3] 1956-yilda sovet arxeologi M. E. Voronets tadqiqot olib borib, tumorni bronza davriga, miloddan avvalgi 2-ming yillikka tegishli deb belgilagan. Keyinchalik bu sana amerikalik olim F. Kol tomonidan tasdiqlangan.[4].

1912-yilda geolog V. N. Veber[5] Soʻx daryosining gʻrbiy qismidagi Tul qishlogʻi yaqinidagi Soʻxda qadimgi tosh plitalarda hayvonlar va odamlarning koʻplab qoyatosh oʻymakorliklarini topdi. Soʻx aholisi bu hududni azaldan Surati (Koʻhi surati, Sangi surati, Surati soy, yaʼni togʻlar, tosh, daryo tasvirlari) deb atashgan. Tadqiqotchilar chizmalarni bronza davriga, miloddan avvalgi 3-2 ming yilliklarga tegishli deb hisoblashgan. Biroq, 1980-yillarda suv ombori qurilishi paytida qadimgi chizmalar tasvirlangan tosh plitalar yoʻq qilingan, garchi ancha oldin chizilgan chizmalarning nusxalari tadqiqot uchun mavjud boʻlsa ham.

1950-yilda Bor-Korbaz traktidagi Badamcha Daval dovoni yaqinidagi Soʻxda III—IV asrlarga oid Hunnik katakombalari topildi. Markaziy va Markaziy Osiyoning yetakchi sovet tarixchilari va arxeologlaridan biri, professor Bernshtam, Aleksandr Natanovich oʻzining „Hunlar tarixi haqida esse“ kitobida[6], quyidagilarni koʻrsatdi: 1950-yilda Bor-Korbaz traktidagi Badamcha Daval dovoni yaqinida qazilgan Soʻxning Hunnik katakombalari, ehtimol, katakombalarning eng soʻnggi versiyasini topdi, bu 3 yoki IV asrlardan oldinroq boʻlishi ehtimoldan yiroq. Soʻx dafn marosimlaridan turli xil materiallar topilgan va dafn marosimining juda izchil manzarasi aniqlangan. Tepaliklar tuproqdan yasalgan boʻlib, baʼzan tosh halqalari bilan oʻralgan. Ayvon lyaxat boʻylab, baʼzan perpendikulyar joylashgan va ehtiyotkorlik bilan tosh plitalar bilan yotqizilgan. Marhumlarning boshlari shimolga qaratib qoʻyilgan. Erkaklar dafn marosimlarida idishlar bosh va oyoqlarga qoʻyilgan, kamarga kalta qilich va pichoqlar taqilgan, yon tomonga shoxli astarli kamonlar taqilgan, tutqichli temir uch qovurgʻali oʻqlar va oval ramkali va harakatlanuvchi tilli temir tokalar taqilgan. Ayollar dafn marosimlarida idishlar, munchoqlar (asosan shisha), bronza oynalar, qoshlar va grafit uchun tosh tayoqchalar koʻrinishidagi kosmetik aksessuarlar, kosmetika vositalari solingan kichik idishlar va boshqa uy-roʻzgʻor buyumlari topilgan.

1966-yilda Soʻx daryosi vodiysidagi Obi-shir gʻorida qadimgi odamlar yashaydigan joy topildi. Gʻorda miloddan avvalgi XΙΙ-VΙΙΙ ming yilliklarga oid qadimgi odamlar yashagan joylar va uy-roʻzgʻor buyumlari izlari topilgan. Topilgan artefaktlar „yangi Soʻx madaniyati“ nomi bilan mashhur boʻldi.

1985-yilda Soʻx daryosi vodiysidagi Selengʻur gʻorida taxminan 1,5 million yil avvalgi qoldiqlar (suyak va tishlar) mavjud boʻlgan qadimgi insoniy joy topildi. Bu Markaziy Osiyodagi insoniyat tsivilizatsiyasining dastlabki markazlaridan biri hisoblanadi. Qadimgi Soʻx odamining bu qoldiqlari ilmiy jihatdan "Fargʻonatrop" deb nomlangan.

Yuqoridagilardan koʻrinib turibdiki, Soʻx nafaqat Markaziy Osiyoda, balki sayyoradagi eng qadimgi joylardan biridir.

