Kontent qismiga oʻtish

Raymonde de Laroche

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Raymonde de Laroche

Raymonde de Laroche 1909-yilda
Tavalludi
Elise Raymonde Deroche

22-avgust 1882-yil
Parij, Fransiya
Vafoti 18-iyul 1919-yil(1919-07-18)
(36 yoshda)
Le Crotoy aerodromi, Fransiya
Fuqaroligi Fransiya
Kasbi Aviator

Raymonde de Laroche (1882-yil 22-avgust – 1919-yil 18-iyul) — fransuz uchuvchisi bo‘lib, 1910-yil 8-mart kuni dunyodagi birinchi rasmiy litsenziyaga ega ayol pilotga aylangan. U, shuningdek, samolyotni boshqargan ilk ayol sifatida ham qaraladi.

U dunyoda birinchi bo‘lib uchuvchi litsenziyalarini berishni boshlagan tashkilot — Fransiya aeroklubi tomonidan berilgan 36-raqamli samolyot uchuvchisi litsenziyasini olgan. O‘sha davrda uchuvchi litsenziyalari faqat tijorat maqsadida parvoz qiluvchi pilotlar uchun talab etilgan.

Dastlabki hayoti

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1882-yil 22-avgustda Parij, Fransiyada Elise Raymonde Deroche nomi bilan tug‘ilgan, de Laroche santexnikning qizi edi. U bolaligida sportga qiziqqan, keyinchalik esa mototsikllar va avtomobillarga ham qiziqish bildirgan. Yoshligida u aktrisa bo‘lib ishlagan va sahnada “Raymonde de Laroche” taxallusidan foydalangan. U Wilbur Wrightning 1908-yilda Parijda amalga oshirgan motorli parvoz namoyishlaridan ilhomlangan va bir nechta aviatorlar, jumladan rassomdan aviatorga aylangan Léon Delagrange bilan shaxsan tanish bo‘lgan. Delagrange uning o‘g‘li Andréning otasi bo‘lishi mumkinligi haqida taxminlar mavjud. Shu barcha omillar ta’sirida de Laroche o‘zi ham uchishni o‘rganishga qat’iy qaror qilgan[1].

Aviatsiyadagi yutuqlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]
de Laroche 1909-yilda Voisin samolyotida

1909-yil oktabrida de Laroche do‘sti, aviator va samolyot quruvchisi Charles Voisindan uchishni o‘rgatishini so‘radi. 1909-yil 22-oktabrda de Laroche Shalondagi Voisin aka-uka ish bazasiga bordi, bu Parijdan 90 milya (140 km) sharqda edi. Voisin samolyoti faqat bitta kishiga mo‘ljallangan bo‘lib, u samolyotni o‘z-o‘zidan boshqardi, Voisin esa yerda turib ko‘rsatmalar berdi. U havo maydonida taxiingni o‘rganganidan so‘ng, uchib ketdi va 300 yard (270 m) masofani bosib o‘tdi[1]. De Laroche’ning parvozi ko‘pincha dunyoda og‘irroq-havo samolyotida birinchi parvoz qilgan ayol sifatida tilga olinadi; shuningdek, bir yil oldin P. Van Pottelsberghe va Thérèse Peltierning mos ravishda Henri Farman va Delagrange bilan yo‘lovchi sifatida uchganligi ma’lum, lekin ular pilot bo‘lmagan[2].

O‘nlab yillar o‘tib, aviatsiya jurnalisti Harry Harper shunday yozgan: de Laroche Voisin samolyotida mashhur parvozini amalga oshirgunga qadar u faqat bir marta, qisqa yo‘lovchi parvozini amalga oshirgan. U boshqaruvni qo‘lga olganida, Charles Voisin unga parvoz qilishni qat’iyan taqiqlagan; de Laroche havo maydonida ikki marta taxi qilgach, "o‘n yoki o‘n besh fut balandlikda" uchdi va boshqaruvni "sovuq, tez va aniq" tarzda amalga oshirdi[3].

