Kontent qismiga oʻtish

Saudi Vision 2030

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Saudi Vision 2030
رؤية السعودية 2030

Rasmiy logotip
Rivojlanish dasturi haqida umumiy maʼlumot
Tashkil etilgan 25-yanvar, 2016-yil (10 yil avval) (2016-01-25)
Turi Rivojlanish dasturi
Yurisdiksiya Saudiya Arabistoni hukumati
Shiori Saudiya Arabistoni, arab va islom dunyosining yuragi, sarmoyaviy markaz va uch qitʼani bogʻlovchi markaz
Masʼul vazir
Asosiy hujjat
Veb-sayt vision2030.gov.sa
Saudiya Arabistoni
Ushbu maqola
Saudiya Arabistoni siyosati va hukumatiga bagʻishlangan turkumning bir qismidir

Arab ligasi Arab davlatlari uyushmasiga aʼzo

Asosiy qonun
Monarxiya
Hukumat
Huquqiy tizim
Oxirgi saylovlar
Maʼmuriy boʻlinishlar
Tashqi aloqalar

Saudi Vision 2030 (arabcha: رؤية السعودية 2030‎‎, baʼzan „2030-yil loyihasi“ deb ham ataladi) – Saudiya Arabistoni hukumati tomonidan eʼlon qilingan dastur boʻlib, valiahd shahzoda Muhammad ibn Salmonning qarashlariga muvofiq iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalarni diversifikatsiya qilishni koʻzda tutadi. Bu dastur ilk bor 2016-yil 25-aprelda Saudiya Arabistoni hukumati tomonidan eʼlon qilingan[1].

Vazirlar Kengashi Iqtisodiy va rivojlanish masalalari kengashiga (CEDA) „Saudiya Arabistoni – 2030 koʻrinishi“ni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan mexanizmlar va chora-tadbirlarni aniqlash hamda nazorat qilish vazifasini yuklatgan[2].

Saudiya Arabistonining neftga qaramligini kamaytirish boʻyicha saʼy-harakatlarga qaramay, 2022-yil holatiga koʻra, Saudiya Arabistoni yalpi ichki mahsulot (YaIM), fiskal daromad va eksportga qoʻshgan hissasi bilan oʻlchanadigan neft daromadlariga juda bogʻliq boʻlib qolmoqda[3]. Saudiya yalpi ichki mahsulotining taxminan 40 foizi va fiskal daromadining 75 foizi neftga toʻgʻri keladi[3]. Bundan tashqari, dastur inson huquqlari himoyachilari tomonidan qattiq tanqidga uchramoqda, 2024-yilgi tergov maʼlumotlariga koʻra, 2017-yildan 2024-yilgacha dastur bilan bogʻliq loyihalarda 21 000 dan ortiq ishchi ish joyida vafot etgan[4][5].

Umumiy maʼlumot

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Saudiya Arabistonining haqiqiy yalpi ichki mahsulotining 43 foizi neft hisobiga toʻgʻri keladi. Neft daromadlarining mamlakat yalpi ichki mahsulotiga qoʻshgan hissasi neft narxlarining oʻzgarishiga qarab har yili farq qiladi, ammo 2022 yilgacha boʻlgan davrda oʻrtacha 40 foizni tashkil etgan. Neft davlat budjetiga tushadigan daromadlarning oʻrtacha 75 foizini taʼminlaydi.[3].

1970-yillardan beri hukumatning asosiy maqsadlaridan biri neft resurslariga qaramlikni kamaytirish boʻlib kelmoqda. Asosiy daromad manbai sifatida bunday resurslarga qaram boʻlgan mamlakatlardagi neft va boshqa tabiiy boyliklar „resurslar laʼnati“ deb taʼriflangan[6]. Biroq, bu maqsadni amalga oshirish beqaror boʻlib, hamon koʻp jihatdan neft narxiga bogʻliq. Asosiy ustuvor yoʻnalish hukumat uchun soliqlar, yigʻimlar va suveren boylik jamgʻarmasidan olinadigan daromadlar kabi muqobil manbalarni rivojlantirish imkoniyatiga erishishdir[7]. Yana bir muhim jihat – subsidiyalarga va yuqori maoshlarga sarflanadigan davlat xarajatlarini kamaytirish hamda xususiy sektor ulushini oshirish orqali koʻproq ish oʻrinlari yaratib, mamlakat fuqarolarining davlat xarajatlariga qaramligini pasaytirishdir[8]. Saudiya Arabistoni Vision 2030 maqsadlarini Yaqin Sharqdagi boshqa rivojlanish rejalari, jumladan Quvayt Vision 2035, Misr Vision 2030 va BAA Vision 2021 bilan taqqoslash mumkin.

Vision uchta asosiy ustunga ega: mamlakatni „arab va islom dunyosining yuragi“ga aylantirish, global investitsiya markaziga aylanish va mamlakatning joylashuvini Afro-Yevrosiyoni bogʻlaydigan markazga aylantirish[8].

Reja Milliy samaradorlikni oʻlchash markazi, Yetkazib berish boʻlimi va Iqtisodiy va rivojlanish ishlari kengashining Loyihalarni boshqarish idorasi xodimlari guruhi tomonidan nazorat qilinadi. Milliy transformatsiya dasturi 2016-yilda 24 ta davlat organida ishlab chiqilgan va ishga tushirilgan[3].

Saudiya Arabistonining 2030-yilga moʻljallangan „Vision 2030“ diversifikatsiya va raqobatbardoshlikni oshirish maqsadlarini belgilaydi. U 2030-yilga kelib erishilishi kerak boʻlgan aniq maqsadlarni belgilab beruvchi uchta asosiy mavzu atrofida qurilgan:[9]

  1. Jonli jamiyat – urbanizatsiya, madaniyat va oʻyin-kulgi, sport, Umra, UNESCO merosi ob’ektlari, umr koʻrish davomiyligi
  2. Rivojlanayotgan iqtisodiyot – aholi bandligi, ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki, xalqaro raqobatbardoshlik, Davlat investitsiya jamgʻarmasi, toʻgʻridan-toʻgʻri chet el sarmoyalari, neftdan tashqari eksport
  3. Shijoatli millat – Neftga aloqador boʻlmagan daromadlar, davlat boshqaruvi samaradorligi, elektron hukumat, uy xoʻjaliklarining jamgʻarmalari va daromadlari, notijorat tashkilotlar hamda koʻngillilik faoliyati.

Loyihalar va tashabbuslar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Asosiy maqola: Saudi Vision 2030 loyihalari roʻyxati

Davlat investitsiya jamgʻarmasi har yili Ar-Riyodda „Kelajak investitsiya tashabbusi“ nomli investitsiya forumini oʻtkazadi. Biroq, Qirollikning Jamol Khashoggining qotilligiga aloqadorligi haqidagi shubhalar tufayli yuzaga kelgan mojaro va keskinlik ortib borishi fonida koʻplab xalqaro kompaniyalar konferensiyada ishtirok etishdan voz kechdi. Google Cloud, KKR, Ford Motor, JPMorgan Chase, BlackRock, Uber va Blackstone kabi kompaniyalar 2018-yil 23-oktyabrda boʻlib oʻtgan sammitdan oʻz bosh direktori yoki raislarining nomlarini qaytarib olishdi[10]. Shuningdek, CNN, Bloomberg, CNBC, New York Times, Fox Business Network, Financial Times, Los Angeles Times va Huffington Post kabi yirik ommaviy axborot vositalari ham hamkorlikdan voz kechdilar[11].

