Shengen Kelishuvi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

   


Shengen Kelishuvi (Inglizcha/ˈʃɛŋən/ SHENG-ən, Luxembourgish: [ˈʃæŋən] (</img>) — bu Yevropada Shengen hududini yaratishga olib kelgan shartnoma boʻlib, unga koʻra ichki chegara nazorati asosan bekor qilingan. U 1985-yil 14-iyunda Lyuksemburgning Shengen shahri yaqinida, oʻsha paytdagi Yevropa Iqtisodiy Hamjamiyatiga aʼzo oʻnta davlatdan beshtasi tomonidan imzolangan. Unda imzolovchilarning umumiy chegaralarida chegara nazoratini bosqichma-bosqich bekor qilishga qaratilgan chora-tadbirlar, jumladan, transport vositalarining chegaradan toʻxtamasdan oʻtishiga imkon beradigan tezlikni pasaytiruvchi avtotransport vositalarini tekshirish, chegara hududlari aholisiga chegaralarni belgilangan nazorat punktlaridan uzoqda kesib oʻtishga ruxsat berish va vizani uygʻunlashtirish nazarda tutilgan.[1]

1990-yilda Bitim Shengen konvensiyasi bilan toʻldirildi, unda tizimli ichki chegara nazoratini toʻliq bekor qilish va umumiy viza siyosati taklif qilindi. Shengen hududi xalqaro sayohat maqsadlari uchun yagona davlatga oʻxshaydi, bu hududga kirish va chiqish uchun sayohatchilar uchun tashqi chegara nazorati va umumiy vizalar mavjud va ichki chegara nazorati yoʻq. Hozirda u 400 milliondan ortiq aholi va 4,312,099 kvadrat kilometr (1,664,911 kvadrat mil) maydonni oʻz ichiga olgan 26 Yevropa davlatidan iborat.[2]

Avvaliga, Shengen shartnomalari va ular boʻyicha qabul qilingan qoidalar Yevropa Ittifoqidan mustaqil ravishda ishlaydi. Biroq, 1999-yilda qabul qilingan Amsterdam shartnomasiga binoan Yevropa Ittifoqi qonunchiligiga kiritilgan, shu bilan birga hududdan tashqarida qolgan ikkita Yevropa Ittifoqiga aʼzo davlat : Irlandiya va Birlashgan Qirollik (keyinchalik 2020-yilda YeI tarkibidan chiqqan) uchun kelishuv talablaridan voz kechish huquqini beradi. Bugungi kunda Shengen Yevropa Ittifoqi qonunchiligining asosiy qismidir va Shengen hududiga qoʻshilmagan barcha Yevropa Ittifoqiga aʼzo davlatlar, agar texnik talablar bajarilgan boʻlsa, qonuniy ravishda Shengen kelishuvi shartlarini bajarishlari shart. Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan bir qancha davlatlar maxsus assotsiatsiya kelishuvlari orqali hududga kiritilgan.[3]

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shengen, shartnoma imzolangan Lyuksemburgdagi qishloq

Odamlarning erkin harakatlanishi Rim shartnomasining asosiy qismi boʻlgan va Yevropa Iqtisodiy Hamjamiyatining dastlabki kunlaridan boshlab, YeIga aʼzo davlatlar fuqarolari oʻzlarining pasportlari yoki milliy shaxsiy guvohnomalari bilan bir aʼzo davlatdan boshqasiga erkin sayohat qilishlari mumkin edi.[4] Biroq, aksariyat aʼzo davlatlar oʻrtasidagi chegarada tizimli identifikatsiya nazorati hali ham mavjud edi. 

Aʼzo davlatlar oʻrtasidagi kelishmovchilik Hamjamiyat ichidagi chegara nazoratini bekor qilish boʻyicha urinishlarni boshi berk koʻchaga olib keldi, ammo 1985-yilda oʻsha vaqtdagi oʻnta aʼzo davlatdan beshtasi - Belgiya, Fransiya, Lyuksemburg, Niderlandiya va Gʻarbiy Germaniya - chegaralarni bosqichma-bosqich bekor qilish toʻgʻrisida bitim imzoladilar. Shartnoma Fransiya, Germaniya va Lyuksemburg hududlari uchrashadigan Lyuksemburgning Shengen shaharchasi[5] yaqinida, Mozel daryosidagi Princess Marie-Astrid yaxtasida imzolangan. Imzolovchilardan uchtasi, Belgiya, Lyuksemburg va Niderlandiya, Benilüks Iqtisodiy Ittifoqining bir qismi sifatida umumiy chegara nazoratini allaqachon bekor qilgan edi. 

