Soʻx tumani

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Soʻx tumani
tuman
Tarkibida Fargʻona viloyati
Maʼmuriy markazi Ravon (qishloq)
Hokim Sayidbahrom Sayidmusayev [1]
Rasmiy tillar Oʻzbek
Soʻx tumani xaritada
Soat mintaqasi UTC+5
Koordinatalari: 39°57′0″N 71°7′12″E / 39.95000°N 71.12000°E / 39.95000; 71.12000 G O

Qirgʻiziston yeri ichidagi Oʻzbekistonga qarashli anklav hudud

Soʻx tumani — Oʻzbekiston Respublikasining Fargʻona viloyatidagi tuman. 1942-yil iyulda tashkil etilgan. 1959-yil 7-martda Rishton tumaniga qoʻshib yuborildi. 1990-yil 27-fevralda qaytadan tuzilgan. Qirgʻiziston bilan chegaradosh. Maydoni 0,22 ming km². Aholisi 80 mingga yaqin kishi (2016). Tumanda 27 mahalla fuqarolari yigʻini (Ravon, Hushyor, Soʻx, Qizilqiyoq, Sarikanda, Saribozorcha, Demirsad, Qal’a, Devayron, Navobod, Gʻaznov, Tul, Devayron, Lenburg, Hazrati Ali, Sharqobod, Qizilqiyoq, Chashma) bor. Markazi — Ravon qishlogʻi.

Taniqli odamlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hakimjon Soʻfiyev (Hakim Soʻfiy) Soʻx tumanining atoqli farzandlaridan biridir. Oʻzbekiston xalq taʼlimi aʼlochisi. „Anfigue WORLD“ xalqaro ilmiy akademiyasining laureati va faxriy dotsenti. Ikki kitob muallifi (Sux tumori) — (Jiloi axtaroni Sux). Uning koʻpgina shogirdlari hozirgi vaqtda Soʻx tumani rivoji va ravnaqi uchun xizmat qilib kelmoqdalar.

Teshaboy Odilov — Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, mergan, 114 nafar fashistlarni yoʻq qilgani tasdiqlangan.

Amirali Saidbekov — Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi Sovet Ittifoqi Qahramoni.

Savror Ernazarov - „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan xalq taʼlimi xodimi“ unvoni sohibi, koʻp shogirdlarini respublika olimpiadalariga chiqargan fidoyi oʻqituvchi.

Nodir Nodiri — Soʻxlik shoir, koʻplab matbuotlarda sheʼrlari bosilgan. Ayniqsa, „Jiloi axtaroni Soʻx“ majmuasidagi misralari sheʼriyat shinavandalariga maʼlum va mashhur. Shoir 2013-yil vafot etgan.

Mas’ud Mirzo (Mirzoyev) - shoir, jurnalist. Koʻplab sheʼrlari turli matbuotda bosilgan. U hozirda Tojik milliy madaniy markazining Fargʻona vliyati boʻlimi rahbari, Fargʻona teleradiokompaniyasining tojik tilidagi koʻrsatuvlar muharriri.

Tabiati[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tuman hududi Fargʻona viloyati jan.da, Soʻx daryosi vodiysida joylashgan. Foydali qazilmalardan neft, gaz, shagʻal bor. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 6,7°, eng past temperatura —27°, iyulning oʻrtacha temperaturasi 23,6°, eng yuqori temperatura 42°. Yillik yogʻin 180 mm. Tuproqlari boʻz tuproq va oʻtloqi tuproqlardan iborat.

Yovvoyi hayvonlardan tulki, boʻri, toʻngʻiz, quyon, togʻ echkisi parrandalardan kaklik, bedana, zogʻcha, qargʻa, toʻrgʻay, kaptar, bedana, chumchuq, qaldirgʻoch; kemiruvchilardan kalamush va boshqa uchraydi. Suvlarda har xil baliqdar bor.

Togʻ sharoitida naʼmatak, ravoch, kiyikoʻti, zira, yalpiz, shuvoq va shunga oʻxshash dorivor oʻsimliklar oʻsadi.

Aholisi, asosan, tojiklar, shuningdek, oʻzbek va qirgʻiz millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km²ga 300 kishi. Aholining barchasi qishloqda yashaydi.

Xoʻjaligi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tuman agrar hisoblanib, asosiy daromadi qishloq xoʻjaligiga ixtisoslashgan. Kichikroq korxonalar jumladan, 50 xususiy korxona hamda shirkat, dehqon, fermer xoʻjaliklari faoliyat koʻrsatadi. Qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan yerlarga don, sabzavot, urugʻlik kartoshka, yem-xashak ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik rivojlangan. Xususan, „Safedak“, „Qandak“ kabi oʻrik va „Pistapoʻchoq“, Chaspak" singari yongʻoq navlarini aynan shu hududdan topasiz.

Tuman jamoa va xususiy xoʻjaliklarida qoramol, qoʻy va echki, parranda boqiladi. Tumanda 30 ta umumiy taʼlim maktabi, 1 kasb-hunar kolleji, 3 IDUM, aerodrom, dehqon bozori, madaniyat markazi, „Doʻstlik“ istirohat bogʻi, bolalar oromgohi, markaziy stadion, markaziy kasalxona bor. Tuman hududida dam olish va xushmanzara joylar mavjud. Tuman markazida aholiga „Soʻx“ telestudiyasi hamda „Sadoi Soʻx“ gazetasi faoliyat koʻrsatadi.