Milliy transformatsiya dasturi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2016-yil 7-iyunda Vazirlar Kengashi 2020-yilgacha erishilishi lozim boʻlgan maqsad va vazifalarni belgilovchi Milliy transformatsiya dasturini tasdiqladi[12]. Bu uch bosqichli 5 yillik rejaning birinchisi edi. Har bir bosqich „Vision 2030“ ning yakuniy maqsadlariga erishish yoʻlida Qirollikni toʻgʻri yoʻnaltiruvchi bir qator maqsad va vazifalarga erishishga hissa qoʻshadi. Bundan tashqari, ishlab chiqiladigan loyihalarni moliyalashtirish va maqsad hamda vazifalarga erishish jarayonini osonlashtirish uchun valiahd shahzoda Muhammad bin Salmon 2016-yil yanvarida Saudi Aramco kompaniyasining IPOsi oʻtkazilishini eʼlon qildi. Biroq, kompaniyaning faqatgina 5 foizi ommaga taqdim etiladi[13].

2019-yil mart oyida Aramco oʻzining moliyaviy hisobotlarini eʼlon qilib, 2018-yilda 111,1 milliard dollar sof foyda olganini maʼlum qildi[14]. 2019-yil iyun oyida Financial Times gazetasi Aramco kompaniyasi potentsial listingdan oldin Investitsiyalar vazirligi bilan aloqasini uzishga harakat qilayotgani haqida xabar berdi. Nomi oshkor etilmagan manbalarga koʻra, kompaniya shu paytgacha vazirlik bilan bogʻliq xarajatlarni toʻlab kelgan ekan. Xabarda aytilishicha, Xolid al-Falih kompaniya mablagʻlaridan oʻz xarajatlari uchun foydalanib kelgan, bu xarajatlar Aramco faoliyatiga bevosita aloqador yoki boshqa diplomatik maqsadlarga yoʻnaltirilgan boʻlgan. Biroq, Falihning tarafdorlari uning siyosati kompaniyaga yanada koʻproq daromad keltirganini taʼkidlashdi[15].

Saudiya hukumati tomonidan Qizil dengiz boʻyida rejalashtirilgan ikkita ulkan turizm loyihasi Richard Branson rahbarligida amalga oshirilishi kerak edi. 2018-yil 11-oktyabrda Branson Jamol Khashoggining oʻldirilishi munosabati bilan ushbu ikki loyiha boʻyicha maslahatchi rolini toʻxtatib qoʻyganini maʼlum qildi[16] Branson shuningdek, Saudiya hukumati bilan Virgin Galactic kompaniyasiga investitsiya kiritish boʻyicha muzokaralarni toʻxtatdi. Uning soʻzlariga koʻra, u „qirollikdagi hozirgi hukumat va uning rahbari valiahd shahzoda Muhammad bin Salmonga katta umidlar bogʻlagan… jurnalist Jamol Qoshiqchining yoʻqolishi, agar bu haqiqat ekanligi isbotlansa, Gʻarbdagi har birimizning Saudiya hukumati bilan biznes qilish qobiliyatini aniq oʻzgartiradi“[17]

Koʻngilochar soha

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2016-yil may oyida qirollik farmoni bilan Koʻngilochar bosh boshqarmasi eʼlon qilindi, unga 2 milliard dollardan ortiq mablagʻ sarflandi. Ar-Riyodda 2017-yil may oyida 25 yildan ortiq vaqt ichida birinchi ommaviy jonli musiqa konserti boʻlib oʻtdi, unda amerikalik kantri musiqachisi Tobi Keyt va saudiyalik qoʻshiqchi Rabeh Saqer ishtirok etdi[18][19]. 2017-yil aprel oyida hukumat Ar-Riyodning janubi-gʻarbida joylashgan Al-Qidiya shahrida 334 kvadrat kilometr (33 400 gektar) maydonga ega sport, madaniyat va koʻngilochar majmuasini eʼlon qildi. Loyiha 2022-yilda ochillgan Six Flags tematik parkini oʻz ichiga oladi[20].

2030-yilgi Vision dasturining bir qismi sifatida mamlakat tashkil topganining 87 yilligi konsertlar va spektakllar bilan nishonlandi. Ayollarga birinchi marta Ar-Riyodning Qirol Fahd xalqaro stadioniga kirishga ruxsat berildi[21].

2018-yil 5-mart kuni Bosh sport boshqarmasi Saudiya Arabistonida har yili pullik tomosha tadbirlarini oʻtkazish uchun Amerikaning professional kurash targʻibotchisi World Wrestling Entertainment (WWE) bilan 10 yillik hamkorlikni eʼlon qildi[22]. Birinchi tadbir, Greatest Royal Rumble, 2018-yil 27-aprelda Jidda shahridagi Qirol Abdulloh Sports Cityda boʻlib oʻtdi[22]. Ayollar huquqlariga qoʻyilgan cheklovlar tufayli WWEning ayol ijrochilari dastlab ushbu tadbirlarda ishtirok etmadilar. 2019-yil 31-oktyabrda boʻlib oʻtgan Crown Jewel tadbirida Lacey Evans va Natalya Saudiya Arabistonida boʻlib oʻtgan birinchi ayollar professional kurash musobaqasida ishtirok etishdi. Konservativ kiyimlarni kuzatish uchun ularning ikkalasi ham odatiy ring kiyimlari oʻrniga bodibildinglar ustidan qora leggins va futbolkalar kiyishgan[23].

Saudiya Arabistoni mamlakatda yangi kinoteatrlar qurishga qoʻyilgan 35 yillik moratoriyni bekor qildi, AMC Theatresga tegishli birinchi yangi teatr 2018-yil 18-aprelda Ar-Riyodda ochildi[24][25].

2019-yilda „Ar-Riyod mavsumi“ nomi bilan tanilgan qishki festival Vision 2030 dasturini qoʻllab-quvvatlash maqsadida ilk bor tashkil etildi. Festival doirasida turli xil konsertlar, koʻngilochar tadbirlar, diqqatga sazovor joylar va madaniy pavilyonlar oʻtkazildi[26][27]. Bular qatoriga MDLBeast tomonidan uyushtirilgan „SoundStorm“ elektron musiqa festivali[28][29] hamda mamlakatda ilk marta rasman nishonlangan Yangi yil kechasi tadbiri kirdi. Yangi yil bayrami Ar-Riyod shahrining Bulvar hududida oʻtkazildi[30][31].

2020-yil yanvarida Saudiya Arabistoni sobiq Formula 1 poygachisi Alexander Wurz tomonidan loyihalashtirilgan Qiddiyada yangi poyga trassasini qurish rejalarini eʼlon qildi. Ushbu trassa 2023-yildan boshlab F1 yoki MotoGP musobaqalarini oʻtkazishga moʻljallangan edi[32]. 2020-yil noyabrida esa 2021-yilda Saudiya Arabistonining ilk Gran-prisini oʻtkazish uchun Jiddada yangi trassa qurilayotgani maʼlum qilingan[33].

Ayollar huquqlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Yana qarang: Saudiya Arabistonida ayollar huquqlari

2017-yil boshida Saudiya Arabistoni davlat maktablari 2017-yil kuzidan boshlab oʻgʻil bolalar va qiz bolalar uchun alohida jismoniy tarbiya darslari oʻtilishini eʼlon qilishdi[34]. Oʻsha yilning oxirida davlat ayollarga sport tadbirlarida, jumladan, sport stadionlari ichidagi tadbirlarda qatnashishga ruxsat berishini eʼlon qilgan[35]. 2017-yil 26-sentyabrda ayollarga transport vositalarini boshqarish huquqini beruvchi qirollik farmoni chiqarildi va u 2018-yil iyun oyida kuchga kirgan[36].

