Shotlandiya baronlik arxitekturasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Grinokdagi sherif sudi (1869) odatiy Shotlandiya baronlari binosi boʻlib, qargʻa zinapoyalari va burchak minoralari bilan oʻralgan.

Shotlandiya baronlik yoki Shotlandiya baroniali 19-asr gotika uygʻonishining meʼmoriy uslubi boʻlib, Shotlandiyaning oʻrta asrlar va ilk zamonaviy davrida tarixiy meʼmorchiligining shakllari va bezaklarini qayta tiklagan koʻrinishidir. Shotlandiya qal’alarini eslatuvchi, Shotlandiya baronlin uslubidagi binolar konus tomlari, turellar va Machicolations bilan jangovar bilan bezatilgan, koʻpincha assimetrik rejaga ega boʻlgan murakkab tomlar bilan ajralib turadi. Romantizm va goʻzallik modasi davrida mashhur boʻlgan Shotlandiya baronlik meʼmorchiligi 19-asr Angliyasining Yakobet davridagi uygʻonishiga teng edi va xuddi shu tarzda oʻrta asrlarda elitaning mustahkam uy arxitekturasining gotika uslubi koʻrinishini qayta tikladi.

Viktoriya davridagi Shotlandiya baronlik uslubining meʼmorlari orasida Uilyam Bern va Devid Brays bor edi. Shotlandiyadagi romantizm 19-asrda Shotlandiya milliy oʻziga xosligi bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi va 19-asr Shotlandiyaning eng timsoli mamlakat qarorgohlari shu uslubda qurilgan, jumladan, qirolicha Viktoriyaning Balmoral qal’asi va Uolter Skottning Abbotsfordi shaharda joylashgan. Cockburn Street, Edinburgh butunlay baronik uslubda qurilgan koʻchalardan biri edi. Baron uslubidagi binolar odatda toshdan yasalgan, va toshdan qilingan.

Robert Uilyam Billingsning Shotlandiyaning baron va cherkov antikvarlari asaridan soʻng, arxitektura tarixchilari 16-asrning soʻnggi davrida qurilgan baron qal’alariga xos stilistik xususiyatlarni shotland baronlik uslubi sifatida aniqladilar, meʼmorlar 1930-yillarga qadar qayta tiklangan idioma sifatida foydalanishni davom ettirdilar. Shotlandiya baroni Charlz Renni Makintoshning zamonaviy uslubdagi arxitekturasiga asosiy taʼsir koʻrsatdi[1]. Uslub Shotlandiyaning ingliz milliy idiomasining ramzi hisoblangan va Britaniya imperiyasi boʻylab jamoat binolari, qishloq uylari, turar-joylari uchun keng qoʻllanilgan. Shotlandiya milliy urushi yodgorligi 1920-yilda Birinchi jahon urushidan keyin Edinburg qal’asida qurilgan baronik uslubdagi soʻnggi muhim yodgorlik edi[2].

Paydo boʻlishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Scrabo minorasi, arxitektorlar Lanyon va Lin Doun (1858).

Shotlandiya baronlik uslubi, shuningdek, shotland baroniali[3][4], yoki shunchaki baronlin uslub deb ataladi[5]. Bu nom 19-asrda ixtiro qilingan va Robert Uilyam Billingsning 1852-yilda chop etilgan Shotlandiyaning Baronlari va qadimiy cherkovlari kitobidan kelib chiqqan boʻlishi mumkin[6]. Shotlandiya baronlarining sarmoyasi ostida qurilgan binolar, ilk zamonaviy davrdagi Shotlandiyaning „baronlik“ qal’alaridan ancha koʻp boʻlgan.

Oʻtmishdoshlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Claypotts qal’asi toʻrtburchaklar markaziy blokdan iborat boʻlib, ikkita dumaloq minoralari kvadrat garret xonalari bilan qoplangan. Bu xonalarning yoki qalpoqli uylarning burchaklari yumaloq shaklda mustahkam oʻralgan va qargʻa zinapoyasi bilan qoplangan.