De Laroche’ning pilotlik litsenziyasi

Gabriel Voisin yozganidek, "... aka-ukam to‘liq uning qo‘l ostida edi"[4], de Laroche’ning tayyorgarliksiz va Voisin buyruqlariga qarshi parvoz qilgan mustaqil ayol sifatidagi hikoyasi deyarli romantizatsiya qilingan bo‘lishi mumkin. Flight jurnali parvozdanoq bir hafta o‘tgach, shunday xabar bergan: "Bir muddat Baronessa Shalon shahridagi Voisin instruktor M. Chateau’dan darslar olgan va o‘tgan juma kuni u birinchi marta rulni qo‘lga oldi. Ushbu dastlabki havo sayohati juda qisqa bo‘lib, terra firma 300 yard (270 m) masofadan so‘ng qayta qo‘lga kiritildi"[5]. Flight jurnali shuningdek de Laroche’ga "Baronessa" unvoni berishga sabab bo‘lgan, chunki u noble tug‘ilmagan edi.[1]:9 Flight qo‘shimcha qilgan: ertasi kuni u uchish maydonini ikki marta aylanib chiqqan, "aylanishlar mukammal osonlik bilan amalga oshirilgan. Taxminan 6 km masofali bu parvoz paytida kuchli shamol bo‘lgan, lekin birinchi ikki aylanishdan keyin Baronessa shuni aytdiki, bu uni bezovta qilmagan, chunki u samolyotni to‘liq nazorat qilgan"[5].

1910-yil 8-martda[1], de Laroche dunyoda birinchi bo‘lib pilotlik litsenziyasini oldi, Aero-Club of France unga Fédération Aéronautique Internationale (Xalqaro Aviatsiya Federatsiyasi yoki F.A.I.) tomonidan 36-raqamli litsenziya berdi.

1910-yilda Grande Semaine d'Aviation de la Champagne Reims aviatsiya ko‘rgazmasida de Laroche’ning Voisin samolyotida uchayotgani ko‘rsatilgan kartochka fotosi; aslida 1909-yil voqeasidagi noma’lum Voisin samolyotini ko‘rsatadi

De Laroche Heliopolis (Misr), shuningdek Saint Petersburg, Budapest va Rouen shaharlaridagi aviatsiya uchrashuvlarida ishtirok etdi. Sankt-Peterburgdagi ko‘rgazmada unga shaxsan tsar Nikolay II tomonidan tabriklar bildirildi. U yerda yana bir bor "Baronessa" de Laroche sifatida taqdim etildi va shu vaqtdan boshlab bu unvon keng qo‘llanila boshlandi[1].

De Laroche’ning harakatlari muammosiz bo‘lmagan. La Petite Gironde 1910-yil 5-yanvarda uning faoliyati haqida xabar bergan. Uni uchuvchi birinchi ayol deb atab, Shalon havo maydonida parvoz qilayotganda samolyoti 4-5 metr balandlikda uchgan, lekin birdaniga qulab tushgan. Dastlab hushsiz bo‘lgan de Laroche keyin ichki jarohat tufayli og‘riqdan shikoyat qilgan[6]. 1910-yil iyul oyida de Laroche Fransiyadagi Reimsda bo‘lib o‘tgan haftalik aviatsiya ko‘rgazmasida ishtirok etgan. 8-iyul kuni uning samolyoti qulab, u shikastlangan, sog‘ayishi shubha ostida bo‘lgan, lekin ikki yil o‘tib u sog‘lom bo‘lib, uchishga qaytgan. 1912-yil 26-sentabrda u va Charles Voisin avtomobil halokatiga uchragan. Voisin halok bo‘lgan, de Laroche og‘ir jarohat olgan[7].

1913-yil 25-noyabrda de Laroche Aero-Club of France ning Femina Cup mukofotini to‘xtovsiz to‘rt soat davom etgan uzoq masofali parvoz uchun qo‘lga kiritgan[8].