Qonunga ayollar farovonligi uchun oʻzgartirishlar kiritilgan boʻlsa-da, baʼzilar hali ham koʻproq yutuqlarga erishish kerakligini taʼkidlaydilar. Israa al-Ghomgham ishi u va uning eri 2015-yil dekabr oyida siyosiy mahbuslarni ozod qilish va shia hukumatiga qarshi kamsitishga chek qoʻyishga chaqirgani uchun hibsga olinganidan keyin maʼlum boʻldi[37]. Saudiya Arabistoni prokurorlari Ghomgam uchun oʻlim jazosini talab qilmoqda. 2019-yilda hukumatga asoslangan Absher veb-ilovasi ommaviy axborot vositalarining eʼtiborini tortdi va qirollik ayollarining harakatini kuzatgani uchun tanqid qilindi. Erkaklar vasiylik tizimini targʻib qiluvchi ushbu ilova erkaklarga ayollarning hayotini raqamli ravishda boshqarish imkonini beradi, bu ayol qayerga va qachon sayohat qilishi mumkinligini koʻrsatadi. Shuningdek, ilova, agar ayol chegarada pasportidan foydalansa, erkaklarning telefonlariga ogohlantirishlar yuboradi[38]. Yevropa Parlamenti va Amerika Qoʻshma Shtatlari Kongressi ushbu ilovani qoraladi va qirollikni erkaklar vasiylik tizimini bekor qilishga chaqirdi[39][40].

2019-yil avgust oyida Saudiya Arabistoni ayollarga sayohat cheklovlarini bekor qildi va 21 yoshdan katta boʻlganlarga koʻproq huquqlar berdi[41].

Modernizatsiya qilish rejasining bir qismi sifatida Saudiya Arabistoni ayollar huquqlari va gender tengligini oshirish uchun oʻzgarishlarni qabul qildi[42][43]. Biroq, mamlakat tanqid qilinayotgan edi, bu yerda inson huquqlari guruhlari uning barcha saʼy-harakatlari „jiddiy emasligini va inson huquqlari holatini yaxshilash uchun olib borayotgan oqlash kampaniyalariga toʻgʻri kelayotganini“ aytishdi[44]. Bu Saudiya Arabistoni rasmiylari 34 yoshli Salma al-Shehab ismli ayolni hibsga olib, 34 yilga ozodlikdan mahrum qilganidan keyin sodir boʻldi. Lids universitetining doktoranti Shehab 2019 yil oxiridan beri Saudiyada taʼtilda edi. 2021-yil yanvar oyida u Twitterdagi faoliyati uchun hibsga olindi, u yerda faollar va dissidentlarni kuzatib, retvit qildi. U 2021 yil oxirida olti yilga ozodlikdan mahrum qilindi, ammo apellyatsiya shikoyatidan soʻng jazo muddati 34 yilgacha oshirildi. Sud shuningdek, keyinchalik 34 yillik sayohat taqiqini, mobil telefonini musodara qilishni va Twitter akkauntini „butunlay yopishni“ buyurdi[44][45][46]. Shehab haqida Saudiyada joylashgan Kollona Amn yoki Biz Hammamiz Xavfsizlikmiz degan jinoyatlar haqida xabar beruvchi ilovada foydalanuvchi tomonidan xabar berilgan. Huquqni himoya qilish guruhlari Shehabning hukmini qoraladilar va uni shahzoda Muhammadning muxoliflarga qarshi kurashining isboti deb atashdi[47].

Turistik viza

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Saudiya Arabistoni 2030-yilga moʻljallangan Vizyonni ilgari surish uchun 2019-yil 27-sentyabrda 49 mamlakatdan kelgan mehmonlarga 80 dollarlik toʻlov evaziga 90 kungacha mamlakatga tashrif buyurish imkonini beruvchi turistik viza berilishini rasman eʼlon qildi. Vizani onlayn (eVisa) yoki kelgandan soʻng olish mumkin[48].

Boshqa loyihalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ishlab chiqilishi rejalashtirilgan boshqa asosiy loyihalar quyidagi jadvalda aks ettirilgan:

Saudiya Arabistonining 2030-yilga moʻljallangan asosiy loyihalari
Loyiha Manzil Total Area (km2) Eʼlon qilingan sana Kutilayotgan yakun Qiymat Veb-sayt
NEOM,[49] shu jumladan, „The Line“ va „Trojena“ loyihalari Tabuk 26,500 2017-10-24 2030 $500 milliard [1]
Qiddiya[20] Ar-Riyoddan janubi-gʻarbda 360 2017-04-08 2030 $9.8 milliard[50] [2]
Red Sea Global,[51] jumladan, Qizil dengiz loyihasi va Amaala Tabuk 32,200 2017-07-31 2030 (birinchi faza)
2035 (oxirgi faza) 		$23.6 milliard[50] [3]
Roshn[52] Bir nechta joylashuv 200 2019-08-20 2026 $1.9 milliard[50] [4]
Diriyah Gate loyihasi[53] Diriyah 7.1 2017-07-20 2027 $63.2 milliard[54] [5] (Wayback Machine saytida 2024-yil 7-fevral sanasida arxivlangan)
Yangi Murabba, jumladan Mukaab[55] Ar-Riyod 19 2023-02-16[56] 2030[57] $50 milliard[58] [6]
Sport bulvari[59] Ar-Riyod 135 2019-05-19 2027 $23 milliard[60] [7]
Muhammad Bin Salmon notijorat shahar[61] Ar-Riyod 3.4 2021-11-14 [8]
Qirol Salmon bog‘i[62][63] Ar-Riyod 16 2019-03-19 2027 $23 milliard [9]
Expo 2030 maydoni[64] Ar-Riyod 6.6[65] 2023-11-28 2030 $7.8 milliard [10]
Ar-Riyod metrosi[66] Ar-Riyod 2012-04-23 2024 $22.5 milliard
Qirol Abdulloh bog‘i[67] Ar-Riyod 2.5 2014-02-28[68] 2025 $200 milliard[69] [11]
Qirol Salmon energetik parki[70] Dammom va Al-Ahso oʻrtasida 50 2018-12-05 2021 (birinchi faza) $1.6 milliard [12]
Jidda markazi[71] Jidda 5.7 2021-12-17 2027 (birinchi faza)
2030 (oxirgi faza) 		$19.9 milliard[72] [13]
Jidda iqtisodiy shaharchasi[73] Jidda 5.3 2011-08-01 $30 milliard[50] [14] (Wayback Machine saytida 2025-05-29 sanasida arxivlangan)
Masar manzili[74] Makka 1.2[75] 2020-06-28[76] 2030 $26.66 milliard[50] [15]
Makka jome masjidi[77] Makka 0.25 2017 mid-2018 $21.3 milliard
Rua Al Madinah,[78] shu jumladan Islom sivilizatsiyasi shaharchasi[79] Madina 1.5 2022-08-24 2026 (birinchi faza)

2030-yil (oxirgi faza)[80]

$37 milliard[50] [16]
Tarixiy masjidlarni rivojlantirish Bir nechta joylashuv 2018-11-12 $13.3 milliard[81]
The Rig[82] Fors koʻrfazi 0.3 2021-10-16 $5 milliard[83] [17]
Al-Ula Vision[84][85] Al-Ula 22,500 2019-02-11 2027 $15 milliard[86] [18]
Souda cho‘qqilari[87] Asir 627 2023-09-25 2029[88] $7.7 milliard[89] [19]
Al-Faysaliy loyihasi[90] Makkadan gʻarbda 2,450 2017-07-26 2050[91]
Qayta tiklanadigan energiya loyihalari[92] Bir nechta joylashuv 2018-03-27 2030 $200 milliard

Amalga oshirish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Vizyonni amalga oshirish dasturlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]

