RTGS (transkripsiya)

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Tailand qirollik umumiy transkripsiya tizimi (RTGS) Tailand soʻzlarini lotin alifbosida ifoda etish uchun rasmiy[1] tizimdir. U Tailand Qirollik Instituti tomonidan nashr etilgan[2].

RTGS yoʻl belgilarida[3], hukumat nashrlarida qoʻllaniladi va Tailand uchun transkripsiya standartiga eng yaqin usul hisoblanadi, ammo undan hatto hukumat tomonidan foydalanilsa ham, baʼzi tanqidiy jihatlari mavjud. Tizim ISO 11940-2 tomonidan belgilangan tizim bilan deyarli bir xil.

Xususiyatlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tizimning asosiy xususiyatlari:

  • U faqat lotin alifbosidan diakritiksiz oʻzgartirilmagan harflardan foydalanadi.
  • U unli harflar bilan barcha unlilar va diftonglarni yozadi: ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨u⟩.
    • Yagona harflar ⟨a⟩, ⟨e⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩, ⟨u⟩ monoftonglar (oddiy unlilar) boʻlib, xalqaro fonetik alifbo (IPA)dagi kabi qiymatga ega.
    • ⟨e⟩ orqasida joylashgan digraflar monoftonglardir; ⟨ae⟩, ⟨oe⟩, ⟨ue⟩ mos ravishda /ɛ, ɤ, ɯ/ kabi tovushlar va IPA ligaturalariga oʻxshashligi uchun tanlangan boʻlishi mumkin /æ, œ, ɯ/.
    • ⟨a⟩, ⟨i⟩, ⟨o⟩ dan keyin joylashgan digraflar diftonglar bo‘lib, mos ravishda IPA /a, j, w/ bilan belgilanadi.
  • U IPAdagi kabi undoshlardan foydalanadi, bundan tashqari:
    • ⟨h⟩ (⟨ph⟩, ⟨th⟩, ⟨kh⟩) boʻlgan digraflar aspiratsiyalangan /pʰ, tʰ, kʰ/ boʻlib, ularni aspiratsiya qilinmagan ⟨p⟩, ⟨t⟩, ⟨k⟩ dan ajratib turadi.
    • U ingliz tilidagi kabi /ŋ/ uchun ⟨ng⟩ dan foydalanadi.
    • U /t͡ɕʰ/ va /t͡ɕ/ uchun ⟨ch⟩ dan foydalanadi, xuddi ingliz tiliga oʻxshaydi.
    • U ingliz tilidagi kabi /j/ uchun ⟨y⟩ dan foydalanadi.

Yakuniy undosh tovushlar Tailand orfografiyasiga emas, balki talaffuziga qarab transkripsiya qilinadi.

Unlilar tay orfografiyasidagidek emas, balki talaffuz qilingan so‘zdagi o‘rniga qarab transkripsiya qilinadi. Tailand orfografiyasida yozilmagan biroq nazarda tutilgan unlilar talaffuz qilinganidek transkripsiya qilinadi.

Unli tovush bilan boshlangan keyingi bo‘g‘in oldidan va oldingi bo‘g‘in unli bilan tugagan bo‘lsa, ⟨ng⟩ oldidan bo‘g‘inlarni ajratishda noaniqlikni oldini olish uchun chiziqcha qo‘yiladi.

Transkripsiya qilingan soʻzlar tay tilida boʻsh joy boʻlmasa ham, orasida boʻshliqlar bilan yoziladi. Misol uchun, „สถาบันไทยคดีศึกษา“ Tailand tadqiqotlari Instituti „Sathaban Thai Khadi Sueksa“ deb tarjima qilingan. Biroq, birikmalar va shaxs ismlari soʻzlar orasida boʻsh joy qoldirmasdan yoziladi. Misol uchun, „ลูกเสือ“ („ลูก“ + „เสือ“, skaut) „luk suea“ emas, „luksuea“ sifatida va „โชคชัย จิตงาม“ ning birinchi va oxirgi ismi sifatida transkripsiya qilinadi, yaʼni „Chok Chai Chit Ngam“ emas, „Chokchai Chitngam“[4].

