Sarda toʻgʻoni
| Sarda toʻgʻoni | |
|---|---|
 2012-yildagi Sarda toʻgʻoni | |
  Sarda toʻgʻoni joylashuvi | |
| Rasmiy nomi | د سردې بند / بند سرده |
| Mamlakat | Afgʻoniston |
| Manzil | Andar tumani, Gʻazni viloyati |
| Koordinatalar | 33°17′39″N 68°38′1″E / 33.29417°N 68.63361°E |
| Maqsad | Sugʻorish |
| Holat | Operational |
| Ochilish sana | 1967 |
| tomonidan ishlab chiqilgan | Sovet Ittifoqi muhandislari |
| Ega(lari) | Energetika va suv xoʻjaligi vazirligi |
| Toʻgʻon va suv oʻtkazgichlar | |
| Toʻgʻon turi | Toʻkmali (Embankment) |
| Impounds | Gardez daryosi (Jilga) |
| suv ombori | |
| yaratadi | Band-e Sarda suv ombori |
| Umumiy sigʻimi | 259,000,000 m3 (209,975 acre⋅ft) |
Sarda toʻgʻoni (pushtucha: د سردې بند), shuningdek Band-e Sarda (dariycha: بند سرده) nomi bilan ham tanilgan, Afgʻonistonning Gʻazni viloyati, Andar tumani sharqiy qismidagi Sardeh Band shaharchasi yaqinida joylashgan.[1] U Paktika viloyatining maʼmuriy markazi va eng yirik shahri boʻlgan Sharanadan taxminan 22 km (14 mi) shimoli-gʻarbda joylashgan. Gʻaznining janubiy qismini chuchuk suv bilan taʼminlaydigan suv omborining bir qismi qoʻshni Paktika viloyati hududiga kiradi. Soʻnggi yillarda mahalliy aholi bu hududni Bomiyon viloyatidagi Band-e Amir kabi milliy bogʻga aylantirishni taklif qilmoqda.[2]
Sarda toʻgʻoni 1967-yilda (hijriy 1346-yil) Muhammad Zohirshoh hukmronligi davrida sobiq Sovet Ittifoqi muhandislari tomonidan qurilgan. Suv omborining maksimal sigʻimi qariyb 260 million kubometrni tashkil etadi.[2] U 67 000 jeribdan ortiq ekin maydonlarini sugʻorish uchun suv bilan taʼminlagan. Suv ombori Paktika va Paktia viloyatlaridan shimoldan janubga qarab oqadigan Jilga daryosidan toʻyinadi. Daryo toʻgʻondan shimolda Gardez daryosi, toʻgʻondan janubda esa Sarda daryosi deb ham ataladi.[3]
Toʻgʻon tizimi tuproqli toʻgʻon, suv olish qurilmasi, suv chiqargich, bitta asosiy kanal (u ikki tarmoqqa boʻlinadi: 21,5 kilometrlik 6 ta tarmoqli Oʻng kanal va 30 kilometrlik 16 ta tarmoqli Chap kanal) va maʼmuriy binolardan iborat.[3]
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Sarda toʻgʻoni 1979—1989-yillardagi Sovet istilosidan oldin Afgʻonistondagi Sovet yordamining koʻrinishlaridan biridir. New York Times muxbiri C. J. Chiversning yozishicha: „Moskva maktablar, yoʻllar, aeroportlar va toʻgʻonlar qurdi, shuningdek, vazirliklarga homiylik qildi. Sovet rasmiylari talabalar va byurokratlarni turli oʻquv kurslariga jalb qilib, mamlakat elitasini, harbiylarini va ziyolilarini Sovet Ittifoqida uzoq muddatli oʻqishga taklif qilishdi. Taʼlim, taraqqiyot va modernizatsiya — xuddi quyi oqimdagi suv toshqinlarini nazorat qilish va sugʻorishga hamon taʼsir koʻrsatayotgan ushbu toʻgʻon kabi — Kremlning Afgʻoniston siyosatida muhim rol oʻynadi, ammo bu siyosat yakunda muvaffaqiyatsizlikka uchradi.“[4]
Sarda toʻgʻoni Misrdagi Asvon yuqori toʻgʻoni bilan bir davrda qurilgan boʻlib, bu Sovet Ittifoqining oʻz taʼsir doirasiga olishga harakat qilgan uchinchi dunyo mamlakatlarini rivojlantirish boʻyicha kengroq strategiyasidan dalolat beradi. Toʻgʻonning pastki qismida rus tilidagi yirik yozuvlar hamon saqlanib qolgan (500 metrdan ham koʻrinadi). Chap tomonda rus tilida „sarde 1967“, oʻng tomonda esa pushtu tilida „دسرده بند۱۳۴۶“ deb yozilgan.
