Kontent qismiga oʻtish

Quruq qonun davri

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Sheet music cover of "Every Day Will Be Sunday When the Town Goes Dry" (1918)
Shahar quruq bo‘lganda har kun yakshanba bo‘ladi (1919)

Quruq qonun davri – bu 1920-yildan 1933-yilgacha boʻlgan davr boʻlib, AQShda alkogolli ichimliklarni ishlab chiqarish, import qilish, tashish va sotish taqiqlangan edi[1]. Alkogol sanoati ketma-ket shtat qonun chiqaruvchilari tomonidan cheklab borildi va 1919-yil 16-yanvarda ratifikatsiya qilingan AQSh Konstitutsiyasining Oʻn sakkizinchi tuzatmasi orqali mamlakat boʻylab rasmiy ravishda Quruq qonun joriy etildi. Ushbu davr 1933-yil 5-dekabrda Oʻn sakkizinchi tuzatmani bekor qilgan Yigirma birinchi tuzatma ratifikatsiya qilingach yakunlandi. Quruq qonun harakatiga pietistik protestantlar boshchilik qilgan. Ular XIX asr davomida alkogolli ichimliklar savdosini tugatishga birinchi urinishlarni amalga oshirishdi. Ularning maqsadi – jamiyatni ichkilikbozlik, oilaviy zoʻravonlik va barlarda ildiz otgan siyosiy korrupsiya kabi muammolardan „davolash“ edi. XIX asr oxiri va 20-asr boshlarida koʻplab jamoalar alkogol isteʼmoliga mahalliy taqiq joriy etdilar. Ushbu yangi Quruq qonunni amalga oshirish esa katta munozaralarga sabab boʻldi. „Quruqlar“ deb atalgan harakat tarafdorlari bu kurashni axloq va sog‘liq uchun olib borilgan muqaddas jang deb taqdim etishdi. Taqiq gʻoyasini progres­sivlar, Demokratlar va Respublikachilar partiyalari vakillari qoʻllab-quvvatladi. Ularning harakati ayollar tomonidan tashkil etilgan Xristian ayollar ichkilikdan tiyilish ittifoqi orqali xalq orasida keng yoyildi. 1900-yildan soʻng bu harakatni Anti-Saloon Ligasi muvofiqlashtira boshladi. Biroq pivo sanoati, boy katolik hamda nemis lyuteran jamoalari bu harakatga qarshi chiqib, oʻzlarini „hoʻllar“ deb atashdi. Shunga qaramay, AQShning 1917-yilda Germaniyaga qarshi Birinchi jahon urushiga kirishidan soʻng bu guruhlarning siyosiy taʼsiri sezilarli darajada kamaydi. 1919-yilda Oʻn sakkizinchi tuzatma AQSh Kongressida qabul qilindi – Vakillar palatasida 68 foiz, Senatda esa 76 foiz ovoz bilan qoʻllab-quvvatlandi va 48 shtatdan 46 tasi tomonidan ratifikatsiya qilindi[2]. Mazkur tuzatmani amalga oshirish uchun qabul qilingan qonun Volsted qonuni deb nomlanib, u spirtli ichimliklarga nisbatan federal taqiqni qanday qoʻllash kerakligini belgilab berdi hamda qaysi turdagi ichimliklar taqiqlanishini aniqladi. Biroq barcha turdagi alkogol taqiqlanmagan edi: masalan, diniy marosimlarda vino ishlatishga ruxsat berilgan. Federal qonunga koʻra, uyda alkogol saqlash yoki uni isteʼmol qilish noqonuniy sanalmagan, lekin ayrim shtatlar oʻz hududlarida yanada qatʼiy cheklovlar joriy qilib, hatto spirtli ichimliklarni saqlashni ham butunlay taqiqlagan. 1920-yillarning oxiriga kelib, AQSh boʻylab Quruq qonun siyosatiga qarshi yangi muxolifat toʻlqini paydo boʻldi. Tanqidchilar bu siyosatni iqtisodiy nuqtayi nazardan samarasiz, deb atashdi. Ularning fikricha, Quruq qonun Buyuk Depressiya[3][4] arafasida va uning boshlarida davlat byudjetiga tushadigan soliqlarni keskin kamaytirgan, hamda „qishloq“ protestantlarning diniy qadriyatlarini „shahar“ Amerikasi ustiga majburan yuklagan edi[5]. Yigirma birinchi tuzatma qabul qilinishi bilan Quruq qonun bekor qilindi, biroq ayrim shtatlarda u hali bir muddat davom etdi. Shu paytgacha AQSh tarixida bir konstitutsiyaviy tuzatma boshqasini bekor qilish uchun qabul qilingan yagona holat aynan shu boʻlgan.