2030-yilga moʻljallangan Vizyonning strategik maqsadlari va vazifalariga erishish uchun Vizyonni amalga oshirish dasturlari (VRP) deb nomlangan oʻn uchta dastur tashkil etildi. VRPlar Iqtisodiy va rivojlanish ishlari kengashi (CEDA) tomonidan 2017-yil 24-aprelda taqdim etildi:[93]

  • Hayot sifati dasturi
  • Moliyaviy sektorni rivojlantirish dasturi
  • Uy-joy dasturi
  • Fiskal balans dasturi
  • Milliy transformatsiya dasturi
  • Davlat investitsiya jamgʻarmasi dasturi
  • Xususiylashtirish dasturi
  • Milliy kompaniyalarni rivojlantirish dasturi
  • Milliy sanoatni rivojlantirish va logistika dasturi
  • Strategik hamkorlik dasturi
  • Haj va umra dasturi
  • Inson kapitalini rivojlantirish dasturi
  • Saudiya Arabistoni xarakterini boyitish dasturi

Nazorat

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Reja valiahd shahzoda va bosh vazir Muhammad bin Salmon tomonidan nazorat qilinadi. Umuman olganda, Vizyon 2030ning yoʻnalishlari va qaror qabul qilish rollari Vazirlar Kengashi va Iqtisodiy va rivojlanish ishlari kengashi (CEDA) doirasida. CEDA direktori, shuningdek, dastlabki 12 ta Vizyonni amalga oshirish dasturlarining menejerlari besh yillik darajada rejaga toʻgʻri rioya qilinishini taʼminlaydi. Har yili har bir tegishli tashkilot oʻz byudjeti va maqsadlari uchun alohida javobgar boʻladi.

Davlat boshqaruvi organlarini qayta tashkil etish

[tahrir | manbasini tahrirlash]

"Vision 2030" strategik maqsadlariga erishish uchun yangi davlat tuzilmalari tashkil etildi, mavjud tuzilmalar esa qayta tashkil etildi va/yoki birlashtirildi[94].

Yangi tuzilma Avvalgi tuzilma
Iqtisodiyot va taraqqiyot masalalari boʻyicha kengash
Samaradorlikni boshqarish milliy markazi
Madaniyat vazirligi
Koʻngilochar tadbirlar boʻyicha umumiy vakolatxona
Strategik boshqaruv qoʻmitasi va Strategik boshqaruv ofisi
Savdo vazirligi Savdo-sanoat vazirligi
Investitsiya vazirligi
Inson resurslari va ijtimoiy rivojlanish vazirligi Mehnat va ijtimoiy masalalar vazirligi
Energetika vazirligi Ministry of Petroleum and Mineral Resources and
Sanoat va mineral resurslar vazirligi Neft va mineral resurslar vazirligi va
Atrof-muhit, suv va qishloq xoʻjaligi vazirligi Suv xoʻjaligi vazirligi va Qishloq xoʻjaligi vazirligi
Haj va umra vazirligi Haj vazirligi
Xalq taʼlimini baholash komissiyasi Taʼlimni baholash komissiyasi

Tanqidiy munosabatlar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

XVJning Saudiya Arabistoni boʻyicha hisoboti „Vision 2030“ eʼlon qilinganidan bir necha oy oʻtgach, Saudiya Arabistoni iqtisodiyotidagi moliyaviy taqchillik 2016-yilda ham qisqarishda davom etishini koʻrsatdi. Shuningdek, Saudiya Arabistoni Monetar Agentligi (SAMA)dagi soʻnggi yirik hukumat omonatlari rejaning talab qiladigan oʻzgarishlarni yumshatish uchun siyosiy bufer vazifasini bajarganini taʼkidladi[95]. 2016-yilda XVJ Saudiya Arabistonini 5 yil ichida xorijiy valyuta zaxiralari tugab qolishi mumkinligi haqida ochiq ogohlantirdi[96]. 2017-yilda esa XVJ SAMAning sof xorijiy aktivlari „qulay darajada“ qolsa-da, pasayishda davom etishini bashorat qildi. XVJ kelgusi yillarda moliyaviy taqchillik yaxshilanishda davom etishini kutmoqda, shuningdek, 2017-yildagi biroz oʻsishga qaramay, muammoli kreditlar darajasi past boʻlib qolganini taʼkidladi[97].

Milliy transformatsiya rejasi (NTP) doirasida 25 ta davlat idorasida 2020-yil uchun 300 dan ortiq aniq maqsadlar eʼlon qilindi. NTP 150 dan ortiq kutilgan dastlabki ommaviy takliflarni taqdim etadi. Biroq, xabarlarda Vision va NTPning valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmonga „asosiy shaxsga bogʻliqlik“ qayd etilgan[98]. Boshqa tanqidlar rejalashtirilgan oʻzgarishga hamroh boʻladigan batafsil rejalar haqida maʼlumotlarning yoʻqligi bilan bogʻliq boʻlgan[99].

Baʼzi jurnalistlar rejaning maqsadlari haddan tashqari ambitsiyali ekanligini taxmin qilishdi va hozircha neftdan tashqari oʻsish yetarli emasligini va rejaning muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga tahdid solishini taʼkidlashdi[100][101]. Bir xabarda milliy rejaning umumiy istiqbolli yoʻnalishiga qaramay, „siyosiy islohotlar siyosat kun tartibida yoʻqdek tuyuladi“ deb taʼkidlangan[7].

Saudiya Arabistoni ayollarga mashina haydash taqiqini bekor qilishi haqidagi eʼlondan keyin turli xil munosabat bildirildi[102]. Umumiy Vision 2030 singari, baʼzilar qirollik farmoni orqali eʼlon qilinganini tashqi bosimga rozilik sifatida tushunishdi, boshqalari esa bu harakatni olqishladilar[103].

Jane Kinninmont tomonidan Chatham House uchun yozilgan tadqiqot maqolasiga koʻra, mamlakatning zaif institutlari, samarasiz byurokratiya va mehnat talablari bilan taʼlim tizimi oʻrtasidagi sezilarli malaka tafovutlari kabi tarkibiy kamchiliklari mamlakatning oʻsish istiqbollariga toʻsqinlik qiladi. Xususiy sektorda mehnat bozorini qayta muvozanatlash ham qiyinchilik tugʻdiradi, chunki hozirda u asosan chet elliklar tomonidan ishlaydi. Qiyinchiliklardan biri shundaki, xususiy sektorda ish haqi pastroq va chet elliklarni yollash va ishdan boʻshatish osonroq. Hozirgi vaqtda davlat sektorida xususiy sektorga qaraganda ikki baravar koʻp Saudiya Arabistoni fuqarolari ishlaydi. Qiyinchilik fuqarolarning katta qismini odatdagi davlat ishlariga qaraganda koʻproq soatlik kam maoshli ishlarni qabul qilishga undashda. Xususiy sektorni juda arzon ishchi kuchini talab qiladigan biznes faoliyatidan ham uzoqlashtirish kerak[7].

AQShning konservativ tahlil markazi Yaqin Sharq forumidan Hilol Xashanning soʻzlariga koʻra, 2030-yilgi rejaning muvaffaqiyatli boʻlishi uchun iqtisodiy va siyosiy rivojlanish oʻrtasidagi bogʻliqlikni eʼtiborsiz qoldirish endi amaliy variant emas, rejalashtirilganidek YaIMni oshirish uchun zarur boʻlgan oʻzgarishlar qabila tizimining parchalanishiga turtki boʻladi. Yana bir jihat – bu „oilaviy, qabilaviy va mintaqaviy aloqalar davlat oʻziga xosligining noaniq tushunchasidan kuchliroq boʻlgan jamiyat“ bilan erishish juda qiyin boʻlishi mumkin boʻlgan „korruptsiyaga nol bagʻrikenglik“[104].

