Quyosh botishi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Paanajärvi quyosh botishi. Paanajärvi milliy bogʻi — milliy bogʻning gʻarbiy chegarasi Rossiyaning Finlyandiya bilan davlat chegarasiga toʻgʻri keladi[1].

Quyosh botishi — Quyoshning ufq chizigʻidan tashqarida botishi; bunday kirish vaqti. Quyosh botganda ufq ustidagi osmonning yoritilishi[2].

Quyosh botish vaqti astronomiyada quyosh diskining ustki qirrasi ufq ostida yoʻqolib qolgan payt sifatida belgilanadi[3].

Twilight subcategories.svg

Quyosh botishi 3 bosqichga boʻlingan alasakaranlıktan ajralib turadi, birinchisi fuqarolik alasakaranlığı boʻlib, u quyosh ufq ostida gʻoyib boʻlishi bilanoq boshlanadi va ufqdan 6 daraja pastga tushguncha davom etadi, ikkinchi bosqich — dengiz, ufqdan 6 dan 12 gradusgacha boʻlgan alasakaranlık va uchinchi, astronomik alasakaranlık, quyosh ufqdan 12 dan 18 darajagacha past boʻlgan vaqt va alasakaranlığın eng qorongʻu lahzasi[4]. Quyosh ufqdan 18 daraja pastga tushganda va endi osmonni yoritmaganda tun tushadi[5].

Shimoliy qutb doirasidan shimolda va Antarktika doirasining janubida joylashgan joylarda quyosh ufqdan pastga 1 kundan ortiq botmaganida „qutbli kun“ hodisasini kuzatish mumkin[6].

Fenomen[tahrir | manbasini tahrirlash]

Analemma

Quyosh botish vaqti yil davomida oʻzgarib turadi, kuzatuvchining Yerdagi joylashuviga bogʻliq va uzunlik va kenglik, shuningdek dengiz sathidan balandlik bilan belgilanadi[7]. Quyosh botish vaqtidagi kichik kunduzgi va sezilarli yarim yillik oʻzgarishlar Yerning eksenel egilishi, Yerning kunlik aylanishi va sayyoraning Quyosh atrofida yillik elliptik orbitadagi harakati bilan bogʻliq[8].

Qish va bahorda kunlar uzayib boradi va quyosh botishi har kuni kechroq boʻladi, bu yozgi quyoshdan keyin sodir boʻlgan oxirgi quyosh botish kunigacha sodir boʻladi. Shimoliy yarimsharda oxirgi quyosh botishi iyun oyining oxiri yoki iyul oyining boshida sodir boʻladi. Bu sana kuzatuvchining kengligiga bogʻliq. Xuddi shunday, eng erta quyosh botishi qishki kunning (21-dekabr) emas, balki taxminan 2 hafta oldin sodir boʻladi, bu yana tomoshabinning kengligiga bogʻliq. Shimoliy yarimsharda bu dekabr oyining boshida yoki noyabr oyining oxirida sodir boʻladi[9].

Xuddi shunday hodisa janubiy yarimsharda ham mavjud, ammo tegishli orqaga qaytish sanalari bilan, eng erta quyosh botishi qishda taxminan 21-iyundan oldin, yozda esa taxminan 21-dekabrdan keyin sodir boʻladi, bu yana janubiy kenglikka bogʻliq[10]. Yil davomida quyosh chiqishi ham, quyosh botishi ham har kuni bir oz kech yoki biroz erta boʻladi. Hatto ekvatorda ham quyosh chiqishi va quyosh botishi yil davomida bir necha daqiqa oldinga va orqaga siljiydi. Ushbu effektlar analemma yordamida qurilgan.

Astronomik sinishi

Rang[tahrir | manbasini tahrirlash]

Oq quyosh nuri atmosfera orqali kuzatuvchiga oʻtganda, nurning baʼzi ranglari havo molekulalari va havo zarralari tomonidan tarqalib, tomoshabin koʻradigan nurning oxirgi rangini oʻzgartiradi[11]. Qisqa toʻlqin uzunligiga ega yorugʻlik koʻproq tarqaladi. Va koʻk yorugʻlik qisqaroq toʻlqin uzunligiga ega boʻlgani uchun, koʻrinadigan spektrning oxirida u qizil rangga qaraganda atmosferada koʻproq tarqaladi. Shu sababli osmon koʻk rangga ega[12].