Schengen Area participation.svg

Aʼzo davlatlar karta-sxemasi

Shengen shartnomasi Yevropa Ittifoqidan mustaqil ravishda imzolangan, bu Yevropa Ittifoqiga aʼzo davlatlar oʻrtasida Yevropa Ittifoqi hududida chegara nazoratini bekor qilish yurisdiktsiyasiga ega yoki yoʻqligi toʻgʻrisida konsensusning yoʻqligi[6] va qisman bu gʻoyani amalga oshirishga tayyor boʻlganlar boshqalarni kutishni istamagani tufayli vujudga kelgan sharoit taqazosi edi. (hozirgi vaqtda hamkorlikning takomillashtirilgan mexanizmi yoʻq). Kelishuv viza siyosatini uygʻunlashtirish, chegara hududlari aholisiga belgilangan chegarani nazoratsiz kesib oʻtish erkinligini ta’minlash, pasport nazroratini past tezlikda harakatlanayotgan avtotransport vositalarini vizual nazorat qilish bilan almashtirish va transport vositalariga chegaradan toʻxtamasdan kesib oʻtish imkonini beruvchi transport vositalarini tekshirish tizimini joriy etishni nazarda nazarda tutgan.[1]

1990-yilda Shartnoma ichki chegara nazoratini bekor qilish va umumiy viza siyosati taklif qilingan Shengen konvensiyasi bilan toʻldirildi. Aynan shu Konvensiya Shengen hududiga aʼzo davlatlar oʻrtasidagi chegara nazoratini toʻliq bekor qilish, vizalar boʻyicha umumiy qoidalar, politsiya va sud hamkorligi taʼminlash orqali Shengen hududini yaratdi. 

Shengen shartnomasi va uni amalga oshirish boʻyicha konvensiya 1995-yilda faqat uni imzolagan baʼzi davlatlar uchun kuchga kirgan. Ammo ikki yildan koʻproq vaqt oʻtgach, Amsterdamda boʻlib oʻtgan hukumatlararo konferensiya davomida Buyuk Britaniya va Irlandiyadan tashqari barcha Yevropa Ittifoqiga aʼzo davlatlar Bitimni imzoladilar. Aynan Amsterdam shartnomasiga olib kelgan oʻsha muzokaralar chogʻida Shengen huquqini[7] Yevropa Ittifoqi qonunchiligining asosiy qismiga kiritilishi Irlandiya va Birlashgan Qirollikning (keyinchalik, ular 2020-yilda shartnomadan chiqqan) rad etilishi bilan kelishilgan edi, kelishuvga koʻra ular Shengen hududidan tashqarida qolishi kerak edi.[8]

rasmda belgi Ispaniya va Portugaliya o'rtasidagi Shengen chegarasini belgilaydigan oddiy belgi tasvirlangan.

1996-yil dekabr oyida Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan ikki davlat, Norvegiya va Islandiya Shengen hududining bir qismi boʻlish toʻgʻrisida Bitimni imzolagan davlatlar bilan assotsiatsiya shartnomasini imzoladilar. Ushbu shartnoma hech qachon kuchga kirmagan boʻlsa-da, ikkala davlat ham Yevropa Ittifoqi bilan shunga oʻxshash shartnomalar tuzganidan keyin Shengen hududining bir qismi boʻldi.[9] Shengen konvensiyasining oʻzi Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan davlatlar tomonidan imzolanishi uchun ochiq emas edi.[10] 2005-yilda Shveysariyaning Shengen hududiga rasman kirishini taʼminlash uchun umumxalq referendumi oʻtkazildi va 2009-yilda assotsiatsiya shartnomasini qabul qildi[11]