Quruq qonunning jamiyatga ta’siri haqida tadqiqotchilar o‘rtasida bahslar davom etadi. Ba’zi tadqiqotlar taqiq davrida alkogol iste’moli sezilarli darajada kamayganini ko‘rsatadi[6][7], boshqalari esa uzoq muddatda bu kamayish barqaror bo‘lmaganini ta’kidlaydi. Spirtli ichimlikdan voz kechmoqchi bo‘lmagan amerikaliklar qonundagi bo‘shliqlardan foydalangan yoki noqonuniy yo‘llar bilan alkogol topish yo‘liga o‘tgan, natijada mamlakatda qora bozor va jinoyatchilik tarmoqlari paydo bo‘lgan[8]. Shunga qaramay, Quruq qonun davrida jigar sirrozi, alkogol psixozlari va bolalar o‘limi ko‘rsatkichlari kamaygani qayd etilgan[6][9][10]. Ammo 1930-yilgacha jinoyatchilik bo‘yicha yagona milliy statistika mavjud bo‘lmagani sababli, bu davrning AQSh miqyosidagi umumiy jinoyatchilik darajasiga ta’siri haqida aniq xulosa chiqarish qiyin. Umuman olganda, Quruq qonun davri davomida hatto dastlabki tarafdorlar orasida ham unga bo‘lgan qo‘llab-quvvatlash asta-sekin kamayib borgan.

  1. „Prohibition | Definition, History, Eighteenth Amendment, & Repeal“. Encyclopædia Britannica. 2023-yil 20-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2021-yil 18-noyabr.
  2. Schrad, Mark Lawrence „Why Americans Supported Prohibition 100 Years Ago“. The New York Times (2020-yil 17-yanvar). 2020-yil 17-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2020-yil 19-yanvar.
  3. Hall, Wayne (2010). "What are the policy lessons of National Alcohol Prohibition in the United States, 1920–1933?". Addiction 105 (7): 1164–1173. doi:10.1111/j.1360-0443.2010.02926.x. PMID 20331549. https://archive.org/details/sim_british-journal-of-addiction_2010-07_105_7/page/1164. 
  4. Orchowski, Margaret Sands. The Law that Changed the Face of America: The Immigration and Nationality Act of 1965. Rowman & Littlefield, 2015 — 32-bet. ISBN 978-1-4422-5137-3. Qaraldi: 2017-yil 16-may. 
  5. Orchowski, Margaret Sands. The Law that Changed the Face of America: The Immigration and Nationality Act of 1965. Rowman & Littlefield, 2015 — 32-bet. ISBN 978-1-4422-5137-3. Qaraldi: 2017-yil 16-may. 
  6. 6,0 6,1 Moore, Mark H.. „Actually, Prohibition Was a Success“ (en) (1989-yil 16-oktyabr). 2021-yil 16-fevralda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2017-yil 29-may.
  7. Alcohol and Temperance in Modern History: An International Encyclopedia. ABC-CLIO, 2003 — 23-bet. ISBN 978-1-57607-833-4. Qaraldi: 2015-yil 17-oktyabr. 
  8. „What were the effects of Prohibition?“ (en). Encyclopædia Britannica. Qaraldi: 2023-yil 14-iyul.
  9. MacCoun, Robert J.; Reuter, Peter. Drug War Heresies: Learning from Other Vices, Times, and Places (en). Cambridge University Press, August 17, 2001 — 161-bet. ISBN 978-0-521-79997-3. 
  10. Blocker, Jack S. Jr (February 2006). "Did Prohibition Really Work? Alcohol Prohibition as a Public Health Innovation". American Journal of Public Health 96 (2): 233–243. doi:10.2105/AJPH.2005.065409. PMID 16380559. PMC 1470475. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1470475.