Shotlandiya baronlik uslubi Shotlandiya Uygʻonish davri binolarini oʻziga tortdi. Shotlandiyada baronlari tomonidan qurilgan elita turar-joylari uslubi 16-asrda fransuz meʼmorchiligi va Flandriya okrugi meʼmorchiligi taʼsirida rivojlanib, taxminan 1660-yilda tark etilgan[7][8]. Uslub baland koʻtarilgan oʻrta asr gotika qal’alarining koʻplab xususiyatlarini saqlab qoldi va Uygʻonish davri xususiyatlarini kiritdi. Oʻrta asrlardagi baland va nisbatan yupqa devorli istehkomlar porox qurollari tufayli eskirgan, ammo ular ritsarlik va quruqlik zodagonlari bilan bogʻliq edi. Yuqori tomlar, minoralar va minoralar maqom sabablarga koʻra saqlangan. Bu saqlangan bilar asosan, kattalashgan, toʻgʻridan-toʻgʻri yoki dumaloq kamonli va odatda mullionlari yoʻq derazalarga ega edi. Uslubda asosiy eʼtibor minorali uylar va qobiq minoralariga qaratildi, ularning koʻp tashqi xususiyatlarini saqlab qolindi. Frantsiya Uygʻonish davri ham oʻrta asr qal’alarining tik tomlarini saqlab qolgan, masalan, Azay-le-Ridoda (1518) koʻrinib turibdiki, asl Shotlandiya baronlik uslubi Shotlandiyaga qirollik saroylarida ishlash uchun olib kelingan fransuz masonlari tomonidan taʼsirlangan boʻlishi mumkin.

Uslub doirasi juda cheklangan edi: kichik Shotlandiya uy egalari uchun qurilgan uylar deraza qoplamalari va koptoklar toshdan yasalgan. Haykaltaroshlin bezaklari esa kam qoʻllaniladi. Koʻp hollarda derazalarda pediments yoʻq. Uslubda koʻpincha tourelles, bartizans yoki pepperpot minoralar deb ataladigan korbelli minoralardan foydalaniladi. Minorani qoʻllab-quvvatlovchi korbellar, odatda, rulon bilan ishlangan. Ularning tomlari konussimon edi.

Shotlandiya uslubi[tahrir | manbasini tahrirlash]

19-asr Yevropa meʼmorchiligida turli xil tarixiy uslublarning qayta tiklanishi hukmronlik qildi. Bu oqim 18-asr oʻrtalarida Britaniyada gotika uygʻonishi bilan boshlangan. Arxitekturadagi gotika uygʻonishi romantizmning ifodasi sifatida qaraldi va Alvin Jeksonning soʻzlariga koʻra, Shotlandiyaning baronlik uslubi „gotikaning kaledoniyalik oʻqilishi“ edi[9]. Uilyam Adamning oʻgʻli Robert va Jeyms otalarining yondashuvini davom ettirdilar, Bervikshiredagi Mellersteyn va Uedderbern va Sharqiy Lotiandagi Seton uyi kabi uylar, lekin eng aniqrogʻi Ayrshirdagi Kulzyan qal’asida, Robert tomonidan 1777-yilda qayta qurilgan[10].

Uslubning tarqalishi uchun Robert Billingsning (1813-1874) toʻrt jildli "Shotlandiyaning baronlik va cherkov antiklari" (1848-52) asari muhim rol oʻynadi. U Uilyam Bern (1789-1870), Devid Brays (1803-76)[11], Edvard Blor (1787-1879), Edvard Kalvert (taxminan 1847-1914) va Robert kabi meʼmorlar tomonidan nisbatan kamtarona uy-joylarda qoʻllanilgan. Stodart Lorimer (1864-1929) va shahar sharoitida, jumladan Edinburgdagi Kokbern koʻchasi binosi (1850-yillardan boshlab), shuningdek Stirlingdagi Milliy Uolles yodgorligi (1859-1869)[12]. Dall uyi (1855) va Xelen minorasi (1848) kabi binolar aynan shu uslubda hisoblanadi.

Urfdan qolishi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Edinburg qal’asidagi Shotlandiya milliy urushi yodgorligi orqasi (1920).

Shotlandiya uslubining mashhurligi oʻn toʻqqizinchi asrning oxiriga kelib choʻqqisiga chiqdi va XX asrda katta uylar qurilishi ahamiyatini pasaytirdi. Bu uslub baʼzi koʻchmas mulk uylarining qurilishiga taʼsir qilishda davom etdi, shu jumladan 1899-yildan 1903-yilgacha sanoatchi Endryu Karnegi uchun Ross va Makbet tomonidan qayta qurilgan Skibo qal’asi bunga misol boʻladi[13][14].