Soʻx tumani Oʻzbekistonning tarixiy maskanlaridan hisoblanadi. Soʻx havzasida joylashgan Selungur gʻoridan paleolit davriga mansub ashyolar topilgan. Soʻx tumani Soʻx—Haydarkon konchilik hududini ham tashkil qiladi. XI asrdan Buyuk Ipak yoʻlining jan. tarmogʻi Soʻx tumanidan oʻtgan. 1890-yil Soʻx qishlogʻi hududidan ilon shakli boʻrttirib tushirilgan tosh tumor topilgan. Uning ustki qismida ravoqsimon ushlagich bor, quyi qismi toʻrtburchakli quti shaklida. Arxeologlarning aniqlashicha, bu tumor mil. av. 3ming yillik oxiri — 2ming yillik boshlariga mansub. Shuningdek, Zahiriddin Muhammad Bobur Hindiston sari yurishidan avval bir yil Soʻxda turganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar „Boburnoma“ asarida yozilgan.

Soʻx — Soʻx daryosini oʻz ichiga olgan holda 350 kv kmni tashkil etuvchi Oʻzbekistonning eksklavidir. Bu hudud toʻlaligicha Qirgʻizistonning Botken viloyati tomonidan oʻrab olingan.

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Eksklav 1955-yilda siyosiy xaritada paydo boʻlgan. Uning paydo boʻlish sababi borasida aniq maʼlumot mavjud emas, faqatgina mish-mishlar. Baʼzi manbaalarga koʻra hudud qirgʻiz va oʻzbek Kommunistik Partiyasi rasmiylari oʻrtasidagi qimor oʻyinida qirgʻiz rasmiysi tomonidan yutqazib qoʻyilgan. Boshqalariga koʻra esa kommunistlarning bu hududni oʻzbeklarga berish sababi quyidagicha: hududning asosiy yoʻllari Qirgʻizistonda joylashganiga qaramay Oʻzbekiston bilan bogʻlangan, chunki qirgʻiz tomoni asosan togʻlardan iborat.[2]

Soʻx ziddiyati Sovet davridan soʻng ham davom etdi. 1991-yilda davlatlar mustaqillikka erishganidan koʻp oʻtmay, Oʻzbekiston-Qirgʻiziston oʻrtasida oʻzbek tomoniga eksklavga qirgʻiz hududidan oʻtuvchi yoʻllar orqali borishga ruhsat etuvchi kelishuv imzolandi.

1999-yilda oʻzbek hukumati Oʻzbekiston Islomiy Harakati terrostik guruhi oʻzining har ikki davlatga qarshi operatsiyalarida Soʻx hududidan baza sifatida foydalanayotgani daʼvosi bilan eksklavdagi harbiy mavjudligini keskin oshirib, chegaralarni minalay boshladi. Shundan beri Qirgʻiziston minalar oʻz hududiga oʻrnatilgani va oʻzbek askarlari vaqti-vaqti bilan mahalliy aholiga zugʻum oʻtkazishidan arz qiladi.

2001-yil yanvarida Oʻzbekiston quvurlar zararlangani vaji bilan Qirgʻizistonga gaz uzatishni toʻxtatib qoʻydi. Rasmiy Bishkek bunga Soʻxni Oʻzbekiston bilan bevosita bogʻlash imkonini beruvchi 20 kv.kmlik hudud ustidagi muzokaralarda ijobiy natijaga erishish uchun bosim deya baholadi.

2001-yil fevralida davlatlar Soʻx chegaralarini aniqlashtirib beruvchi va Soʻxni Ozbekiston bilan bogʻlovchi hudud borasidagi memorandumga imzo chekishdi. Rasmiy Toshkent bu hudud oʻrniga boshqa hudud berishni taklif qilgan edi. Biroq, keyinchalik, kelishuv Qirgʻizistonda ommaga havola etilgandan soʻng, qirgʻizlar orasida „qirgʻiz yerini Oʻzbekistonga qoʻshqoʻllab topshirish milliy manfaatlarga nisbatan xoinlikdir“ mazmunidagi noroziliklar avj olib ketdi. Shu sababli Bishkek kelishuvni rad etishga majbur boʻldi va muzokaralar haliga qadar davom etmoqda.

Shundan beri soʻxliklar eksklavga kirib chiqish uchun har ikki mamlakatning bir qancha chegara punktlaridan oʻtishga majburlar. Oʻz navbatida qirgʻiz fuqarolari ham mamlakatning sharqiy va gʻarbiy qismlariga oʻtish uchun Soʻx hamda minalangan hududlarni bosib oʻtishlariga toʻgʻri keladi.

Bugungi kun[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oʻzbekiston va Qirgʻiziston oʻrtasida koʻplab ziddiyatlarga sabab boʻladigan bu tumanda 80,000 ga yaqin odam istiqomat qiladi. Aholisining aksariyati, 95 % dan ziyodrogʻi tojik millatiga mansub.

Tumanda ishsizlik darajasi yuqori boʻlib, aholi asosan qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. 2021-yil may oyiga qadar Soʻx tumanining Novobod mahallasi hududidan 4,5 gektar yer ajratilib, u yerda samolyot va vertolyotlar uchun aerodrom qurilishi rejalashtirilgan[3]. Aerodrom qurilishi bitkazilganidan soʻng u yerdan Fargʻona va Qoʻqon yoʻnalishlarida aviaqatnovlar yoʻlga qoʻyiladi[4]. 2021-yilning aprel oyida Oʻzbekiston va Qirgʻiziston oʻrtasidagi kelishuvga asosan Soʻx tumanini Rishton tumani bilan bogʻlovchi avtomobil yoʻli ochildi[5].

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

5. https://kitobxon.com/uz/kitob/soh-tumori