Bu holat Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlmagan Shengen davlatlari Shengen qoidalarini shakllantirish va uning evolyutsiyasiga taʼsir qilish uchun bir nechta rasmiy majburiy variantlarga ega ekanligini anglatadi; ularning imkoniyatlari amalda kelishuvga rozi boʻlish yoki undan chiqishiga bogʻliq ravishda qisqartiriladi. Biroq, maʼlum bir yangi qonunlar qabul qilinishidan oldin zarar koʻrgan mamlakatlar bilan maslahatlashuvlar olib boriladi.[12]

2016-yilda Yevropadagi migrantlar inqiroziga javoban yettita Shengen davlatida (Avstriya, Daniya, Fransiya, Germaniya, Norvegiya, Polsha va Shvetsiya) chegara nazorati vaqtincha tiklandi.[13][14]

Bundan tashqari, Portugaliya Ispaniya bilan chegarasida, UEFA Evro-2004 chempionatlarida va Portugaliya 2010 Lissabon sammitiga mezbonlik qilgan paytda, bir necha bor tekshiruvlarni tikladi. Portugaliya, shuningdek, 2017-yil 10-maydan 2017-yil 14-maygacha, Rim papasi Fransiskning Portugaliyaning Fatima shahriga tashrifi chogʻida chegara nazoratini qayta tiklagan.[15]

COVID-19 pandemiyasi davrida butun hududda chegara nazorati qayta tiklandi.

Manbaalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. 1,0 1,1 Respectively Articles 2, 6 and 7 of the Schengen Agreement, eur-lex.europa.eu; accessed 27 January 2016.
  2. Schengen Visa Information. „Schengen Area Countries“. Schengen Visa Information. Qaraldi: 17-noyabr 2019-yil.
  3. Anonymous. „Schengen Area - Migration and Home Affairs - European Commission“. Migration and Home Affairs - European Commission (6-dekabr 2016-yil).
  4. Council Directive on administrative practices and procedures concerning settlement, employment and residence in a Member State of the Community of workers and their families from another Member State (OJ 80, 13 December 1961, p. 1513.)
  5. Lungescu, Oana. „Fortress Europe“. British Broadcasting Corporation. Qaraldi: 13-aprel 2013-yil.
  6. Craig, Paul. EU Law: Text, Cases and Materials, 3rd, Oxford: Oxford University Press, 2003 — 751 bet. ISBN 0-19-924943-1. 
  7. The complete acquis, including the fundamental Agreement and Convention and some subsequent acts and instruments brought about meanwhile in its legal framework, had been published here: „Official Journal of the European Communities – The Schengen Acquis“ (22-sentabr 2000-yil). 27-noyabr 2007-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 25-noyabr 2007-yil. .
  8. „Schengen Area Countries List - Schengen Zone“ (inglizcha). Schengen VISA Information. Qaraldi: 28-iyul 2017-yil.
  9. „EUR-Lex - 21999A0710 (02) - EN - EUR-Lex“. eur-lex.europa.eu. Qaraldi: 24-oktabr 2020-yil.
  10. Article 140 of the Schengen Convention.
  11. Allen M. (March 2009). Switzerland's Schengen entry finally complete. swissinfo.ch; retrieved 14 June 2013.
  12. „The Schengen area and cooperation“. Summaries of EU legislation. European Commission. — „In practice, this involvement takes the form of mixed committees that meet alongside the working parties of the EU Council. They comprise representatives of the Member States' governments, the Commission and the governments of third countries. Associated countries therefore participate in discussions on the development of the Schengen acquis, but do not take part in voting. Procedures for notifying and accepting future measures or acts have been laid down.“. Qaraldi: 4-aprel 2013-yil.
  13. „Schengen: Controversial EU free movement deal explained - BBC News“ (inglizcha). BBC News. Qaraldi: 6-iyun 2016-yil.
  14. „DGs - Migration and Home Affairs - What we do - ...Schengen Area - Reintroduction-border-control“. ec.europa.eu. Qaraldi: 6-iyun 2016-yil.
  15. „Portugal declares Papal holiday“. Qaraldi: 28-aprel 2017-yil.

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Andoza:European Union topics