Serb dinori

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
dinor
Serb dinori
2000RSD front.jpg
ISO 4217: RSD
Davlat nomi: Serbiya
Simvol: DIN

Dinor (српски динар; qisqartma: DIN)Serbiyaning pul birligi. Bir dinor 100 para ga teng. Dinor birinchi marta Serbiyada oʻrta asrlarda ishlatilgan, uning eng qadimgi ishlatilishi 1214-yilga toʻgʻri keladi.

Oʻrta asr dinori[tahrir | manbasini tahrirlash]

Qirol Stefan Dragutinning dinori.

„Serb dinori“ haqida birinchi eslatma 1214-yilda Stefan Nemanjich hukmronligi davriga toʻgʻri keladi. 1459-yilda Despot Styepan Tomashevich taxtdan ketguniga qadar serb hukmdorlarining aksariyati kumush dinor tangalar zarb qilgan. Birinchi serb dinorlari, boshqa koʻplab janubiy-Yevropa tangalari singari, venetsiya grossosini, shu jumladan lotin tilidagi belgilarni takrorlaydi. Serbiya konlaridan keladigan kumushning nisbatan koʻpligini hisobga olgan holda, dinor koʻp yillar davomida oʻrta asr Serbiyasining asosiy eksport mahsulotlarida ishlatilgan.

Birinchi zamonaviy dinor (1868—1920)[tahrir | manbasini tahrirlash]

Usmonlilar istilosidan soʻng XIX asr oʻrtalarigacha turli xorijiy valyutalar ishlatilgan. Usmonlilar Novo Brdo, Kuchayna va Belgradda tanga zarbxonalarini boshqargan. Dinorning para boʻlimi xuddi shu nomdagi turk kumush tangalari (forscha پاره dan) nomi bilan atalgan. pāra, „pul, tanga“). Serbiya Knyazligi rasman tashkil etilgandan keyin (1817) muomalada juda koʻp turli xil xorijiy tangalar mavjud edi. Oxir-oqibat, shahzoda Milosh Obrenovich hisob puli sifatida krup (serb—groš, fransuz va ingliz—piastr, turk—kurush) asosida valyuta kurslarini oʻrnatish orqali qandaydir tartib joriy etishga qaror qildi. 1819-yilda Milosh 43 xil xorijiy tangalar reytingini eʼlon qildi: 10 oltin, 28 kumush va 5 mis[1].

1867-yilda soʻnggi Usmonli garnizonlari olib tashlanganidan soʻng, Serbiya muomalada bir nechta valyutaga duch keldi. Shunday qilib, knyaz Mixaylo Obrenovich milliy valyutani zarb qilishni buyurdi. Birinchi bronza tangalar 1868-yilda, kumush 1875-yilda va oltin 1879-yilda muomalaga kiritilgan. Birinchi banknotalar 1876-yilda chiqarilgan. 1873—1894-yillarda dinor fransuz frankiga teng boʻlgan. Serbiya Qirolligi ham Lotin valyuta ittifoqiga qoʻshilgan.

1920-yilda Serb dinori teng darajada Yugoslaviya dinori bilan almashtirildi, Yugoslaviya kronasi ham birgalikda muomalada boʻldi.

Birinchi jahon urushidan (1917) Serbiya Qirolligidan olingan qogʻoz pullarning old va orqa tomoni (5 dinor), Smederevo muzeyi, Milosh Obilich aks ettirilgan

Tangalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

1868-yilda 1, 5 va 10 paralik nominaldagi bronza tangalar muomalaga kiritildi. Old tomonida shahzoda Mixaylo Obrenovich III portreti tasvirlangan. Kumush tangalar 1875-yilda 50 para, 1 va 2 dinor nominallarida, 1879-yilda esa 5 dinor nominalida muomalaga kiritilgan. Birinchi oltin tangalar ham 1879-yilda 20 dinorga, 1882-yilda esa 10 dinorga teng qilib chiqarilgan. 1882-yilda Milan I toj kiyishida chiqarilgan oltin tangalar xalq orasida milandor (Fransuz Milan d’Or) deb atalgan. 1883-yilda kupro-nikeldan boʻlgan 5, 10 va 20 para tangalar, 1904-yilda bronzadan boʻlgan 2 para tangalar muomalaga kiritildi.

Banknotalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

1876-yilda 1, 5, 10, 50 va 100 dinor nominalidagi davlat pul pullari muomalaga kiritilgan. Chartered National Bank 1884-yildagi ushbu banknotlarga amal qildi, 10 dinorlik banknotalar kumush, 50 va 100 dinorlik oltin pullar bilan taʼminlangan. 20 dinorlik oltin va 100 dinorlik kumush pullar 1905-yilda muomalaga kiritilgan. Birinchi jahon urushi davrida 1914- va 1916-yillarda mos ravishda 50 va 5 dinorlik kumush pullar muomalaga kiritilgan. 1915-yilda markalar 5, 10, 15, 20, 25, 30 va 50 para nominaldagi pul birligi sifatida muomalaga chiqarilgan.

Ikkinchi zamonaviy dinor (1941-1944)[tahrir | manbasini tahrirlash]

1941-yilda Yugoslaviya dinori nemislar tomonidan bosib olingan Serbiyada foydalanish uchun ikkinchi serb dinoriga almashtirildi. Dinor nemis reyxsmarkiga 250 dinor = 1 reyxsmark miqdorida bog‘langan. Bu dinor 1944-yilgacha, Yugoslaviya partizanlari tomonidan 1 Yugoslaviya dinori = 20 Serb dinori boʻlgan oʻrniga qayta kiritilgunga qadar muomalada boʻlgan.

Tangalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

1942-yilda rux tangalari 50 para, 1 va 2 dinor nominallarida, 1943-yilda esa 10 dinorlik tangalar muomalaga kiritilgan.

Banknotalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

1941-yil may oyida Serbiya Milliy banki 10, 20, 50, 100, 500 va 1000 dinorlik banknotalarni muomalaga kiritdi. 100 va 1000 dinorlik banknotalar ustki bosma boʻlib, 10 dinorlik qogʻoz eski Yugoslaviya banknotasidan olingan. Boshqa banknotalar 1942- va 1943-yillarda yangi nominallar kiritilmagan holda muomalaga kiritilgan.

Uchinchi zamonaviy dinor (2003-yildan hozirgi kungacha)[tahrir | manbasini tahrirlash]

Serbiya dinori 2003-yilda Yugoslaviya Federativ Respublikasi Serbiya va Chernogoriya Davlat ittifoqiga aylantirilganda Yugoslaviya dinorini almashtirdi. Chernogoriya ham, Kosovoning bahsli hududi ham 2002-yilda nemis markasini, keyinroq yevroni qabul qilgan. Shimoliy Kosovodagi serblar va uning tarkibidagi anklavlar dinordan foydalanishda davom etmoqda.

2003- va 2006-yillar oraligʻida Serbiya dinori ISO 4217 CSD kodidan foydalangan, CS esa Serbiya va Chernogoriya uchun ISO 3166-1 davlat kodidir. 2006-yilda dinorning ISO 4217 kodi joriy RSD ga oʻzgartirildi.

Tangalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Hozirda muomaladagi tangalar DIN hisoblanadi, DIN 2, DIN 5, DIN 10 va DIN 20 tanga. Barcha tangalarda kirill va lotin yozuvlaridan foydalangan holda serb tilida bir xil yozuvlar mavjud. DIN 10 va DIN 20 ta tangalar muomalada kam uchraydi, chunki ularning oʻrniga bir xil qiymatdagi banknotalar qoʻllaniladi.

Banknotalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

2003-yilda (qayta tashkil etilgan) Serbiya Milliy bankining banknotalari DIN muomalaga kiritildi: DIN 1000 va DIN 5000. DIN 50 2005-yilda, DIN 10 va DIN 2006-yilda va DIN 2011-yilda chop etildi.

