Qanibek

Qanibek

Asl nomi	qirgʻizcha: Каныбек
Muallif(lar)	Qosimali Jantoshev
Mamlakat	SSSR
Til	qirgʻiz
Nashr etilgan sanasi	1-kitob 1939-yil, 2-kitob1941-yil, 3-kiyob 1948-yil
Nashriyot	Qirgʻizmambas

Qanibek (qirgʻizcha: Каныбек) — Qosimali Jantoshevning qirgʻiz folkloriga boʻlgan munosabati birinchi avlod qirgʻiz yozuvchilari vakillaridan ayniqsa bir jihatlari bilan farq qiladi. Umuman, yozuvchining folklorga munosabatini ajratib, tasniflab, bosqichlarga boʻlib koʻrsatish mumkin emas.

Muallif haqida

Folklor ong stixiyasi yozuvchining butun ijodiy yoʻlini deyarli bir xil darajada kesib oʻtadi, boshqacha aytganda, Qosimali Jantoshev tabiatan improvizator-aytuvchi, ammo yozma improvizator. Improvizatorlik xususiyati: syujet chigalliklarida, bayonning qoʻyilishida, maqol-matallarning, qofiyali soʻzlarning jamlanishida, maxsus goʻzallikka, nafosatga, notiqlikka urgʻu berilgan tasvirlarda, har bir voqeaning pand-nasihatli xulosasida, yaqqol sezilib turadi. Yozuvchining xalq turmushiga, tarixiy voqealarga qilgan estetik munosabati uning asosiy kitobi „Qanibek“ romanida namoyon boʻlgan. Bundagi butun masala, oxir-oqibatda, insonni tasvirlash, uning ichki tabiatini ochishga bogʻliq. Folklor odam bilan realistik adabiyotdagi odam oʻrtasida koʻz ilgʻamas masofa yotadi. Bunday deyish ularni bir-biriga qarama-qarshi qoʻyish yoki birini kamsitib, ikkinchisini ulugʻlash emas.

Syujet

Roman oʻtmishning shafqatsiz zamonlarida yashagan qulning ogʻir taqdiri, mashaqqatli hayoti haqida. Oʻtmish hayotini, uning murakkab ijtimoiy, iqtisodiy, ijtimoiy hodisalarini, oʻsha zamonda yashagan odamlarning feʼl-atvorini, xulq-atvorini, intilishlarini, kelajak uchun kurashini, oʻz zamonasining ilgʻor kishisi obrazini har tomonlama uygʻun tasvirlash uchun birgina tabiiy isteʼdodning yetarli emasligi tushunarlidir. Keng hayotiy „bagaz“ haqida, umumiy eruditsiya haqida gapirmasa ham boʻladi, muallif moʻljal oladigan, oʻzining tinimsiz izlanishiga tayanadigan qandaydir kuchli estetik asoslar ham zarur emasmi? Masalan, hozir soʻz borayotgan Qosimali Jantoshev Qanibek obrazini tasvirlashda qanday badiiy omillarga tayangan boʻlar edi? Albatta, birinchi navbatda — folklorga. Bunda ajablanadigan yoki qoʻrqadigan hech narsa yoʻq. Hayotni tarixiy hujjatli material asosida oʻrganib chiqish uchun yozuvchida imkoniyat kam edi. Toʻgʻri, oʻsha paytda muallif oldida tarixiy roman yozish vazifasi turmagan. Ammo oʻtmish tarixiy hayotni real aks ettirish har bir muallifdan aniq va chuqur tarixiylikni talab qilishi shubhasiz.