Qayta tiklash
[tahrir | manbasini tahrirlash]USAIDning 2003-yil sentyabrdagi Gʻazni infratuzilmasi ehtiyojlarini baholash hisobotiga koʻra, mahalliy rasmiylar Sarda toʻgʻonini viloyatdagi sugʻorish infratuzilmasini qayta tiklash boʻyicha eng ustuvor vazifa deb hisoblashgan. Ular donor tashkilotlarning bu boradagi sustkashligidan norozi boʻlishgan. Maʼlum qilinishicha, 14 ta milliy va xalqaro nodavlat tashkilotlarga toʻgʻonni baholash boʻyicha murojaat qilingan, biroq ulardan faqat toʻrttasi baholash oʻtkazgan va hech biri moliyalashtirilmagan.
2010-yil fevral oyida Gʻazni Viloyatni qayta qurish guruhi (PRT) va Markaziy Osiyo taraqqiyot guruhi (CADG) aʼzolari Sarda toʻgʻonidan toʻyinadigan sugʻorish kanallarini taʼmirlash boʻyicha yirik loyihani muhokama qilish uchun Andar tumani yetakchilari bilan uchrashishdi.[5] Qarovsizlik oqibatida kanallar yaroqsiz holga kelgan va suv oʻtkazish qobiliyati 50 foizga tushib qolgan edi. Loyiha doirasida mahalliy aholi uchun „ish evaziga haq toʻlash“ dasturi orqali sugʻorish tizimini tiklash va 2000 dan ortiq kishining dehqonchilik salohiyatini yaxshilash rejalashtirilgan edi.
2011-yil avgust oyida Afgʻoniston senati (Meshrano Jirga) sessiyasida senator Al-haj Olloh Dad Gʻazni vakili sifatida shunday degan edi: „Bandi Sardi toʻgʻoni loyga toʻlib ketgan. Agar u tozalansa, minglab akr qishloq xoʻjaligi yerlarini sugʻorishi mumkin.“[6]
Harbiy faoliyat
[tahrir | manbasini tahrirlash]1980-yillardagi Sovet-Afgʻon urushi davrida sovetlar toʻgʻon yonida Sardeh Band aeroporti va garnizon qurganlar. Ular Afgʻoniston hukumat kuchlarini tayyorlash, logistika va mujohidlarga qarshi harbiy amaliyotlar boshlash joyi sifatida foydalanilgan. 2012-yilda ham hududda vayron boʻlgan Sovet tanklari va zirhli texnikalari korpuslarini koʻrish mumkin edi. AQShning Afgʻonistondagi urushi davrida Afgʻoniston va AQSh kuchlari bazadan mahalliy oqsoqollar bilan xavfsizlik masalalarini muhokama qilish uchun yigʻilish joyi sifatida foydalanishgan.[7] 2002-yil 12-iyunda Lockheed MC-130H Hercules samolyoti AQSh Maxsus kuchlarini hududdan olib chiqish boʻyicha tungi topshiriqni bajarish chogʻida Sardeh Band aeroportidan koʻtarilishda halokatga uchragan.[8]
Sovet Ittifoqining toʻgʻon qurish faoliyati
[tahrir | manbasini tahrirlash]Sovet Ittifoqi oʻz taʼsir doirasini kengaytirish maqsadida koʻplab boshqa mamlakatlarda ham toʻgʻonlar qurgan. Ushbu loyihalarning aksariyati „Gidroproekt“ (ruscha: Institut „Gidroproekt“) instituti tomonidan amalga oshirilgan. Gidroproekt tomonidan amalga oshirilgan boshqa yirik loyihalar:
- Asvon toʻgʻoni (Misr)
- Tehri toʻgʻoni (Hindiston)
- Dukan toʻgʻoni (Iroq)
- Furot toʻgʻoni (Suriya)
- Xoa Bin toʻgʻoni (Vyetnam)
Shuningdek qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ „1 drowns in Ghazni dam, another rescued“. Pajhwok Afghan News (2025-yil 31-may). Qaraldi: 2026-yil 13-fevral.
- 1 2 „Ghazni, Paktia residents want Sarda Dam promoted to national Park“. Pajhwok Afghan News (2023-yil 17-may). Qaraldi: 2023-yil 18-may.
- 1 2 „U.S. Agency for International Development“. 2011-yil 27-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 4-dekabr.
- ↑ „Reporter's Notebook: In Afghanistan, Glimpses of the Soviet Try“ (2011-yil 21-fevral).
- ↑ „Ghazni PRT Members Meet with Afghans to Discuss Irrigation Project“. 2013-yil 8-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2012-yil 5-fevral.
- ↑ 11 August 2011, Vol. 6, No. 03 USAID Legislative Newsletter
- ↑ „NDS, Task Force Iron Rakkasan gather Bande Sardeh elders, sign security pact“ (2010-yil 26-dekabr). Qaraldi: 2012-yil 4-dekabr.
- ↑ „ASN Aircraft accident Lockheed MC-130H Combat Talon II 84-0475 Gardez“. Qaraldi: 2009-yil 9-mart.