20-asr Shotlandiya baronlik qal’alari meʼmoriy ahmoqona obroʻga ega. Aksariyat homiylar va meʼmorlar orasida uslub XX asrning dastlabki yillarida gotika uygʻonish uslubi bilan bir qatorda yomonlashdi. 

Shuningdek qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Charles Rennie Mackintosh, Masterpieces of Art by Gordon Kerr. Page 8
  2. Glendinning, Miles. Scotch Baronial: Architecture and National Identity in Scotland. London: Bloomsbury Publishing, 2019 — 4 bet. ISBN 978-1-4742-8348-9. 
  3. MacKechnie, Aoughus. Scotch Baronial - The Architecture of Scotland and Unionist Nationalism. London: Bloomsbury, 2019. ISBN 978-1474283472. 
  4. Summerson, J.. Architecture in Britain, 1530 to 1830, 9th, New Haven, Connecticut: Yale University Press, 1993 — 502–511 bet. ISBN 0300058861. „Within the decade 1560–70, an unmistakable national style emerged—the style which the nineteenth century christened, affectionately, 'Scotch Baronial'. It continued to develop, and held its ground for about a hundred years...“ 
  5. Billings, Robert William. The Baronial and Ecclesiastical Antiquities of Scotland, Volume 1, 1901, Edinburg: Oliver & Boyd, 1852 — 6 bet. 8-oktabr 2018-yilda qaraldi. „From the year 1500 to 1660 or therabouts, Scotland adopted the sterner features of French and Flemish residences, and so cleverly mingled their peculiarities with the castellated architecture of their own growth as to produce a baronial style peculiar to the country.“ 
  6. Billings, Robert William. The Baronial and Ecclesiastical Antiquities of Scotland, Volume 1, 1901, Edinburg: Oliver & Boyd, 1845. 
  7. Billings, Robert William. The Baronial and Ecclesiastical Antiquities of Scotland, Volume 1, 1901, Edinburg: Oliver & Boyd, 1852 — 6 bet. 8-oktabr 2018-yilda qaraldi. „From the year 1500 to 1660 or therabouts, Scotland adopted the sterner features of French and Flemish residences, and so cleverly mingled their peculiarities with the castellated architecture of their own growth as to produce a baronial style peculiar to the country.“ 
  8. Summerson, J.. Architecture in Britain, 1530 to 1830, 9th, New Haven, Connecticut: Yale University Press, 1993 — 502–511 bet. ISBN 0300058861. „Within the decade 1560–70, an unmistakable national style emerged—the style which the nineteenth century christened, affectionately, 'Scotch Baronial'. It continued to develop, and held its ground for about a hundred years...“ 
  9. Jackson, Alvin. The Two Unions: Ireland, Scotland, and the Survival of the United Kingdom, 1707–2007. Oxford University Press, 2011 — 152 bet. ISBN 978-0-19-959399-6. 
  10. I. D. Whyte and K. A. Whyte, The Changing Scottish Landscape, 1500-1800 (London: Taylor & Francis, 1991), ISBN 0-415-02992-9, p. 100.
  11. L. Hull, Britainʼs Medieval Castles (London: Greenwood, 2006), ISBN 0-275-98414-1, p. 154.
  12. M. Glendinning, R. MacInnes and A. MacKechnie, A History of Scottish Architecture: From the Renaissance to the Present Day, (Edinburgh: Edinburgh University Press, 2002), ISBN 978-0-7486-0849-2, pp. 276-85.
  13. D. Mays, „Housing: 4 Country seat, c. 1600-Present“, in M. Lynch, ed., Oxford Companion to Scottish History (Oxford: Oxford University Press, 2011), ISBN 0-19-969305-6, pp. 326-8.
  14. „New hotel is Scotland's first castle of the 21st century“. Sourcewire (10-avgust 2007-yil).

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Freewebs.com Shotlandiya baroni: kirish va beshta muhim misolning rasmlari.
  • Craigends.org.uk, 1971-yilda vayron qilingan „Devid Braysning yoʻqolgan asari“ ni batafsil oʻrganish.
  • Castle-oliver.com, yaqinda qayta tiklangan Shotlandiya baroniyasining suratlari va tarixi.