Ijtimoiy fanlarning oʻsha davrdagi saviyasi ham yozuvchiga maʼrifiy yordam bera olmadi. Oʻtgan asrda qirgʻiz xalqining hayotini oʻrganish masalasi ham oʻsha paytda yoritilmagan edi. Mana shuning uchun ham eski davrning real hayot manzarasini yaratishda muallifning birdan-bir tayanchi — bu xalq ogʻzidan aytilgan turli-tuman hikoyalar, rivoyatlar, sheʼriy materiallar boʻldi. Shundan kelib chiqqan holda, Qanibekning shaxsiy xususiyatlari va fazilatlarini tasvirlashda uning tamoyillarining aniq izlari borligi ajablanarli emas. Bunday deyish Qosimali Jantoshevning yozuvchilik uslubini pasaytirib, u yaratgan obrazning estetik qiymatini pasaytirishga aslo kirmaydi. Aksincha, muallif oʻsha folklor usulini qanchalik chuqur saqlay olsa, uning qadimiy oqimini qanchalik toza tuta olsa, u yaratgan obraz shunchalik taʼsirchan va oʻzining maqsadli nuqtasiga yetib boradi, estetik oqimdan chiqib, epik oqimda yaratilib boʻlgan badiiy tizimga yana murojaat qilib, sof psixologik, ijtimoiy belgilarni qoʻsha boshlaganda esa qahramon sunʼiy suratga tusha boshlaydi, deyish oʻrinli boʻladi. Bu tezisning maʼnosini payqash uchun romanning 1939-1941-yilgi tahriri bilan yozuvchining keyingi 1972-yilgi asarlar toʻplamiga kiritilgan tahriridan bir lavhani taqqoslash kifoya.

Solishtirish

Avvalgi tahrirga koʻra, romanning ekspozitsion qismida Qanibek hali hayotning u yoq-bu yogʻini oʻylamagan, tuzogʻiga tushgan kaklik-choydan quvonib, „qulun yol“ni choʻzib kuylab, qoʻy boqib yurgan bola edi. Keyingi tahrirda esa romanning boshidayoq Qanibek hayot haqida oʻylay boshlagan, shunda ham ijtimoiy adolatsizlik qayerdan kelib chiqishini tushunishga harakat qilgan.

„Qanibek“ romanining hozirgi tahriri badiiy dominanti — inson xarakterini tasvirlashdagi bir rejalilik — oʻz genezisi boʻyicha folklor poetikasi bilan bogʻliq. Insonni tasvirlashdagi bir planlilik deganda uning shaxsiy sifatlarini oldindan aniqlab, belgilab qoʻyish tushuniladi. Bola Qanibekning (oʻn uch yoshli) aqlli, botir, kurashchan, vaqti kelsa, sanʼatkor inson boʻlishi oldindan maʼlum edi. „Qanibek“ romanining tarixiy-adabiy yuki bor. U yozuvchining badiiy tafakkurining tarixiy darajasi bilan shartlangan. Bu romanning kuchi folklor estetikasiga tayanadi.

Kitobning birinchi nashri oʻz vaqtida xalq orasida keng tarqalgani ham bejiz emas. „Qanibek“ni ertak doirasiga uzil-kesil bogʻlab qoʻyib boʻlmaydi. U aynan shu poetik maʼnosi bilan milliy soʻz sanʼati olamini boyitib, sotsialistik realizm olamiga kirgan. Kitobxon birinchi navbatda, sermashaqqat Qanibek obrazi bilan bogʻliq. Uning koʻrgan kunini, tortgan azobini, bunday shoirni koʻrganda, bir kishining tarjimayi holi sigʻdira olarmidi va shunchalik ziddiyatli toʻsiqlarning barchasini yengib oʻtishga kuchi yetarmidi, deb oʻylaydi. Bularning hammasi yozuvchining oʻtkir fikrlaridan kelib chiqqan boʻlib, hammasi bir maqsadga qaratilgan: ijtimoiy adolatsizlikka qarshi qulning stixiyali noroziligidan boshlab, ongli kurashchanlik darajasigacha boʻlgan yoʻlni koʻrsatib bergan.

Muallif qahramon qanchalik koʻp qiyinchiliklarni, toʻsiqlarni yengib chiqsa, u shunchalik qahramonlik unvoniga ega boʻladi. Aynan shu badiiy etiket doimo yozuvchining koʻz oʻngida turgan. Buning uchun muallif aybdor emas, u oʻzining qonuniy yoʻlidan bordi. Natijada ana shu badiiy tamoyillar asosida endigina shakllana boshlagan adabiyotda roman janrining oʻziga xos bir namunasini yaratdi. Bu namuna qadimgi eposning koʻp qatlamli dunyosi qaʼridan chiqib, bugungi realistik nasrga ishonchli koʻprik qurdi.

Adabiyotlar

• Qirgʻiz adabiyoti: ensiklopedik oʻquv qoʻllanma/Davlat tili va ensiklopediya markazi, — B.: 2004