Denominatsiya Oldingi rasm Teskari rasm Asosiy rang Old yuzi Teskari Izoh
DIN 10
131 x 62 mm
10 dinars obverse sariq Vuk Stefanovich Karadjich (1787 – 1864), filolog va tilshunos Birinchi Praga slavyan kongressining aʼzosi, 1848-yil va Vuk tomonidan kiritilgan harflarning vinyeti. 2006-yildagi biroz yengilroq nashr bilan almashtirildi. Qayta koʻrib chiqilgan nashr 2011-yilda muomalaga kirdi.
DIN 20
135 x 64 mm
20 dinars obverse 20 dinars reverse Yashil Petar II Petrovich-Njegosh (1813 – 1851), mitropolit, davlat arbobi, faylasuf va shoir Lovćen togʻidagi maqbara haykali figurasi. 2006-yilgi nashr bilan almashtirildi. Qayta koʻrib chiqilgan nashr 2011-yilda muomalaga kirdi.
DIN 50
139 x 66 mm
50 dinars obverse 50 dinars reverse binafsha Stevan Stojanovic Mokranjac (1856 – 1914), bastakor va musiqa oʻqituvchisi Stevan Stojanovic Mokranjac tasviri, Miroslav Injillari yoritgichlarining motivi. 2005-yilda qayta ishlab chiqilgan. Qayta koʻrib chiqilgan nashr 2011-yilda muomalaga kirdi.
DIN 100
143 x 68 mm
100 dinars 100 dinars reverse Moviy Nikola Tesla (1856 – 1943), ixtirochi Tesla elektromagnit induksion dvigatelidan tafsilot. 2003, 2004 va 2006-yillarda qayta ishlangan. Qayta koʻrib chiqilgan nashr 2012-yilda muomalaga kirdi.
DIN 200
147 x 70 mm
200 dinars obverse 200 dinars reverse jigarrang Nadežda Petrovich (1873 – 1915), rassom Grachanica monastirining silueti. 2005-yilda qayta ishlab chiqilgan. Qayta koʻrib chiqilgan nashr 2011-yilda muomalaga kirdi.
DIN 500
147 x 70 mm
500 dinars obverse 500 dinars reverse Moviy Yovan Cvijić (1865 – 1927), geograf Stillashtirilgan etnik motivlar. 2007-yilda qayta ishlangan. Qayta koʻrib chiqilgan nashr 2011-yilda muomalaga kirdi.
DIN 1000
151 x 72 mm
1000 dinars obverse 1000 dinars reverse Qizil Dorje Vayfert (1850 – 1937), sanoatchi Weifert pivo zavodining konturi, ajdahoni o‘ldirgan Avliyo Jorjning gologramma tasviri; Serbiya Milliy bankining asosiy binosining ichki qismidagi tafsilotlar. 2003- va 2006-yillarda qayta ishlab chiqilgan. Qayta koʻrib chiqilgan nashr 2011-yilda muomalaga kirdi.
DIN 2000
155 x 74 mm
2000 dinars obverse 2000 dinars reverse Kulrang Milutin Milankovich (1879 – 1958), matematik, astronom va geofizik Milankovichning stolda oʻtirgan tasvirlarilari 2011-yilda muomalaga kiritilgan.
DIN 5000
159 x 76 mm
5000 dinars obverse 5000 dinars reverse Siyohrang Slobodan Yovanovich (1869 – 1958), huquqshunos, tarixchi va siyosatchi Yigʻilish zalining ichki qismining stilize qilingan tasviri; Milliy assambleyaning silueti. 2010-yilda qayta ishlangan. Qayta koʻrib chiqilgan nashr 2016-yilda muomalaga kirdi[2]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Wieser, F.. Contributions to the monetary history of Serbia, Montenegro and Yugoslavia. London: Spink & Son, Ltd, 1965 — 3 bet. 
  2. Serbia new 5,000 dinar note confirmed Arxivlandi 2017-03-04 Wayback Machine saytida. BanknoteNews.com.

 

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]