Transkripsiya jadvali[tahrir | manbasini tahrirlash]

Undosh tovushlar uchun transkripsiyalar boʻgʻindagi boshlangʻich va oxirgi pozitsiya uchun beriladi. Unli tovushlar uchun chiziqcha („–“) unliga bosh undoshining nisbiy holatini bildiradi.

Undosh tovushlar   Unlilar
Harf Boshlangʻich holat Yakuniy holat
k k
ข ฃ ค ฅ ฆ kh k
ng ng
ch t
ฉ ช ch t
s t
ch -
y n
d t
t t
ฐ ฑ ฒ th t
n n
d t
t t
ถ ท ธ th t
n n
b p
p p
ph -
f -
ph p
f p
ph p
m m
y -
r n
rue, ri, roe -
ฤๅ rue -
l n
lue -
ฦๅ lue -
w -
s t
s t
s t
h -
l n
h -
    
Harf Romanizatsiya
a
รร (yakuniy holatsiz) an
am
i
ue
u
เ-ะ, เ-็, เ- e
แ-ะ, แ- ae
โ-ะ, -, โ-, เ-าะ, -อ o
เ-อะ, เ-ิ, เ-อ oe
เ-ียะ, เ-ีย ia
เ-ือะ, เ-ือ uea
ua
ใ-, ไ-, -ัย, ไ-ย, -าย ai
เ-า, -าว ao
ui
โ-ย, -อย oi
เ-ย oei
เ-ือย ueai
uai
io
เ-็ว, เ-ว eo
แ-็ว, แ-ว aeo
เ-ียว iao

Tarixi[tahrir | manbasini tahrirlash]

RTGSning toʻrtta versiyasi mavjud boʻlib, ular 1932, 1939, 1968 va 1999-yillarda eʼlon qilingan. Umumiy tizim 1932-yilda Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan va keyingi nashrlar Tailand Qirollik Instituti tomonidan chiqarilgan.

Oʻzgarishlar jadvali[tahrir | manbasini tahrirlash]

Harf Boshlangʻich holat Yakuniy holat
1932-yil 1939-yil 1968-yil 1999-yil 1932-yil 1939-yil 1968-yil 1999-yil
h č čh ch ch t
h ru rue -
h roe roe -
ฤๅ ru rue -
h lu lue -
hn lu lue -
Harf Romanizatsiya
1932-yil 1939-yil 1968-yil 1999-yil
-h, -h ư ư u u
แ-ะ, แ- æ ae ae
เ-าะ, -h ǫ o o
เ-jh, เ-h, เ-k ơ œ oe oe
เ-ือะ, เ-ือ ưa ưa ua uea
 — h o̦i ǫi oi oi
n-h ơi œi oei oei
เ-ือย ưai ưai uai ueai
 — h iu iu iu io
แ-็ว, แ-h e̩o æo aeo aeo
2013-yil iau yaʼni yaʼni iao

1932-yil versiyasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Umumiy tizim Xalq taʼlimi vazirligi qoʻmitasi tomonidan quyidagi tamoyillar asosida tuzilgan:

  1. Umumiy tizim aniq tizimga kengaytirilishi kerak.
  2. Umumiy tizim talaffuzga asoslangan boʻlishi va bitta tovush bitta belgi yoki harf bilan ifodalanishi kerak.
  3. Umumiy tizim Tailand grammatikasi, orfografiya va talaffuz tamoyillariga mos kelishi kerak.
  4. Belgilar yoki harflarni tanlashda chop etish va yozish uchun mavjud turlarni hamda mavjud transkripsiya tizimlarini hisobga olish kerak.

Qoʻmita umumiy tizim uchun ohang va miqdor belgilari kerak emas deb hisobladi. Ular aniq tizim uchun taqdim etiladi. Belgilar unlilar ustidagi urgʻudir, buning sabablaridan biri, unli belgilarning tepasida hech qanday belgi boʻlmagan[5].

