Kontent qismiga oʻtish

Rux (shaxmat)

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Oq rux
Qora rux

Rux (♖, ♜) – shaxmatdagi donalardan biri. U istalgan miqdordagi kvadratlarda gorizontal yoki vertikal yoʻnalishda toʻsiqsiz harakatlana oladi va yoʻlidagi raqib donasini urib tashlashi mumkin. Shuningdek, rux rokirovka yurishida ishtirok etadi. Har bir oʻyinchi oʻyinni ikkita rux bilan boshlaydi – ular shaxmat doskasining har bir burchagida joylashadi.

Tarixan, rux (forscha: رخ, romanizatsiya: rox yoki rux, maʼnosi – izvosh) boshqa nomlar bilan ham atalgan, jumladan, minora, markiz, rektor yoki graf[1][2][3]. Ingliz tilidagi castle (qal’a) atamasi esa hozirgi kunda norasmiy yoki eskirgan hisoblanadi[4][5].

Joylashuvi va harakatlanishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oq ruxlarning boshlang‘ich joylashuvi — a1 va h1, qora ruxlarniki esa a8 va h8 kvadratlarida bo'ladi. Rux istalgan masofada gorizontal yoki vertikal yo‘nalishda bo‘sh kvadratlar orqali harakatlana oladi. Rux boshqa donalar ustidan sakrab o'tolmaydi. Raqib donasini urish uchun rux raqib donasining turgan kvadratiga o‘tadi va uni shaxmat taxtasidan olib tashlaydi. Shuningdek, rux shoh bilan birgalikda maxsus yurish — rokirovkada qatnashadi.

Nomlarning tarjimalari

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Shaxmat donalari nomi haqida umumiy ma’lumot
Tillar
Afrikaans T Toringminora
Albancha T Torraminora
Arab tili ر رخ / طابية (rukhkh / ṭābiya)qalʼa / qasr
Ozarbayjon turkchasi T Topzambarak
Armancha Ն Նավակ (Navak)kema
Bask tili G Gazteluaqasr
Belaruscha (Taraškievica) Лд ладзьдзяkema
Bengali N নৌকা (noukā)Qayiq
Bolgarcha Т топzambarak
Katalancha T torreminora
Xitoycha R (jū)izvosh
Chex tili V věžminora
Dan tili T tårnminora
Niderland tili T toren / kasteelminora / qasr
Inglizcha R rook, qasr
Esperanto T turominora
Estoncha[6] V vankerizvosh / arava
Fincha T torniminora
Fransuzcha T tourminora
Galisiyaliklar tili T torreminora
Gruzincha ეტლი (etli)izvosh
Nemischa[7] T Turmminora
Yunoncha Π πύργος (pýrgos)minora
hindcha H हाथी (hāthī)fil
Ivritcha צ צריח (Tzariach)minora
Xausa R sansaninqalʼa
Vengercha B bástyaqo‘rg‘on
Islandcha H hrókurrux
Ido T turmominora
Indonez tili B bentengqasr / qalʼa
Slavyanlararo tili Z zamok / věžaqasr / minora
Irlandcha C caisealqal’a
Italyancha T torreminora
Yaponcha R ルーク (rūku)
Java tili B bèntèngqalʼa
Kannada tili ಆನೆ (aane)fil
Qozoqcha Т тура (tura)minora
Koreyscha R 룩 (rug)
Lotin tili T turris / elephasminora / fil
Latishcha T tornisminora
Litva tili B bokštasminora
Luxembourgish T Tuermminora
Makedoncha T топzambarak
Malayalam R തേര് (therú)izvosh
Marathi H हत्ती (hātti)fil
Mongol tili т тэрэг (tereg)izvosh
Norvegcha Bokmål T tårnminora
Norvegcha Nynorsk T tårnminora
Oriya R ଡଙ୍ଗା (ḍôṅga)kema
Oromo
Forscha ق/ر قلعه/رخqasr
Polyakcha W wieżaminora
Portugalcha T torreminora
Rumincha T turn / turăminora
Ruscha Л ладья (xonima)qayiq
Gel tili T tùrminora
Serb-xorvat tili T top / kula (Т топ / кула)zambarak / minora
Shimoliy Sotho N Ntlosebô / Moshate
Sitsiliancha T turruminora
Slovakcha V vežaminora
Slovencha T trdnjavaqasr
Ispancha T torreminora
Shved tili T tornminora
Tamilcha R கோட்டை (kōṭṭai)qasr
Telugu ఏనుగు (ēnugu)fil
Tay tili เรือ (ruea)kema
Turkcha K kaleqasr
Ukraincha T тура (tura)minora
Urdu رخ (rukh)
Vyetnamcha X xeizvosh
Valliycha C castellqasr
  1. „Rook - noun²“. The Oxford English Dictionary (2023-yil iyul). DOI:10.1093/OED/5381483047. Qaraldi: 2024-yil 18-mart.
  2. „Rocco“ (it). treccani.it. Treccani. Qaraldi: 2024-yil 18-mart.
  3. „Rocco“ (it). etimo.it. Vocabolario etimologico della lingua italiana. Qaraldi: 2024-yil 18-mart.
  4. Oxford English Dictionary, 2nd ed. (online version, accessed Jan. 27, 2009), entry for "Castle", def. 9. "Chess. One of the pieces, made to represent a castle; also called a ROOK.". New Oxford American Dictionary, 2nd ed. (2005) says that "castle" is informal and an "old-fashioned term for rook". The Oxford Companion to Chess, by David Hooper & Kenneth Whyld, 2nd ed. (1992), p. 344 says "In English-speaking countries non-players sometimes call it a castle...". Let's Play Chess by Bruce Pandolfini (1986) p. 30, says "The rook is the piece mistakenly called the castle."; The Everything Chess Basics Book by Peter Kurzdorfer and the United States Chess Federation, Adams Media 2003, page 30, says "... often incorrectly referred to as a castle by the uninitiated".
  5. The Official Rules of Chess by Eric Schiller, The US Chess Federation Official Rules of Chess (five editions by various authors), Official Chess Handbook, by Kenneth Harkness, Official Chess Rulebook by Harkness, and The Official Laws of Chess by FIDE (two editions) all use only the term "rook". Books for beginners such as Bobby Fischer Teaches Chess, A World Champion's Guide to Chess by Susan Polgar, The Complete Book of Chess by I. A. Horowitz & P. L. Rothenberg, and Chess Fundamentals by José Capablanca (2006 revision by Nick de Firmian) also only mention "rook".
  6. Estonicha shaxmati atamalari Ado Grenzstein tomonidan ishlab chiqilgan..
  7. „Handbook“. www.fide.com. — „The pieces bear the names: Koenig, Dame, Turm, Laeufer, Springer, Bauer“. Qaraldi: 2019-yil 22-mart.

Qoʻshimcha oʻqish uchun

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Barden, Leonard (1980), Play Better Chess with Leonard Barden, Octopus Books Limited, p. 10, ISBN 0-7064-0967-1
  • Brace, Edward R. (1977), "rook", An Illustrated Dictionary of Chess, Hamlyn Publishing Group, pp. 241–42, ISBN 1-55521-394-4
  • Davidson, Henry (1981) [1949], A Short History of Chess (1981 paperback), McKay, ISBN 0-679-14550-8
  • Lasker, Emanuel (1947), Lasker's Manual of Chess, David McKay Company, p. 8, ISBN 0-486-20640-8, OCLC 3636924
  • Pandolfini, Bruce (1986), Let's Play Chess, Fireside, ISBN 0-671-61983-7