Tarixchi Y. Gʻ. Gʻulomovning fikriga koʻra, Soʻx shahar sifatida miloddan avvalgi birinchi ming yillikda mavjud boʻlgan. Soʻxning oʻrta asrlar tarixi haqidagi maʼlumotlar X asr arab sayohatchilari va olimlari Istaxriy, Ibn Havqal va Maqdisiyning asarlarida, shuningdek, "Hudud-ul-Olam" (X asr) kitobida va Boburning eslatmalarida uchraydi. XVII—XVIII asrlarda u mustaqil beklik boʻlgan va XVIII asr oxiri 1876-yilda tugatilgunga qadar Qoʻqon xonligi tarkibida boʻlgan, keyinchalik esa Rossiyaga qoʻshilgan.

"Hudud ul-Olam" kitobida (arab. حدود العالم من المشرق الی المغرب) — fors tilidagi nomaʼlum muallif tomonidan 982 yilda yozilgan jugʻrofiy risolaning eng dastlabki namunasi — Soʻx shahar sifatida qayd etilgan[7]: Sox (Soʻx) Buttaman va Farg'ona chegarasida joylashgan bo'lib, oltmishta qishloqqa ega.

Hindiston va Afgʻonistonning Temuriylar hukmdori, Moʻgʻullar imperiyasining podshohi va shuningdek, oʻzbek shoiri va yozuvchisi Zahir ad-Din Muhammad Bobur oʻzining "Boburnoma" kitobida"[8]: Isfara toʻrtta bulukdan iborat togʻli hududdir. Biri Isfara, ikkinchisi Vorux, uchinchisi Soʻx va toʻrtinchisi Hushyor deb ataladi. Muhammad Shayboniyxon Sulton Mahmudxon va Alachaxonni magʻlub etib, Toshkent va Shohruxiyani egallab olganida, men Soʻx va Hushyorning bu togʻli hududiga kirdim. U yerda bir yilcha qiyinchiliklarga duch keldim, keyin Qobulga yoʻl oldim. Shanba kuni, oyning oltinchi kuni toʻy boʻlib oʻtdi. Toʻyda Qizilbosh, oʻzbek va hind elchilari ishtirok etishdi. Andijon aholisi, shuningdek, biz koʻchib yurgan joylardan kelganlar va Soʻx va Xushyordan kelganlar kumush va oltin sovgʻalarini olishgan…

Hozirgi kunda Hindistonda "Hushyor" deb nomlangan aholi punkti mavjud boʻlib, u yerda qadimgi davrlarda Boburga qoʻshilgan va uning Afgʻoniston va Hindistondagi yurishlarida qatnashgan Soʻx, Hushyor xalqining avlodlari yashaydi.[9].

XVII-XVIII asrlarda, Markaziy Osiyo siyosiy jihatdan parchalanib ketganida, Soʻx mustaqil beklik sifatida paydo boʻldi, u XVIII asr oxirida Qoʻqon xonligi tarkibiga kirdi va uning homiyligida 1876 yilgacha, yaʼni xonlik Rossiya tomonidan qoʻshib olingunga qadar qoldi.

Xudoyorxon Oʻrdasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Soʻx daryosining oʻrta oqimida Abgol irmogʻi oqib oʻtadi, uning ogʻzida daryo terasida shu nomdagi qishloq joylashgan. Bu yerda, XVIII asrning oʻrtalarida Qoʻqon hukmdori Xudoyorxon isyonkor qirgʻizlarni tinchlantirish va Qorateginga olib boradigan karvon yoʻli ustidan nazorat oʻrnatish uchun qal’a qurgan. Terasaning butun perimetri boʻylab tosh va loy devor koʻrinadi. Jarlik ustida osilgan holda, u qoʻrqinchli va yengilmas koʻrinadi. Qal’a gʻarbiy tomonda, daryo vodiysiga qaragan holda joylashgan edi. Qilich va nayzalar bilan qurollangan zanjirli jangchilar bir vaqtlar bu yerda yurishgan. Endi yolgʻiz Soʻx shamoli hukmronlik qilmoqda, teshiklar orqali oʻtmishdagi davrning gʻamgin ohangini ijro etmoqda. Ikkala komponent tor koʻprik bilan bogʻlangan, uning boʻylab teng darajada tor yoʻlak oʻtadi. Inshootning ikki qismi tutashgan joyda ikkita konussimon minora koʻtariladi. Aynan shular qal’aga „qal’aga oʻxshash“ koʻrinish beradi. Uning hududida hayvonlar va tuya minuvchilarning petrogliflari tushirilgan qadimiy tosh plitalar mavjud. Bu oʻymakorliklar, tabiiyki, qal’a devorlaridan ancha qadimgi va qal’a bilan hech qanday aloqasi yoʻq.