Saudiya Arabistonida strategiya doirasida sport tadbirlarini oʻtkazish mamlakatning inson huquqlari sohasidagi rekordini sport bilan buzishga urinish sifatida taʼriflangan[105][106].

2020-yil iyun oyida Huvayt qabilasidan Abdulrahim al-Huvayti oʻldirilganidan soʻng, Saudiya Arabistoni valiahd shahzodasi Muhammad bin Salmon NEOM City loyihasining salbiy jihatlariga qarshi kurashish uchun AQShning jamoatchilik bilan aloqalar va kommunikatsiyalar firmasi Ruder Finnni yolladi. COVID-19 inqirozi davom etayotganiga qaramay, mamlakat 1,7 million dollarlik shartnoma imzolangan[107][108].

Jamol Khashoggi oʻldirilganidan soʻng, xalqaro hamjamiyat orasida Saudiya Arabistoniga sarmoya kiritishga umuman ikkilanish kuzatildi. Bundan tashqari, aktivlar chet elga koʻchirildi va Fors koʻrfazi iqtisodiy jihatdan jozibador boʻlib qoldi[109]. Shunga qaramay, Iqtisodiyot va rejalashtirish vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2018-yilda mamlakatga xorijiy investitsiyalar avvalgi yilga nisbatan 110% ga oshdi[110].

2021-yilda Saudiya Arabistoni Boston Consulting Group va boshqa baʼzi Gʻarb maslahatchilarini 2030-yilgi FIFA Jahon chempionatini birgalikda oʻtkazish uchun taklif berishga qiziqish bildirish uchun yolladi. Ushbu kompaniyalarga Saudiya Arabistonining taklif imkoniyatlarini tahlil qilish vazifasi yuklatildi. Biroq, taklif oxir-oqibat muvaffaqiyatsiz tugadi. Shunga qaramay, Muhammad bin Salmon FIFA prezidenti Gianni Infantino bilan yaqin aloqalarni saqlab qolgani va 2023-yilda Saudiya Arabistoni oxir-oqibat 2034-yilgi FIFA Jahon chempionatini oʻzi oʻtkazish huquqini qoʻlga kiritgani sababli noaniqliklar saqlanib qoldi[111][112][113]. „Vision 2030“ dasturi ichida Saudiya Arabistoni sportga katta eʼtibor qaratadi, u yerda Italiya va Ispaniya bilan ichki kubok finallarini oʻtkazish uchun shartnomalarni muvaffaqiyatli imzolangan[111] 2021-yil oktyabrda PIF konsorsium tarkibida Premyer-liganing „Nyukasl Yunayted“ klubi aksiyalarining 80 foizini qoʻlga kiritdi[114][115]. Bu 2020-yildagi muvaffaqiyatsiz urinishdan soʻng amalga oshirildi.

Bundan tashqari, inson huquqlari tashkilotlari Qirollikning yirik sport tadbirlarini oʻtkazish boʻyicha saʼy-harakatlariga, ayniqsa Jamol Khashoggining oʻldirilishidan soʻng, qatʼiy norozilik bildirmoqda[111]. 2024-yil 24-noyabrda Jidda shahrida Hindiston Premyer-ligasining daromadli kimoshdi savdosi oʻtkazildi. Saudiya Arabistoni Kriket Federatsiyasi bu tadbirni „Vision 2030“ dasturiga muvofiq kriketning jahon miqyosidagi mavqeini mustahkamlash uchun muhim qadam sifatida baholadi[116].

2021-yil oktyabrida Saudiya Arabistoni hukumati dekabr oyida eʼlon qilingan Jidda markaziy loyihasi doirasida keng koʻlamli buzish va koʻchirish rejasini amalga oshirishni boshladi. Bu buzishlar 60 dan ortiq mahallada yashovchi 558 000 kishiga taʼsir koʻrsatdi. Xalqaro Amnistiya tashkiloti rasmiy hujjatlar orqali tasdiqlashicha, aholining bir qismiga koʻchirilish haqida atigi 24 soat oldin xabar berilgan, boshqalari esa 1-6 hafta oldin ogohlantirgan. Baʼzi hollarda binolarga „koʻchiring“ deb yozib qoʻyilgan, davlat ommaviy axborot vositalari va reklama shitlari esa boshqalarga buzishlar haqida maʼlumot bergan[117]. Davlat ommaviy axborot vositalari aholi haqida „ularning aksariyati hujjatsiz“ degan fikrni tarqatgan. Mahallalar „kasalliklar, jinoyatchilik, giyohvand moddalar va oʻgʻirliklar makoni“ deb taʼriflangan[118]. 2022-yil yanvar oyida Saudiya Arabistoni hukumati kompensatsiya dasturini eʼlon qildi, ammo bu dastur koʻchirilganlarning 47 foizini tashkil etgan chet el fuqarolarini qamrab olmadi[119]. Kompensatsiya miqdori binolar buzilgandan soʻng baholanishi kerak edi[120]. Mahalliy aholi jamoalar „vayron qilinayotgani“ va muhojirlar uchun muqobil uy-joy topish qiyin boʻlayotgani haqida gapirdi. Baʼzilar hatto kompensatsiya toʻlovlarining kechikishidan shikoyat qilishdi[117].

2022-yil iyulda Muhammad bin Salmon „The Line“ deb nomlangan 105 mil (168 km) uzunlikdagi chiziqli shahar qurish rejalarini yanada rivojlantiruvchi reklama videosini eʼlon qild[121]i. Neom loyihasining bir qismi boʻlgan bu reja ikkita parallel joylashgan oynali binolar orasida uchuvchi avtomobillar, robot xizmatkorlar va sunʼiy oyni oʻz ichiga olishi moʻljallangan[122]. Biroq, tanqidchilar bu loyiha „distopik“ inshoot yaratishini taʼkidlashdi. Ular „The Line“ning utopik gʻoyasi atrof-muhitga zarar yetkazishidan xavotirda edilar. Bundan tashqari, u qushlar va boshqa hayvonlarning harakatlanishiga ham salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Yangi shahar harakatchanligi alyansining katta maslahatchisi Karlos Felipe Pardo shunday dedi: „Bu gʻoya imkonsiz, juda cheklangan yoki shunchaki sunʼiy tuyuladi“[123][124]. Loyiha, shuningdek, uni yakunlash imkoniyati shubhali boʻlib qoldi. Gʻoyani hayotga tatbiq etish uchun qariyb 50 yil kerak boʻlishi mumkinligi taʼkidlangan, ammo „The Line“ shaharsozlari uni 2030-yilgacha yakunlash bosimi ostida edi. Bundan tashqari, Saudiya Arabistonining oʻtmishda toʻxtatib qoʻyilgan baʼzi ulkan loyihalari ham chiziqli shahar qurilishi gʻoyasini shubha ostiga qoʻydi[125].

