Toshmuhammad Qori-Niyoziy

Toshmuhammad Niyozovich Qori-Niyoziy
Tavalludi	2-mart 1897-yil; Xoʻjand, Tojikiston
Vafoti	18-mart 1970-yil ; (73 yoshda) ;
Istiqomat joylari	OʻzSSR
Fuqaroligi	OʻzSSR
Sohasi	Matematika, fan tarixi
Taʼlimi	Oʻrta Osiyo Davlat Universiteti
Mukofotlari

Toshmuhammad Niyozovich Qori-Niyoziy (2-sentabr 1897 — 18-mart 1970) oʻzbek sovet olimi, pedagogi, matematigi, OʻzSSR Fanlar Akademiyasi akademigi va ilk prezidenti boʻlgan.

U oʻzbeklar orasida OʻODU (Oʻrta Osiyo Davlat Universiteti) fizika-matematika fakultetiga birinchilardan boʻlib oʻqishga kirdi va 1930-yili oʻqishni muvaffaqiyatli tugatdi. 1931-yildan 1933-yilgacha universitetning rektori lavozimida ishlaydi. Qori-Niyoziyga oʻzbeklardan birinchi boʻlib 1931-yili professor unvoni berildi, 1939-yilda esa fizika-matematika fanlari doktori ilmiy darajasi berildi. 1939—1943-yillar davomida T. N. Qori-Niyoziy Oʻzbekistonning jamoatchilik, madaniyat, maorif va jamoatchilik hayotida muvaffaqiyatli joriy etgan va kirill yozuviga asoslangan yangi oʻzbek alifbosini qayta ishlashga rahbarlik qildi. 1946-yildan boshlab T. N. Qori-Niyoziy doimiy ravishda TIQXMMI (Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish muhandislari instituti) oily matematika kafedrasi mudiri boʻlib ishladi.

T. N. Qori-Niyoziy oʻzbek matematika terminologiyasi, oliy va oʻrta oʻquv muassasalari uchun haqiqiy matematik adabiyotlar asoschisi hamda fan tarixi boʻyicha yirik mutaxassis hisoblanadi. Uning uch yuzdan ortiq ilmiy ishlari nashr qilingan, jumladan, fan sohasida olamshumul ixtiro sifatida chuqur tan olingan „Ulugʻbekning astronomiya maktabi“ monografiyasi 1952-yilda davlat mukofotiga sazovor boʻldi.

Olim 1940-yildan deyarli 10 yil davomida buyuk olim astronom Ulugʻbekning qoʻlyozma manbalarini oʻrgandi va uning ilmiy ishlarining davomiga tadqiqot ishlarini olib bordi. Bu ishlarning natijasida u Ulugʻbekning astronomiya maktabi toʻgʻrisida yirik ilmiy ish yaratdi. T. N. Qori-Niyoziyning „Ulugʻbekning astronomiya maktabi“ nomli kitobi birinchi marta Moskvada 1950-yilda SSSR Fanlar Akademiyasida (rus tilida) nashr qilindi.

Qori-Niyoziy koʻp monografiya, uslubiy qoʻllanmalar va „Shoʻra davridagi Oʻzbekistonning madaniyati tarixi“ asari muallifi. Olimning asarlari sakkiz tomli nashrni tashkil qildi. Har bir satr xalqqa muhabbat, uning obodligi, odamlar maʼnaviyati, ilm va madaniyatning yashnashi kabi tuygʻularga boy. Uni Oʻzbekiston ziyoliylari oqsoqoli deb atashadi. T. N. Qori-Niyoziy butun umrini ilm va madaniyatga xizmat qilishga bagʻishlagan. Oʻzbekistonda ilm va madaniyatning rivojlanishi bevosita Qori-Niyoziy nomi bilan bogʻliq. Olim 50 yildan ortiq bor kuchini xalqqa xizmat qilishga bagʻishlagan. U jamiyat ijtimoiy va siyosiy hayotida faol ishtirok etgan, yoshlar tarbiyasiga koʻp kuch va quvvat sarflagan. 1941-yili OʻzSSR hukumati tomonidan Samarqand shahridagi Amir Temur va temuriylar Goʻri Amir majmuasiga ekspeditsiya tashkil qilinadi, shulardan : T. N. Qori-Niyoziy (rais), M. M. Gerasimov (SSSR FA xodimi, antropolog haykaltarosh), professor antropolog L. V. Oshanin, professor sharqshunos A. A. Semenov va boshqalar.

1937—1940-yillarda T. N. Qori-Niyoziy Oʻzbekiston XKK qoshidagi Fanlar qoʻmitasi prezidiumining raisi, Oʻzbekistondagi SSSR FA filiali raisi boʻlgan. 1939—1943-yillarda — OʻzSSR XKK raisining fan, madaniyat va sanʼat boʻycha muovini. 1943-yili akademiklikka saylangan va 1943—1947-yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi birinchi raisi boʻlgan. U Oʻzbekiston tarixiy obidalar va madaniyatini himoya qilish Jamiyati prezidiumining raisi muovini, Xalq universitetlari Respublika Kengashi raisi, „Fan va turmush“ jurnali muharriri va bir qator ilmiy jamoat kengashlar va jamiyatlar aʼzosi boʻlgan.

T. N. Qori-Niyoziy koʻp xalqaro kongreslar va simpoziumlarda ishtirok etgan, 1954-yilda Xalqaro astronomik jamiyati aʼzosi, 1968-yilda Fanlar tarixi boʻyicha 12 Xalqaro kongressida Bosh Assambleyasi aʼzosi etib saylangan. Koʻp chet el davlatlarida boʻlgan (Yaponiya, Hindiston, Italiya, Bolgariya, Afgʻoniston va boshqa).^[1]^[2]

Manbalar

↑
- Toshmuhammad Qori-Niyoziyga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi
↑
- Qori-Niyoziy biografiyasi (Wayback Machine saytida 3-dekabr 2013-yil sanasida arxivlangan)

Havolalar

Gazeta (Wayback Machine saytida 2022-12-31 sanasida arxivlangan)
Gazeta
Qori-Niyoziyga taʼziyanoma

Ushbu maqolada Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) maʼlumotlaridan foydalanilgan.

Olim haqidagi ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin.

[1] 
Toshmuhammad Qori-Niyoziyga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

[mwJg] Toshmuhammad Qori-Niyoziyga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

[2] 
Qori-Niyoziy biografiyasi (Wayback Machine saytida 3-dekabr 2013-yil sanasida arxivlangan)

[mwLQ] Qori-Niyoziy biografiyasi (Wayback Machine saytida 3-dekabr 2013-yil sanasida arxivlangan)

[1]

[2]