Mm’muriy-hududiy bo‘linishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Soʻx tumani — (27 ta MFY)[10] 7 ta Shaharcha va 12 ta Qishloq aholi punktlariga bo'linadi. Tuman markazi Ravon qishlogʻi.

Shaharchalar: Sarikanda, Yangiariq, Devayron, Qal’a, Tul, Soʻx va Hushyordir.

Qishloq aholi punktlari: Chashma, Zangat, Demursad, Guliston, Chumoqcha, Mulgon, Hazrat Ali, Saribozorcha, Sebzor, Qizilqiyoq, Oftobru, Istiqlol, Navobod, Sharqobod (Shexatola), Lenburg, Qalacha va Gʻaznov.

Aholisi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Arxiv maʼlumotlariga koʻra, 1909-yilda Soʻx volosti Konibodom tumani tarkibiga kirgan boʻlib, u yerda 2594 xonadonda 12 144 nafar aholi istiqomat qilgan, ulardan 8853 nafari tojiklar, 3291 nafari qirgʻizlar boʻlgan. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km²ga 300 kishi to'g'ri keladi.[11].

1909-yilda Soʻx volosti va unga tutash qishloqlar aholisi. [11]
Qishloqlar nomiXonadonlar soniAholi soniAholining koʻpchiligi
q. Soʻx5672650Tojiklar
q. Kuy-Qoʻrgʻon4802359Qirgʻizlar
q. Hushyor3281436Tojiklar
q. Tul2241080Tojiklar
q. Gʻaznav165823Tojiklar
q. Kara Tukay141569Qirgʻiz
q. Qalacha105564Tojiklar
q. Lenburg120562Tojiklar
q. Qizil-Qiyoq110475Tojiklar
q. Chunkara80450Tojiklar
q. Shayx-Atalik (Shexatola)102448Tojiklar
q. Dihai Vayron85365Tojiklar
q. Malmut60262Qirgʻiz
q. Tayan27101Qirgʻiz
q. Qal’a 300 3000 tojiklar

Hozirgi kunda aholi soni 88.6 ming kishini tashkil etadi,[12] shundan shahar aholisi 55.4 ming kishini (62,53%) va qishloq aholisi 33.2 ming kishini (37,47%) tashkil etadi.[13] Erkaklar soni 43170 kishi (51.01%), ayollar soni 41463 kishini (48.99%) tashkil etadi.[14] Etnik tarkibi: 99,2% tojiklar, 0,7% qirgʻizlar, 0,1% oʻzbeklar va boshqa millat vakillari[15].

Lingvistik vaziyat

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Soʻxning tojik aholisi „Janubiy Fargʻona“ guruhiga mansub deb tasniflangan tojik tilining lahjalarida gaplashadi va ikki guruhga boʻlinadi: birinchisi vodiyning turkiyzabon qabilalar va xalqlar tomonidan turklashtirish va assimilyatsiya qilinmagan aborigenlarining avlodlaridan iborat; ikkinchisi asosan Qorategindan boʻlgan togʻli hududlardan kelgan odamlarning avlodlaridan va (kamroq darajada) vodiyning yuqori va janubi-gʻarbiy qismida yashovchi boshqa joylardan kelgan Samarqand, Samgar (Somgor) va Xoʻjanddan kelgan musofirlardan iborat.

Anklavning koʻplab aholisi anʼanaviy ravishda uch yoki undan ortiq tilda (tojik, oʻzbek, rus va qirgʻiz) gaplashadi, ammo deyarli barcha aholisining ona tili tojik tilidir. Mahalliy ommaviy axborot vositalari, xususan, tuman hokimligiga qarashli haftalik "Садоӣ Сӯх" (Soʻx ovozi) gazetasi nashr etiladi va OʻzMTRKga qarashli Soʻx televideniyasi asosan tojik va oʻzbek tillarida koʻrsatuv olib boradi.