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Marwa Rashad.. „Saudis await Prince's vision of future with hope and concern“. Reuters (2016-yil 24-aprel). 2020-yil 4-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 24-aprel.
  2. ↑ „National Transformation Program 2020“. 2019-yil 1-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Dept, International Monetary Fund Middle East and Central Asia (2022-08-17). "Saudi Arabia: Selected Issues" (en). IMF Staff Country Reports 2022 (275). doi:10.5089/9798400217548.002.A001. https://www.elibrary.imf.org/view/journals/002/2022/275/article-A001-en.xml. 
  4. ↑ Daniel Jonas Roche. „New documentary reveals that 21,000 laborers have died working on Saudi Vision 2030, which includes NEOM, since construction began“. The Architect's Newspaper (2024-yil 29-oktyabr). Qaraldi: 2024-yil 7-noyabr.
  5. ↑ Fred Mills. „Documentary alleges 21,000 workers have died working on Saudi Vision 2030, which includes The Line“. The B1M (2024-yil 5-noyabr). Qaraldi: 2024-yil 7-noyabr.
  6. ↑ Apergis, Nicholas; Katsaiti, Marina-Selini (June 2018). "Poverty and the resource curse: Evidence from a global panel of countries". Research in Economics 72 (2): 211–223. doi:10.1016/j.rie.2018.04.001. 
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 Jane Kinninmont. „Vision 2030 and Saudi Arabia's Social Contract“. Chathamhouse.org (2017-yil iyul). 2018-yil 20-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 11-noyabr.
  8. ↑ „Full-text-of-Saudi-Arabia-s-Vision-2030“. 2016-yil 29-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
  9. ↑ „Full text of Saudi Arabia's Vision 2030“ (en). Al Arabiya (2016-yil 26-aprel). 2019-yil 11-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 13-dekabr.
  10. ↑ „Finance CEOs pull out of Saudi 'Davos in the Desert' over Khashoggi, risking lucrative role in kingdom's economic reforms“. 2019-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 15-oktyabr.
  11. ↑ „Media sponsors drop out of Saudi conference after journalist goes missing“. CNN (2018-yil 11-oktyabr). 2019-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 12-oktyabr.
  12. ↑ „Saudi Arabia sets out 10 programs to achieve Vision 2030“. Al Arabiya (2017-yil 1-may). 2019-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 13-noyabr.
  13. ↑ „Saudi Arabia is considering an IPO of Aramco, probably the world's most valuable company“. 2018-yil 13-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 13-dekabr.
  14. ↑ „Aramco's 190 billion-plus bond plan shows profits put top earner Apple in shade“. Reuters. 2019-yil 27-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 31-mart.
  15. ↑ Raval, Anjli; Kerr, Simeon. „Saudi Aramco battles oil ministry over use of company funds“ (2019-yil 20-iyun). 2019-yil 21-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 20-iyun.
  16. ↑ „My Statement on the Kingdom of audi Arabia“. 2019-yil 3-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 11-oktyabr.
  17. ↑ „Sir Richard Branson suspends Saudi business talks over Khashoggi affair“. The Guardian (2018-yil 11-oktyabr). 2019-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 11-oktyabr.
  18. ↑ „Saudi Arabia allows concerts—even country music“ (2017-yil 1-iyun). 2017-yil 29-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 28-dekabr.
  19. ↑ Anastasia Tsioulcas.. „How Did Toby Keith Get To Do A Concert in Saudi Arabia?“. NPR (2017-yil 22-may). 2019-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 28-dekabr.
  20. ↑ 20,0 20,1 „Prince Mohammed bin Salman announces Saudi plans for largest entertainment city“ (en). Al Arabiya (2017-yil 8-aprel). 2018-yil 26-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 13-dekabr.
  21. ↑ „Women allowed into stadium as Saudi Arabia promotes national pride, part of reform push“ (2017-yil 23-sentyabr). 2017-yil 24-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 24-sentyabr.
  22. ↑ 22,0 22,1 „Saudi Arabia to host the Greatest Royal Rumble“. WWE (2018-yil 5-mart). 2018-yil 31-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 7-mart.
  23. ↑ „Reforms Under Veil: Saudi's First Women Wrestling Battled in Bodysuits“. Mirror Herald. 2019-yil 4-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 1-fevral.
  24. ↑ Petroff, Alanna „'Black Panther' comes to Saudi Arabia as movie theater ban ends“. CNN (2018-yil 18-aprel). 2018-yil 18-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 18-aprel.
  25. ↑ „AMC Proceeding With Plan to Build Movie Theaters in Saudi Arabia“ (en). The Hollywood Reporter (2019-yil 3-aprel). 2019-yil 3-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 3-dekabr.
  26. ↑ „More than 700,000 thousand people attended Saudi Arabia's MDLBeast in 4 days“ (en). Al Arabiya English (2021-yil 20-dekabr). Qaraldi: 2023-yil 13-iyul.
  27. ↑ „'I don't have to leave Saudi for fun anymore': MDL Beast represents a 'paradigm shift' in the kingdom“ (en). The National (2019-yil 24-dekabr). 2020-yil 9-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 4-aprel.
  28. ↑ „Al-Murabba welcomes visitors with music, food and more for Riyadh Season“ (en). Arab News (2021-yil 27-oktyabr). Qaraldi: 2022-yil 8-yanvar.
  29. ↑ „BTS: K-pop band perform in Saudi Arabia despite criticism“ (en-GB). BBC News (2019-yil 11-oktyabr). Qaraldi: 2022-yil 8-yanvar.
  30. ↑ Mahmoud, Marwa „Riyadh celebrates New Year by Fireworks and huge line-up stars“ (en-US). Leaders (2022-yil 1-yanvar). Qaraldi: 2023-yil 27-aprel.
  31. ↑ „Saudi Arabia celebrates New Year's Eve for first time in Boulevard Riyadh City“ (en). Al Arabiya English (2022-yil 1-yanvar). Qaraldi: 2023-yil 27-aprel.
  32. ↑ Andrew Benson.. „Formula 1: Saudi Arabia unveils plans for race in 2023“. BBC News (2020-yil 17-yanvar). 2020-yil 11-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 12-fevral.
  33. ↑ Mitchell, Scott „Formula 1 commits to first Saudi Arabian Grand Prix in 2021“ (en-GB). The Race (2020-yil 5-noyabr). 2021-yil 27-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 5-noyabr.
  34. ↑ „Saudi Arabia to allow women into sports stadiums as reform push intensifies“. The Guardian (2017-yil 30-oktyabr). 2019-yil 24-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 28-dekabr.
  35. ↑ „Saudi Arabia: State Schools to Allow Girls' Sports“. Human Rights Watch (2017-yil 13-iyul). 2019-yil 14-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 28-dekabr.
  36. ↑ Ben Hubbard. „Saudi Arabia Agrees to Let Women Drive“. The New York Times (2017-yil 26-sentyabr). 2019-yil 15-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 28-dekabr.
  37. ↑ „Saudi Arabia plans to execute first female political activist“. 2019-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2018-yil 21-avgust.
  38. ↑ „Saudi Arabia runs a huge, sinister online database of women that men use to track them and stop them from running away“. The Insider. 2019-yil 27-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 1-fevral.