Birinchi jahon urushi davomida, ayollar uchun uchish xavfli hisoblanganligi sababli, u harbiy haydovchi sifatida xizmat qilgan, ofitserlarni orqa chiziqlardan frontga olib borgan[1].

1919-yil iyun oyida de Laroche ikki ayollar balandlik rekordini o‘rnatgan[9], biri 15,700 fut (4,800 m); va ayollar masofa rekordi, 201 milya (323 km)[1].

Vafoti va merosi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

1919-yil 18-iyulda[10], iste’dodli muhandis bo‘lgan de Laroche Le Crotoy havo maydoniga bordi, u birinchi ayol test pilot bo‘lish rejasi doirasida edi[11]. U tajriba samolyotida birinchi yordamchi pilot sifatida uchdi (ushbu parvoz qilgan yoki qilmaganligi noma’lum); samolyot qo‘nish chog‘ida tez pasayib, qulab tushdi va de Laroche hamda yordamchi pilot halok bo‘ldi[1].

Fransiyadagi Paris–Le Bourget Airport aeroportida de Laroche haykali mavjud[12].

2010-yil 6–12-mart kunlari, Litsenziyaga ega ayol pilotlar yuz yilligi munosabati bilan, uch qit’adan sakkiz mamlakatdan ayol pilotlar 20 turdagi samolyotdan foydalanib yangi dunyo rekordini o‘rnatdi: bir hafta ichida 310 qiz va ayol birinchi marta ayol pilotlar tomonidan uchishni o‘rgandi[13].

Women of Aviation Worldwide Week har yili 8-martni o‘z ichiga olgan hafta davomida o‘tkaziladi, bu Raymonde de Laroche’ning pilotlik litsenziyasi olish kunining yilligi sifatida nishonlanadi[14].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Eileen F. Lebow. Before Amelia: Women Pilots in the Early Days of Aviation. Brassey's, 2003 — 14-bet. ISBN 978-1-57488-532-3. Qaraldi: 2011-yil 7-mart. 
  2. ↑ Early Aviators – Peltier Biography
  3. ↑ Air Trails, July 1953. "The Brave Baroness – First Licensed Ladybird" by Harry Harper.
  4. ↑ Voisin, G.: Mes 10000 Cerfs-Volants. Editions Table Ronde, 1960. ISBN 2-7103-2012-6.
  5. 1 2 Flight, page 695, 30 October 1909.
  6. ↑ „La Petite Gironde“ (1910-yil 5-yanvar).
  7. ↑ Early Aviators – Charles Voisin Biography
  8. ↑ „Mme de Laroche gagne la Coup Femina“ (fr) (1913-yil 10-dekabr), s. 669. Qaraldi: 2017-yil 29-noyabr.
  9. ↑ University of Houson, "Engines of our Ingenuity, No. 1813: Raymonde de Laroche", undated article by John H. Lienhard, retrieved on 27 March 2008.
  10. ↑ Polacco, Michel. Pourquoi des avions s'écrasent-ils encore ? (fr). Hachette, 2017 — 22-bet. ISBN 9782851209764. 
  11. ↑ „Raymonde de Laroche“. Women in Aviation and Space History. National Air and Space Museum. 2022-yil 6-martda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 28-fevral.
  12. ↑ „Uchish Baronessasi“. Historic Wings (2013-yil 8-mart). Qaraldi: 2019-yil 28-fevral.
  13. ↑ „Ayol Pilotlar Rekordi: 310 Birinchi Parvoz“. AVweb (2010-yil 1-aprel). 2010-yil 4-aprelda asl nusxadan arxivlangan.
  14. ↑ „WOAW – Tez-tez so‘raladigan savollar“. Women of Aviation Worldwide Week (2015-yil 6-oktyabr). Qaraldi: 2019-yil 28-fevral.

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Raymonde_de_Laroche&oldid=5974286" dan olindi