Saukele

XIX asrda saukele kiygan kelin.

Saukele (qozoqcha: сәукеле, qirgʻizcha: шөкүлө) – balandligi taxminan 70 santimetr boʻlgan konussimon shakldagi qozoq bosh kiyimi, kumush va oltin tangalar, marvarid hamda marjonlar bilan bezatilgan, XIX asr oxirigacha qozoqlar orasida keng tarqalgan eng qadimiy bosh kiyimlardan biri.

Toʻy bosh kiyimi faqat turmushga chiqqandan keyingi dastlabki davrda, taxminan bir yil davomida kiyiladi, soʻngra olinadi va faqat yirik bayramlarda, toʻrt yoki besh yil mobaynidagina yana taqiladi. Turmush qurganidan bir yil oʻtgach, ayollar yanada oddiyroq, qulay va amaliy bosh kiyim – „jelek“ ni kiyishni boshlaydilar. Bu soddalashtirilgan saukele boʻlib, qisqargan konus shaklidagi qattiq karkasdan tayyorlanadi, gazlama bilan qoplanadi yoki folga bilan oʻraladi, qimmatbaho toshlar oʻrnatilgan oltin va kumush plastinkalardan osmalar bilan bezatiladi. Farzandli boʻlgach, yosh ayol bosh kiyimning uchinchi turiga – „kiymeshek“ ga oʻtadi. Uni odatda 25–45 yosh oraligʻidagi ayollar kiyadilar. Kimeshek oq matodan tikiladi, koʻpincha silliq chok bilan bezatiladi.

Saukele ikki qismdan iborat: sau (butun, yaxlit) va kele (tepasi, minorasi). Saukelaning karkasi zich oq kigizdan tayyorlanib, usti baxmal, ipak, atlas yoki velyur bilan qoplanardi. Kambagʻal odamlar uni shol yoki satin matodan tikib, shisha munchoqlar yoki marjonlar bilan bezashgan. Boylar esa bosh kiyimni qimmatbaho toshlar – yoqut, marvarid va marjonlar bilan bezashgan.

Saukele baxramalar bilan bezatilgan, naqshlar esa turli xil mayda oltin va kumush tangalar hamda shaklli plastinkalardan tuzilgan boʻlib, ular qimmatbaho va yarim qimmatbaho toshlar – sardolika, firuza, ametist uchun qoplama vazifasini bajargan. Boy kelinlar esa ikki keng, juda boy bezatilgan plastinkali saukele kiyishga imkon topishgan.

Saukelaning tepasini doimo ukki bezatardi – bu fil qushining tukli buklagi boʻlgan. Saukelaning chetlari norka, sobol yoki tulki terisi bilan bezatilgan. Saukelega majburiy qoʻshimcha sifatida uzun osmalar – jaqtau boʻlgan, ular yon tomonlardan biriktirilib, belga yoki pastrogʻiga yetardi. Shu maqsadda kelinning xalatiga koʻkrak darajasida maxsus baxmal choʻntaklar tikilgan, u yerga jaqtauning ogʻir uchlari yashirilgan, shunda bezaklar ogʻirligidan iplar uzilmas edi. Jaqtauning soni va uzunligi kelinning ota-onasining moliyaviy holatiga bogʻliq boʻlgan. Osmalar korallar, firuza, kumush va tilla qismlar, marvarid, ipak tuklar bilan ishlangan boʻlishi mumkin. Yonlardan saukelega quloq qoplamlari tikilgan boʻlib, ular teri, ip yoki marjonlar, korallar yoki kumush bilan bezatilgan. Bundan tashqari, osmalardan tashqari, shekelik deb ataluvchi boʻyin qoplamlari ham qoʻshilgan, ular uchburchak yoki barg shaklida boʻlgan.

Saukelaning tepasini ipak yoki baxmal roʻmol bilan qoplashgan. Roʻmol va lentalardagi naqshlar iris bilan – qalin, burilgan rang-barang iplar bilan toʻqilgan. Roʻmolning markazi va chetlari koʻpincha ipli burama kashta va toʻr tikish bilan bezatilgan. Saukele uchun oltin, kumush va bronza osmalar hamda yopishtirilgan plastinkalarni zargarlar tayyorlagan, ular quyish, chizish, shtamplash, filigra va boshqa usullarni qoʻllagan.

Roʻmol orqaga tushib ketishi mumkin edi, saukelega shuningdek katta yopinchiq – jelek biriktirilgan. Shu toʻr ichiga qizning tanasi va yuzi oʻralgan, betochar marosimiy qoʻshiq ijro etilayotganda.