Soʻx qishloqlarida oʻttizdan ortiq oʻrta va maxsus taʼlim muassasalari mavjud boʻlib, ular Oʻzbekistonda rasman tojik tilida taʼlim beradi. SSSR parchalanib ketganidan soʻng, anklav tojiklari va Tojikistonning tojik aholisi oʻrtasidagi taʼlim va madaniy aloqalar toʻxtadi[16].

Tabiati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tuman hududi Fargʻona viloyati janubida, Soʻx daryosi vodiysida joylashgan. Tumanda 10 ga yaqin foydali qazilmalar aniqlangan.[17] Foydali qazilmalardan yuqori sifatdagi gips, gaz, ko'mir, ohak, marmar, serpentinit, shagʻal va boshqalar mavjud.[18] Iqlimi keskin kontinental. Yanvar oyidagi oʻrtacha temperatura — 6—7°, eng past temperatura — 27°, iyul oyida oʻrtacha —23,6°, eng yuqori koʻrsatkich — 42°. Yillik yogʻin miqdori —180 mm. Tuproqlari boʻz tuproq va oʻtloqi tuproqlardan iborat. Iqlimi subtropik, yogʻingarchilik yillik hisobda oʻrtacha 250–274 mm. ni tashkil etadi. Togʻ tizmalaridagi togʻoldi zonasida vaqtinchalik suv oquvchi oʻzanlar va yozda qurib qoluvchi soylar koʻp. Vohaning oʻrtasidan Soʻx daryosi oqib oʻtadi. Daryo Oloy tizma togʻlarida joylashgan 99 ta muzlik — qor suvlaridan toʻyinadi. Uning umumiy uzunligi 172 km, umumiy havzasi maydoni 3510 km, oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 41,8 m3 / sekund. Yozning issiq kunlarida togʻdagi qor va muzliklar erib, soy va ariqlarga suv keladi. Ushbu daryodan Qirgʻiziston Respublikasining Qoratoʻqay, Boʻzadir, Haftqand, Oq-turpoq, Choʻn-Gʻara hamda Burgandi mavzelari, Oʻzbekiston Respublikasining Rishton, Oʻzbekiston tumani, Buvayda, Uchkoʻprik tumani, Dangʻara, Oltiariq, Bagʻdod tumanlari ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi. Soʻx daryosida baliqning koʻplab nodir turlari mavjud. Togʻ sharoitida naʼmatak, zirk, rovoch, kiyikuti, zira, yalpiz, choyoʻt, shuvoq, toron va shunga oʻxshash dorivor oʻsimliklar oʻsadi. Togʻlarda buri, tulki, chiyaboʻri, toʻngʻiz, quyon, togʻ echkisi, kiyik qashqaldoq, yumronqoziq, kaklik, bedana, chumchuq, kaptar va boshqa hayvonlar va qushlar yashaydi.

Infratuzilma

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tuman hududida 33 ta umumiy oʻrta taʼlim maktabi va 2 ta kasb-hunar maktabi, 2 ta "Davlat ixtisoslashtirilgan umumtaʼlim maktablari", 29 ta maktabgacha taʼlim tashkiloti, mavjud. Markaziy shifoxona, va 2 ta kasalxona, 1 ta poliklinika, 12 ta ambulatoriya poliklinikasi va 10 ta qishloq vrachlik punkti, 14 ta sog‘liqni saqlash muassasasi va 2 ta madaniyat obyekti faoliyat ko‘rsatadi.[19] Bolalar uchun yozgi "Soʻx bolalar soʻlomlashtirish oromgohi",[20] 2 ta tikuvchilik fabrikasi,[21] kichik aviatsiya (An-2P samolyoti va vertolyot uchib qoʻnish yoʻlagi)[22] mavjud. Tumanda 500 kilometrga yaqin avtomobil yo‘llari mavjud. Shundan 100 kilometri umumfoydalanuvdagi yo‘llar, 400 kilometrga yaqini esa mahalliy va ichki yo‘llardan iborat.[23].