1939-yil versiyasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1939-yilgi nashr qisqa unlilarni maqsadga muvofiq boʻlgan hollarda breve (˘) bilan belgilashga ruxsat berdi. Aksincha, ALA-LC transliteratsiyasi 1939-yilgi versiyani uzun unlilar uchun makron (¯) va อ /ʔ/ ni undosh sifatida transliteratsiya qilish uchun spiritus asper (ʽ) qoʻshilgan holda ishlatadi.

Ovozli tovush belgilaridagi oʻzgarishlar mavjud foydalanishdagi (æ, œ)[6] va IPA belgilaridan (æ, ǫ) nusxa koʻchirdi.

Aniq tizim bilan bogʻliqligi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Aniq tizim umumiy tizim bilan birga 1939-yilda chiqarilgan. Aniq tizimdagi transliteratsiyani quyidagi amallarni bajarish orqali umumiy tizimga aylantirish mumkin[7]:

  1. Qavs ichidagi belgini olib tashlash
  2. ʽ va hʽ ni h ga almashtirish
  3. Uzunlik va ohang belgilarini olib tashlash
  4. Uzunlik belgisi sifatida koʻrish mumkin boʻlgan ะ /ʔ/ ga mos keladigan ḥ ni olib tashlash
  5. Nuqtalar va asosiy sonlarni ajratib turuvchi belgini olib tashlash
  6. Ay va aiy ni ai ga oʻzgartirish; unlilardan oldingisidan tashqari
  7. č ni čh ga o‘zgartirish
  8. ie ni ia ga, uo ni ua ga va ưœ ni ưa ga oʻzgartirish

Oxirgi oʻzgarishlar toʻplami yopiq boʻgʻinlardagi unlilar va ochiq boʻgʻinlardagi unlilar oʻrtasidagi grafik farqni olib tashlaydi.

Umumiy tizimdagi č ga oʻqishni osonlashtirish uchun h qoʻshiladi. Keyinchalik diakritik olib tashlanganida, h harfi transliteratsiyani toʻgʻri /t͡ɕ/ emas, balki /k/ yoki /s/ sifatida notoʻgʻri oʻqishdan qochish deb oqlandi.

1968-yil versiyasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1968-yilgi versiyada diakritik belgilar, jumladan ư shoxi olib tashlandi va æ va œ ligaturalari ae va oe bilan almashtirildi. Bu xaritalar uchun standart transliteratsiya sifatida koʻproq mos boʻlsa-da, จ /t͡ɕ /t͡ɕ/ va ช /t͡ɕʰ/, อึ /ɯ/ va อุ /u/, เอือ /ɯa/ va อัว /ua/, โอ /oː/ va อh /ɔː/ transkripsiyalari orasidagi farqni olib tashladi[8].

1999-yil versiyasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

1999-yilgi versiyada อึ /ɯ/ va อุ /u/, เอือ /ɯa/ va อัว /ua/ juftlarining transkripsiyalari orasidagi farq tiklandi. Shuningdek, u endi har doim <o> transkripsiyasiga ega boʻlgan yakuniy ว /w/ ning transliteratsiyasini soddalashtirdi[8].

Ruxsat berilgan variantlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

Quyidagi variantlarga ruxsat berilgan:

Afzal shakl čh æ œ ǫ ơ ư
Muqobil ĉh ae oe

Tanqid[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tizim Tailand fonologiyasining barcha xususiyatlarini transkripsiya qilmaydi. Xususan, u quyidagi kamchiliklarga ega:

  • Ohanglarni yozmaydi.
  • Qisqa va choʻziq unlilarni farqlamaydi.
  • ⟨ch⟩ belgisi IPA /t͡ɕ/ va IPA /t͡ɕʰ/ oʻrtasida farq qilmaydi (quyidagi jadvalga qarang). /t͡ɕ/ uchun ⟨c⟩ dan foydalanish[9] muvofiqroq boʻlar edi va ISO 11940-2 da shunday ishlatiladi.
  • ⟨o⟩ belgisi IPA /ɔ/ va IPA /o/ oʻrtasida farq qilmaydi (quyidagi jadvalga qarang).
Fonema 1 Fonema 2
RTGS tay IPA Tavsif Ingliz tay IPA Tavsif Ingliz
ch t͡ɕ alveo-palatal<br id="mwAp4">affrikat taxminan ⟨ty⟩ kabi „let you“ ฉ, ช, ฌ t͡ɕʰ aspiratsiyalangan alveo-palatal affrikat taxminan „check“ da ⟨ch⟩ kabi
o โ-ะ, - o yaqin oʻrta orqa
qisqa yumaloq
„note“ dagi unli tovush kabi
(Amerikacha talaffuz)
เ-าะ ɔ ochiq-oʻrta orqa
qisqa

yumaloq

„boy“ da ⟨o⟩ kabi
โ- yaqin oʻrta orqa
uzun yumaloq
„go“ da ⟨o⟩ kabi (Shotland inglizcha) -อ ɔː ochiq-oʻrta orqa
uzun

yumaloq

„raw“ da ⟨aw⟩ kabi

Asl dizayn talaffuzning keng tafsilotlarini berish uchun umumiy tizimni va unli tovushlar uzunligi, ohanglari hamda ishlatiladigan oʻziga xos tailand belgilar bilan toʻldirish uchun aniq tizimni nazarda tutgan. ⟨ch⟩ va ⟨o⟩ ning noaniqligi 1968-yilgi versiyada kiritilgan.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Report on the Current Status of United Nations Romanization Systems for Geographical Names: Thai, http://www.eki.ee/wgrs/rom1_th.pdf 
  2. Principles of Romanization for Thai Script by Transcription Method, http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/UNGEGN/docs/8th-uncsgn-docs/inf/8th_UNCSGN_econf.94_INF.41.pdf  (hujjat emas)
  3. (th) Handbook and standard for traffic signs, Appendix ง, archived from the original on 2017-11-15, https://web.archive.org/web/20171115222340/http://www.ooh5.go.th/book/CA/CA01.pdf, qaraldi: 2022-08-26 RTGS (transkripsiya)]]
  4. (th)Royal Gazette 116 (37 ง): 11, 1999-05-11, http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2542/D/037/11.PDF 
  5. "Afterthoughts on the Romanization of Siamese" Journal of the Siam Society XLVIII: 29–68 Iyun 1960 http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1951/JSS_048_1c_Griswold_AfterthoughtsOnRomanizationOfSiamese.pdf. Qaraldi: 24-sentabr 2012 RTGS (transkripsiya)]]
  6. Vajiravudh (1913), "The Romanisation of Siamese Words.", Journal of the Siam Society 9 (4), http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1911/JSS_009_4b_KingVajiravudh_RomanisationOfSiameseWords.pdf, qaraldi: 2012-07-06 RTGS (transkripsiya)]]
  7. "A Notification of the Royal Institute concerning the Transcription of Thai Characters into the Roman" The Journal of the Thailand Research Society XXXIII: 49–65 Mart 1941 http://www.siamese-heritage.org/jsspdf/1941/JSS_033_1d_RoyalInstituteTranscriptionOfThaiIntoRomanCharacters.pdf. Qaraldi: 20-sentabr 2012 RTGS (transkripsiya)]]
  8. 8,0 8,1 (th) Standard for transcribing the Thai alphabet into the Roman alphabet by conveying the sound, https://www.orst.go.th/pdfjs/web/viewer.html?file=/FILEROOM/CABROYINWEB/DRAWER004/GENERAL/DATA0000/00000763.PDF 
  9. Principles of Romanization for Thai Script by Transcription Method, http://www.arts.chula.ac.th/~ling/tts/principles_eng.pdf  (Inglizcha versiyasi)