  39. ↑ „EU lawmakers urge Saudi Arabia to end women's guardianship system“. Reuters (2019-yil 14-fevral). 2019-yil 7-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 14-fevral.
  40. ↑ „Saudi Arabia tried to justify its app that lets men control where women travel amid a firestorm of criticism“. The Insider. 2019-yil 31-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 12-fevral.
  41. ↑ „Saudi Arabia lifts travel restrictions on women, grants them greater control“ (en). Reuters (2019-yil 2-avgust). 2020-yil 16-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 30-iyun.
  42. ↑ „Saudi women rising up in business in line with Vision 2030“. The World Bank. Qaraldi: 2020-yil 11-mart.
  43. ↑ Yee, Vivian. „Saudi Law Granted Women New Freedoms. Their Families Don't Always Agree.“. The New York Times (2020-yil 14-mart). Qaraldi: 2020-yil 14-mart.
  44. ↑ 44,0 44,1 „Female Saudi activist gets record 34 years in prison for critical tweets“. Qaraldi: 2022-yil 17-avgust.
  45. ↑ „Saudi woman given a 34-year prison sentence for using Twitter“. The Guardian (2022-yil 16-avgust). Qaraldi: 2022-yil 16-avgust.
  46. ↑ „Salma al-Shehab: Concern for Saudi student jailed for 34 years over tweets“. BBC News (2022-yil 17-avgust). Qaraldi: 2022-yil 18-avgust.
  47. ↑ „Saudi snitching app appears to have been used against jailed Leeds student“. The Guardian (2022-yil 17-avgust). Qaraldi: 2022-yil 17-avgust.
  48. ↑ „Welcome to Arabia - About the Tourism Visa“ (en). visitsaudi.com. 2019-yil 2-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 30-sentyabr.
  49. ↑ „Saudi Arabia Just Announced Plans to Build a Mega City That Will Cost $500 Billion“. Bloomberg.com (2017-yil 24-oktyabr). 2017-yil 3-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 13-dekabr.
  50. ↑ 50,0 50,1 50,2 50,3 50,4 50,5 Halligan, Neil. „Saudi Arabia megaprojects 2024: From Neom to AlUla, 17 developments shaping its future“. The National News (2023-yil 3-fevral). Qaraldi: 2024-yil 15-fevral.
  51. ↑ „Home | The Red Sea Development Company“ (en). www.theredsea.sa. Qaraldi: 2021-yil 13-sentyabr.
  52. ↑ Birch, Kate. „All you need to know about Saudi real estate developer ROSHN“. Construction (2023-yil 23-mart). Qaraldi: 2024-yil 1-fevral.
  53. ↑ „Ad Diriyah a 'jewel' of Saudi Arabia, its revival key to Kingdom's future, says project chief“ (en). Arab News (2018-yil 16-dekabr). 2019-yil 24-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 25-aprel.
  54. ↑ Chilton, Nicola. „Diriyah: The latest 'giga project' aiming to transform Saudi Arabia“. CNN (2023-yil 22-fevral). Qaraldi: 2024-yil 6-fevral.
  55. ↑ „New Murabba project to give Saudi capital Riyadh 'a unique icon instantly recognizable' — the Mukaab“ (2023-yil 21-fevral).
  56. ↑ „HRH Crown Prince Announces New Murabba Development Company to Develop the World's Largest Modern Downtown in Riyadh“.
  57. ↑ „Saudi Crown Prince launches New Murabba project to be ready by 2030“. Construction Week (2023-yil 17-fevral). Qaraldi: 2024-yil 6-fevral.
  58. ↑ Iqbal, Yasir. „Top 10 plans for Saudi Arabia's 15 trillion capital“. MEED (2023-yil 27-iyul). Qaraldi: 2024-yil 6-fevral.
  59. ↑ El Akkad, Farah. „Sports Boulevard Riyadh Plays Vital Part in Saudi Vision 2030“. Leaders MENA (2023-yil 18-oktyabr). Qaraldi: 2024-yil 6-fevral.
  60. ↑ Palanisamy, Senthil. „PROJECTS: Saudi likely to award Riyadh sports boulevard contracts in Q1“. Zawya (2021-yil 10-fevral). Qaraldi: 2024-yil 6-fevral.
  61. ↑ „Saudi crown prince announces world's first non-profit city“. Arab News (2021-yil 14-noyabr). Qaraldi: 2024-yil 9-fevral.
  62. ↑ „King Salman Launches $23 Bln Wellbeing Projects in Riyadh“ (en). Asharq Al-Awsat (2018-yil 6-dekabr). 2018-yil 11-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 24-aprel.
  63. ↑ „King Salman Announces $23 Billion for Four Entertainment Projects Including the 'World's Biggest Park' in Riyadh“ (en). Saudi-US Trade Group (2018-yil 6-dekabr). 2018-yil 11-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 24-aprel.
  64. ↑ „Saudi Arabia's Riyadh selected to host World Expo in 2030“. Al Jazeera (2023-yil 28-noyabr). Qaraldi: 2024-yil 16-fevral.
  65. ↑ Corder, Josh. „Saudi Arabia Plans Dedicated Visa To Boost World Expo Event“. Skift (2024-yil 5-fevral). Qaraldi: 2024-yil 16-fevral.
  66. ↑ „Riyadh Metro, Saudi Arabia“. Railway Technology (2023-yil 3-avgust). Qaraldi: 2024-yil 16-fevral.
  67. ↑ „Over 40% of King Abdullah International Gardens' operations completed“. Saudi Gazette (2023-yil 1-aprel). Qaraldi: 2024-yil 10-mart.
  68. ↑ „King Abdullah gardens project starts in Riyadh“. Arab News. Qaraldi: 2024-yil 10-mart.
  69. ↑ „King Abdullah International Gardens, Riyadh“. World Construction Network (2007-yil 12-noyabr). Qaraldi: 2024-yil 10-mart.
  70. ↑ „King Salman Energy Park: Saudi Aramco builds a sustainable global energy hub from the ground up - Saudi Aramco“ (en). saudiaramco.com (2018-yil 6-dekabr). 2018-yil 11-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 24-aprel.
  71. ↑ „Saudi Fund to Develop Jeddah Downtown With $4.8 Billion Project“. Bloomberg.com. 2017-yil 5-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 13-dekabr.
  72. ↑ „Introducing the Jeddah Central Project - an ambitious development designed to make Jeddah a world-class destination and strengthen the city's economy.“. vision2030.gov.sa. Qaraldi: 2024-yil 6-fevral.
  73. ↑ Foreman, Colin. „Jeddah developer restarts world's tallest tower“. MEED (2023-yil 13-sentyabr). Qaraldi: 2024-yil 16-fevral.
  74. ↑ „Infrastructure work at Masar Destination nears 92% completion“. Arab News (2023-yil 1-yanvar). Qaraldi: 2024-yil 29-yanvar.
  75. ↑ „The Destination Masterplan“. masardestination.com. Masar Destination. Qaraldi: 2024-yil 6-fevral.
  76. ↑ „x.com“. x.com. Qaraldi: 2025-yil 17-yanvar.
  77. ↑ „Expansion and redevelopment define Saudi Arabia construction“ (en). Saudigazette (2018-yil 11-fevral). 2019-yil 15-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 15-may.
  78. ↑ „Saudi crown prince launches Rua Al-Madinah project near Prophet's Mosque“. Arab News (2022-yil 24-avgust). Qaraldi: 2024-yil 29-yanvar.
  79. ↑ „Islamic Civilization Village project to boost visitor experience in Madinah“. Arab News (2024-yil 8-yanvar). Qaraldi: 2024-yil 29-yanvar.
  80. ↑ Levesque, Eva. „Construction to start on Rua Al Madinah giga-project“. AGBI (2023-yil 16-oktyabr). Qaraldi: 2024-yil 6-fevral.
  81. ↑ „Saudi Crown Prince inaugurates second phase of restoring historical mosques“ (en). Al Arabiya English (2022-yil 12-iyul). Qaraldi: 2024-yil 1-yanvar.
  82. ↑ „PIF announces 'THE RIG.' project“. Saudi Gazette (2021-yil 16-oktyabr). Qaraldi: 2023-yil 21-avgust.
  83. ↑ Diaz, One Carlo. „The Rig: Saudi Arabia reveals location of oil rig-themed resort and park“. The National News (2024-yil 17-yanvar). Qaraldi: 2024-yil 29-yanvar.
  84. ↑ „Royal Commission for AlUla hosts 'Launching the Vision for AlUla'“ (en). The Saudi Center for International Communication (2019-yil 11-fevral). 2019-yil 26-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 24-aprel.