Iqtisodiyot

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Aholi asosan mayda dehqonchilik (kartoshka, meva) bilan shugʻullanadi. 1990-yillarning oʻrtalaridan boshlab, erkaklarning katta qismi muntazam ravishda Rossiya Federatsiyasiga ish izlab boradi. Soʻxada mini-gips zavodi va „Soʻx-Chashma“ mineral suv idishlariga quyish zavodi, qurildi. Pishiq gʻisht ishlab chiqarish, aspfalt qoplama ishlab chiqarish, beton zavodlari faʼoliyat yuritadi. Eksportga mevalardan xususan olma yetishtirish yaxshi rivojlangan. Yongʻoqning „Chaspak“ „Pustapuchoq“ navlari aynan Soʻxda yetishtiriladi. Soʻx tumanida oʻndan ortiq foydali qazilma konlari aniqlangan. Bu konlarni oʻzlashtirishga mahalliy tadbirkorlar va xorijiy investorlarni jalb etish rejalashtirilgan. Biroq tumanning eksklav hudud ekanligi ayrim muammolarga sabab boʻlmoqda.

Eksklav

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Soʻx tumani Qirgʻiziston bilan chegaradosh anklavda joylashgan (135 km). U Oʻzbekistonning Shohimardon va Choʻngʻara (Shimoliy Soʻx) anklavlari bilan birga Qirgʻiziston hududi bilan oʻralgan uchta anklavlaridan biri. Tumanning maydoni 220 km² ni tashkil qiladi.[24].

Soʻx eksklavi 1955-yilda tashkil etilgan.[25]. Fargʻonaning boshqa yetti anklavlari singari, Soʻx tumani ham Sovet davrida uning hududida yashovchi aholining aksariyati soʻzlashadigan asosiy tillar asosida tashkil etilgan. Biroq, Soʻx bundan mustasno edi. Yangi tashkil etilgan tuman aholisining aksariyati tojiklar boʻlishiga qaramay, u oʻzbek eksklaviga aylantirildi[26]. Soʻx atrofida Qirgʻiziston va Oʻzbekiston oʻrtasidagi mojarolar tashkil etilganidan beri toʻxtamadi va SSSR parchalanganidan keyin keskin bosqichga kirdi. 2001-yilda anklavni Oʻzbekiston bilan bogʻlaydigan yoʻlak yaratishga urinishlar muvaffaqiyatsiz yakunlandi[27]. Anklav aholisining muammolari Sox daryosi vodiysida aholining tez oʻsishi, suv tanqisligi, oʻzbek va qirgʻiz chegarachilari tomonidan oʻrnatilgan 8 ta chegara postining mavjudligi, qirgʻiz chegarachilari tomonidan korruptsiya, millatlararo ziddiyatlar va boshqalar bilan yanada murakkablashgan.

2013-yil 6-yanvarda qirgʻiz chegarachilari tomonidan yollangan pudratchi Soʻx tumanidagi Hushyor qishlogʻida yangi qirgʻiz chegara postini elektr bilan taʼminlash uchun elektr uzatish liniyalari ustunlarini oʻrnatayotgan edi. Bu mahalliy aholi va qirgʻiz chegarachilari oʻrtasida mojaroga olib keldi. Qishloq aholisi postga olib boradigan elektr uzatish liniyalari ustunlarini demontaj qilishdi. Baʼzi xabarlarga koʻra, qirgʻiz chegarachilari Soʻxning besh nafar mahalliy aholisini oʻq otish natijasida yaralangan. Oʻttizga yaqin Qirgʻiziston fuqarosi qoʻlga olingan, biroq ular keyinroq qoʻyib yuborilgan[28]. Shundan soʻng, Qirgʻizistonning Botken viloyati gubernatori Jenish Razzakov va chegara vakili ustunlar belgilangan joyda oʻrnatilmaganini tan oldi va ustunlarni Qirgʻiziston hududining chuqurroq qismiga koʻchirishga vaʼda berib, uzr soʻradi[29].