Quyosh chiqishi va quyosh botishida, uning nurlarining atmosferadagi yoʻli uzunroq boʻlganda, koʻk va yashil komponentlar deyarli butunlay yoʻq qilinadi va uzunroq (sariq, toʻq sariq va qizil) toʻlqinlar qoladi[13]. Shuning uchun biz quyosh botishini va quyosh chiqishini iliq soyalarda koʻramiz. Biroq, osmonning rangi nafaqat yorugʻlikning burchak ostida oʻtishiga, balki atmosferadagi turli zarrachalar soniga ham bogʻliq. Yorqin sariq-toʻq sariq quyosh botishini faqat atmosfera yetarli darajada aniq boʻlganda koʻrish mumkin. Zarralar qancha koʻp boʻlsa, quyosh botishi shunchalik qizgʻish boʻladi. Quyosh botishi ranglari odatda quyosh chiqishi ranglariga qaraganda yorqinroq boʻladi, chunki kechqurun havo ertalabki havoga qaraganda koʻproq zarralarni oʻz ichiga oladi[14]. Buning sababi shundaki, kunduzi Quyosh Yer yuzasini isitadi, nisbiy namlik kamayadi, shamol tezligi kuchayadi va chang havoga koʻtariladi[15].

Baʼzan quyosh chiqishidan oldin yoki quyosh botgandan keyin yashil chirogʻni koʻrishingiz mumkin[16].

Quyosh botishining eng xilma-xil ranglarini osmonning qarama-qarshi (yoki sharqiy) qismida quyosh botgandan keyin, oqshom paytida topish mumkin. Ob-havo sharoitlariga va mavjud bulutlarning turlariga qarab, bu ranglar keng spektrga ega va gʻayrioddiy naqshlarni yaratishi mumkin.

Galereya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Yana qarang[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Vespers (mifologiya)
  • Osmonning diffuz nurlanishi
  • Quyosh chiqishi
  • Alacakaranlık
  • Rasmga tushirish rejimi
  • Astronomik sinishi
  • oy illyuziyasi
  • Ekliptika

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. https://www.sunrise-and-sunset.com/en/sun/uzbekistan/tashkent
  2. С.И. Ожегов, Н.Ю. Шведова Толковый словарь русского языка: 80000 слов и фразеологических выражений / ООО "ИТИ Технологии". — 4-е дополненное. — Москва: Российская академия наук. Институт русского языка им. В.В. Виноградова, 2006. — С. 206. — 944 с. — ISBN 5-89285-003-X
  3. https://www.timeanddate.com/sun/uzbekistan/tashkent
  4. https://www.sunrise-and-sunset.com/en/sun/uzbekistan/tashkent
  5. Броунов П. И. Сумерки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. — в 86 т.. — СПб, 1890—1907.
  6. https://www.timeanddate.com/sun/uzbekistan/tashkent
  7. https://www.sunrise-and-sunset.com/en/sun/uzbekistan/tashkent
  8. https://www.timeanddate.com/sun/uzbekistan/tashkent
  9. „Starry Night Times – January 2007“. 3-iyun 2022-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-iyun 2022-yil.
  10. https://www.timeanddate.com/sun/uzbekistan/tashkent
  11. https://www.sunrise-and-sunset.com/en/sun/uzbekistan/tashkent
  12. Диффузное излучение неба (Википедия nashri). 2020-01-23. 
  13. https://www.sunrise-and-sunset.com/en/sun/uzbekistan/tashkent
  14. https://www.sunrise-and-sunset.com/en/sun/uzbekistan/tashkent
  15. K. Saha The Earth's Atmosphere – Its Physics and Dynamics. — 2008. — С. 107. — ISBN 978-3-540-78426-5.
  16. „"Red Sunset, Green Flash"“. 15-avgust 2010-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-fevral 2020-yil.