  85. ↑ „Al Ula Vision... Saudi Arabia gift to world“ (en). Saudigazette (2019-yil 11-fevral). 2019-yil 26-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 11-fevral.
  86. ↑ „MEGA-PROJECT“. mrgglobal.com. Qaraldi: 2024-yil 1-fevral.
  87. ↑ „Saudi crown prince launches 'Soudah Peaks' masterplan“ (2023-yil 25-sentyabr).
  88. ↑ Iqbal, Yasir. „Saudi Arabia set to tender Soudah Peaks in Q3“. MEED (2024-yil 31-yanvar). Qaraldi: 2024-yil 6-fevral.
  89. ↑ „Saudi Arabia announces $7.7bn Soudah Peaks masterplan for luxury mountain resort“. Arabian Business (2023-yil 25-sentyabr). Qaraldi: 2024-yil 6-fevral.
  90. ↑ „Makkah's Al-Faisaliah project to be unveiled at Jeddah property show“ (en-US). Arab News (2017-yil 22-sentyabr). 2019-yil 23-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 24-aprel.
  91. ↑ „Al-Faisaliah project to be finalized by 2050, says Makkah governor“. Argaam.com (2017-yil 26-iyul). 2019-yil 24-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 24-aprel.
  92. ↑ „Softbank says it is working with Saudi PIF on solar power project“ (en). Reuters.com (2018-yil 2-oktyabr). 2019-yil 26-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 25-aprel.
  93. ↑ „Programs | Saudi Vision 2030“. vision2030.gov.sa. 2019-yil 4-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 4-iyul.
  94. ↑ „KSA Vision 2030 Strategic Objectives and Vision Realization Programs“. 2017-yil 11-iyulda asl nusxadan arxivlangan.
  95. ↑ „IMF Country Report No. 16/326“. Imf.org (2016-yil oktyabr). 2019-yil 27-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 13-noyabr.
  96. ↑ „Saudis Risk Draining Financial Assets in 5 Years, IMF Says“ (en). Bloomberg.com. 2025-yil 28-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 18-avgust.
  97. ↑ „IMF Executive Board Concludes 2017 Article IV Consultation with Saudi Arabia“. Imf.org (2017-yil 21-iyul). 2019-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 13-noyabr.
  98. ↑ „Looking to the Future: Saudi Arabia and Vision 2030“. Bath.ac.uk (2017-yil 10-avgust). 2019-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 13-noyabr.
  99. ↑ „Assessment of the National Transformation Program (NTP)“. Gib.com (2016). 2017-yil 9-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 13-noyabr.
  100. ↑ Rakesh Upadhyay. „How Realistic Is Saudi Arabia's $2 Trillion Sovereign Wealth Fund?“. Oilprice.com (2017-yil 7-aprel). 2019-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 11-noyabr.
  101. ↑ Vivian Nereim.. „Saudi Non-Oil Growth Is Stagnating Even With 2030 Vision: Chart“. Bloomberg.com (2017-yil 1-oktyabr). 2019-yil 25-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 11-noyabr.
  102. ↑ „Saudi women driving ban lifted: Euphoria and sarcasm“. Al Jazeera (2017-yil 27-sentyabr). 2017-yil 12-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 11-noyabr.
  103. ↑ Eman Quotah. „Yes, letting women in Saudi Arabia drive is a baby step. But we shouldn't laugh at it“. Washinpost.com (2017-yil 28-sentyabr). 2017-yil 10-noyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 11-noyabr.
  104. ↑ Khashan, Hilal (1 January 2017). "Saudi Arabia's Flawed "Vision 2030"" (en-US). Middle East Quarterly. http://www.meforum.org/6397/saudi-arabia-flawed-vision-2030. Qaraldi: 13 December 2017. Saudi Vision 2030]]
  105. ↑ Zidan, Karim. „Sportswashing: how Saudi Arabia lobbies the US's largest sports bodies“ (en-GB). The Guardian (2019-yil 2-sentyabr). 2020-yil 4-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 4-aprel.
  106. ↑ Rappeport, Alan. „Saudi Arabia Embraces Western Sports to Rehabilitate Global Image“ (en-US). The New York Times (2019-yil 2-dekabr). 2020-yil 16-aprelda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 4-aprel.
  107. ↑ „Saudi prince defends trophy projects amid crisis“. Asia Times (2020-yil 2-iyul). 2020-yil 5-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 2-iyul.
  108. ↑ „Exhibit A to Registration Statement Pursuant to the Foreign Agents Registration Act of 1938, as amended“. FARA. 2020-yil 5-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 22-iyun.
  109. ↑ „Foreign investment in Saudi Arabia more than doubled in 2018: minister“ (en). Reuters (2018-yil 19-dekabr). 2019-yil 15-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 14-yanvar.
  110. ↑ Daragahi, Borzou „Khashoggi murder and other blows badly wound once thriving Gulf economies“ (en). The Independent (2019-yil 9-yanvar). Qaraldi: 2023-yil 1-yanvar.
  111. ↑ 111,0 111,1 111,2 Panja, Tariq. „Saudi Arabia Mulls Bid for 2030 World Cup“. The New York Times (2021-yil 10-iyun). Qaraldi: 2021-yil 10-iyun.
  112. ↑ „Amnesty critical of FIFA leader starring in Saudi PR video“. Associated Press News (2021-yil 8-yanvar). Qaraldi: 2021-yil 8-yanvar.
  113. ↑ Panja, Tariq. „Inside Man: How FIFA Guided the World Cup to Saudi Arabia“ (en-US). The New York Times (2023-yil 15-noyabr). Qaraldi: 2024-yil 7-yanvar.
  114. ↑ „Premier League statement“ (en). Premier League (2021-yil 6-oktyabr). Qaraldi: 2021-yil 16-oktyabr.
  115. ↑ Panja, Tariq. „Saudi Arabia Withdraws Bid to Buy Newcastle United“ (en-US). The New York Times (2020-yil 30-iyul). Qaraldi: 2021-yil 16-oktyabr.
  116. ↑ „Two-day Tata IPL mega auction begins in Jeddah“ (en). Arab News (2024-yil 24-noyabr). Qaraldi: 2024-yil 24-noyabr.
  117. ↑ 117,0 117,1 „Saudi Arabia: Mass Demolitions And Forced Evictions Marred By Violations And Discrimination“. Amnesty International (2022-yil 22-iyun). Qaraldi: 2022-yil 22-iyun.
  118. ↑ „Saudi Arabia... Continuing development of "Jeddah" slums“ (2022-yil 23-yanvar). Qaraldi: 2022-yil 23-yanvar.
  119. ↑ „Free housing among services for citizens whose properties being razed in Jeddah; over 68,000 services rendered“. Saudi Gazette (2022-yil 31-yanvar). Qaraldi: 2022-yil 31-yanvar.
  120. ↑ „Compensation for demolished Jeddah properties to start disbursing after 60 days – SPGA chief“. Saudi Gazette (2022-yil 15-fevral). Qaraldi: 2022-yil 15-fevral.
  121. ↑ „HRH Crown Prince Mohammed bin Salman announces designs for THE LINE, the city of the future in NEOM“. NEOM. Qaraldi: 2022-yil 25-iyul.
  122. ↑ „Saudi Arabia's Smart City: Flying Taxis, No Carbon Emissions, And Lots of Controversy“. The Skimm (2022-yil 28-iyul). Qaraldi: 2022-yil 28-iyul.
  123. ↑ Chappell, Bill „A 105-mile-long city will snake through the Saudi desert. Is that a good idea?“. NPR (2022-yil 26-iyul). Qaraldi: 2022-yil 26-iyul.
  124. ↑ „Future or fantasy? Designs unveiled for one-building city stretching 106 miles in Saudi Arabia“. CNN (2022-yil 27-iyul). Qaraldi: 2022-yil 28-iyul.
  125. ↑ Jones, Rory. „Inside Saudi Arabia's Plan to Build a Skyscraper That Stretches for 75 Miles“. The Wall Street Journal (2022-yil 23-iyul). Qaraldi: 2022-yil 23-iyul.

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Andoza:Saudiya Arabistoniga oid mavzular 

"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Saudi_Vision_2030&oldid=5884034" dan olindi