Mashhur shaxslar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Jahonov Usto Jahonovich — Soʻx xalqining tarixi, etnografiyasi, urf-odatlari, marosimlari va moddiy madaniyatini chuqur oʻrgangan birinchi tarixchi va etnograf. U vodiylar va togʻli hududlarda dehqonchilikning kelib chiqishi nazariyasini asos solgan.
  • Hakim Soʻfiy (Hakimjon Soʻfiyev) — Soʻx tumanining mashhur vakillaridan biri. U Oʻzbekiston xalq taʼlimi aʼlochisi edi. U „Anfigue WORLD“ Xalqaro ilmiy akademiyasining laureati va faxriy dotsenti boʻlgan. Soʻx tumori kitobi muallifi.
  • Amirali Saidbekov — Ulugʻ Vatan urushi ishtirokchisi Sovet Ittifoqi Qahramoni
  • Teshaboy Odilov — Ulugʻ Vatan urushi ishtirokchisi, snayperchi, jangovar hisobda 114 nafar nemis askarini oʻldirganini tasdiqlangan.
  • Bahodir Maxammadxonovich Abidjonov — Sovet, oʻzbek partiya va hukumat arbobi, yangi tashkil etilgan Soʻx tumanining birinchi hokimi (1990 yildan 2001 yilgacha).
  • Dodoxon Dadaqoʻziev — Oʻzbekistonning Sovet, oʻzbek partiya va hukumat arbobi.
  • Nodir Nodiri — shoir, koʻplab nashriyotlarda sheʼrlari bosilib chiqqan. Ayniqsa, tojikcha: ҶИЛОИ АХТАРОНИ СӮХ (oʻzbekcha: „Soʻx yulduzlarining jilosi“) majmuasidagi misralari sheʼriyat shinavandalariga maʼlum va mashhur. Shoir 2013-yilda vafot etgan.
  • Mas’ud Mirzo (Mirzoyev Masʼudjon Kimsanovich) — shoir, jurnalist. Koʻplab sheʼrlari turli matbuotlarda bosilgan. Hozirda Tojik milliy madaniy markazining Fargʻona viloyati boʻlimi rahbari, Fargʻona teleradiokompaniyasining tojik tilidagi koʻrsatuvlar muharriri.
  • Abdulla Sheraliyevich Tairov — tarixchi va yozuvchi, Afgʻon urushi ishtirokchisi, Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan xalq taʼlimi xodimi.
  • Juraboy Boboev Boboyevich Afgʻon urushi qatnashchisi, OʻzSSRda xizmat koʻrsatgan xalq taʼlimi xodimi.
  • Hakimjon Gʻoyibnazarov – militsiya polkovnigi. Sobiq Fargʻona viloyati ichki ishlar bosh boshqarmasi boshligʻi lavozimida ishlagan.[30] Polkovnik kasallik sabab vafot etgan.
  • Maʼrufjon Egamov – kardiolog, shifokor. Sobiq Fargʻona viloyati kardiologiya markazi bosh shifokori.[31] Shifokor 2024 yilda vafot etgan.

Izohlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ „O'zbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumining Farmoni“. Qaraldi: 2026-yil 4-iyun.
  2. ↑ „Киргизия—Узбекистан“. 2019-yil 23-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 3-iyul.
  3. ↑ https://academy.uz/uz/news/ozbekiston-tarixi-davlat-muzeyida-saqlanayotgan-ikki-ilon-tasviri-haqida-nimalarni-bilasiz
  4. ↑ Aleksandr Bernshtam, Meshkeris V. A. Zmei-drakoni v drevnem iskusstve Sredney Azii. // SA. 1986. № 3. — S. 16—27.
  5. ↑ https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D1%80,_%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BD_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87
  6. ↑ Bernshtam A. N. „Hunlar tarixi haqida esse“ "Ocherk istorii gunnov. — L.Tooltip Carl Linnaeus: LGU, 1951. — 256 s.
  7. ↑ Xudud al-Alam (arab. حدود العالم من المشرق الی المغرب) — geograficheskiy traktat 982 goda neizvestnogo persoyazichnogo avtora. Polnoe nazvanie sochineniya: „Xudud al-‘Alam min al-Mashrik ila-l-Magrib“ — „Granitsi mira s vostoka na zapad“. Samiy ranniy obrazes geograficheskogo traktata na persidskom yazike
  8. ↑ "Babúr-namé" (chagat. بابر نامہ; „Kniga Babura“ ili „Zapiski Babura“) — vospominaniya Zaxir ad-dina Muxammeda Babura (1483—1530), osnovatelya Imperii Velikix Mogolov, potomka Tamerlana. Napisani na chagatayskom yazike, v to vremya imenovavshemsya „tyurkí“; pri etom vstrechayutsya otdelnie frazi i stixotvornie vstavki na farsi.
  9. ↑ http://andijan.uz14[sayt ishlamaydi]Andoza:Недоступная ссылка FYeVRAL — ShOH VA ShOIR ZAHIRIDDIN MUHAMMAD BOBUR TAVALLUD TOPGAN KUN
  10. ↑ https://soh.uz/about-city/administrative-territorial-structure
  11. 1 2 Список населенных мест Ферганской области с показанием числа дворов земельных и безземельных, числа душ мужского и женского пола, расстояния до уездного города и до ближайшей почтовой или железнодорожной станции. Скобелев: Обл. стат. ком., 1909.  Sostavlen po uezdam, vnutri — po uchastkam.
  12. ↑ https://www.farstat.uz/files/292/demografiya/6214/Hududlar-boyicha-shahar-va-qishloq-aholisi-soni.pdf
  13. ↑ https://www.farstat.uz/files/292/demografiya/6214/Hududlar-boyicha-shahar-va-qishloq-aholisi-soni.pdf
  14. ↑ https://www.farstat.uz/uz/matbuot-markazi/qo-mita-yangiliklar/14947-so-x-tumani-demografiyasi-raqmlarda.html
  15. ↑ „Анклав Сох. Поиски выхода из тупиковой ситуации. «Старый навигатор» (Интернет-газета). Казахстан“. 2013-yil 23-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 3-iyul.
  16. ↑ „Узбекский анклав Сох в Кыргызстане, населённый таджиками“. 2013-yil 3-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 26-yanvar.
  17. ↑ https://daryo.uz/uz/2020/12/15/tez-orada-sox-tumaniga-yol-ochish-masalasi-ham-hal-boladi-xayrullo-bozorov| So‘xda o‘ndan ortiq foydali qazilma konlari aniqlangan.
  18. ↑ https://yuz.uz/oz/news/knauf-kompaniyasi-geologlari-sox-tumanidagi-foydali-qazilmalar-sifatiga-yuqori-baho-berdi
  19. ↑ https://kun.uz/kr/news/2026/04/09/shavkat-mirziyoyev-sox-tumanini-ijtimoiy-iqtisodiy-rivojlantirish-chora-tadbirlari-yuzasidan-yigilish-otkazdi
  20. ↑ https://maskanlar.uz/uz/places/sox
  21. ↑ https://zamin.uz/uz/jamiyat/79273-hajrullo-bozorov-birinchi-tashrifi-davomida-sh-tumanidagi-tjda-atnashdi-foto.html
  22. ↑ https://kun.uz/86057107
  23. ↑ https://kun.uz/kr/news/2026/04/10/soxni-fargona-bilan-boglaydigan-eng-qisqa-yonalishda-yangi-yol-quriladi
  24. ↑ „Узбекские анклавы Сох, Шахимардан и Чангара“. Кыргызстанская экспертная инициатива. 2013-yil 24-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 3-iyul.
  25. ↑ „РО: Эхо Сохского конфликта. Комиссия зашла в тупик. Узбекистан перекрыл ряд КПП“. Центральноазиатский портал (2013-yil 22-yanvar). 2018-yil 20-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2013-yil 17-mart.
  26. ↑ Фарангиз Наджибулла. „Узбекский анклав Сох в Кыргызстане, населенный таджиками“. Радио Азаттык (2010-yil 14-iyun). 2017-yil 9-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 20-noyabr.
  27. ↑ Ekaterina Adamova, Kirill Novikov va boshqalar. „Vorux va So'x anklavlari - bahsli hududlarmi?“. Fergana.Ru (2003-yil 23-iyul). 2012-yil 2-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 20-noyabr.
  28. ↑ Елизавета Кузнецова, Бакыт Аман. „Киргизия и Узбекистан: захват заложников на границе“. «Голос России» (2013-yil 7-yanvar). 2013-yil 17-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 20-noyabr.
  29. ↑ „Председатель ОБСЕ призвал Киргизию и Узбекистан к диалогу“. «Голос России» (2013-yil 7-yanvar). 2013-yil 17-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 20-noyabr.
  30. ↑ So'fiy, Hakim. So'x tumori, Yoshlar matbuoti, Toshkent: Yangi asr avlodi, 22.10.2007 — 193-bet. ISBN 978-9943-08-205-2. Qaraldi: 2026-yil 4-iyun. 
  31. ↑ So'fiy, Hakim. So'x tumori, Yoshlar matbuoti, Toshkent: Yangi asr avlodi, 22.10.2007 — 194-bet. ISBN 978-9943-08-205-2. Qaraldi: 2026-yil 4-iyun. 

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Soʻx_tumani&oldid=6165052" dan olindi