Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot
Moliyaviy hisobotda pul oqimlari hisoboti (shuningdek pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot deb ham ataladi)[1] — bu moliyaviy hisobotlar turiga kiruvchi hujjat. Unda balans hisobi bandlaridagi va daromadlardagi oʻzgarishlar naqd pul va pul ekvivalentlariga qanday taʼsir koʻrsatishi aks ettiriladi hamda tahlil operatsion, investitsion va moliyaviy faoliyatlarga ajratib koʻrsatiladi. Aslida, pul oqimlari hisobotida korxonaga kirib kelayotgan va undan chiqib ketayotgan pul oqimlari yoritiladi. Tahliliy vosita sifatida u kompaniyaning qisqa muddatli barqarorligini, ayniqsa, oʻz majburiyatlarini toʻlash qobiliyatini aniqlashda muhim ahamiyatga ega. 7-sonli Buxgalteriya hisobining xalqaro standarti (IAS 7) pul oqimlari hisobotiga bagʻishlangan standart hisoblanadi.
Pul oqimlari hisobotiga qiziqadigan shaxslar va guruhlar quyidagilar:
- Buxgalteriya xodimlari — ular tashkilot ish haqi va boshqa joriy xarajatlarni qoplay olishini bilishi zarur
- Potensial kreditorlar yoki qarz beruvchilar — ular kompaniyaning qarzni qaytarish qobiliyatini aniq baholashni istaydi
- Potensial investorlar — ular kompaniyaning moliyaviy barqarorligini baholashlari kerak
- Potensial xodimlar yoki pudratchilar — ular kompaniya ularga haq toʻlash imkoniga ega yoki yoʻqligini bilishni xohlaydi
- kompaniya direktorlari — ular kompaniya boshqaruvi uchun javobgar boʻlib, kompaniya to‘lovga qobiliyatsizlik holatida faoliyat yuritmasligini taʼminlashi kerak
- Kompaniya aksiyadorlari
Maqsadi
[tahrir | manbasini tahrirlash]| Pul oqimlari hisobotining oddiy namunasi 1-yanvar 2006 dan 31-dekabr 2006 gacha boʻlgan davr uchun | |
|---|---|
| Operatsion faoliyatdan pul oqimi | $5,000 |
| Investitsion faoliyatdan pul oqimi | ($1,000) |
| Moliyaviy faoliyatdan pul oqimi | ($2,000) |
| Sof pul oqimi | $2,000 |
| Qavs ichidagi qiymatlar manfiy qiymatlarni bildiradi | |
Pul oqimlari hisobotida maʼlum bir davr davomida kompaniyaning pul mablagʻlari manbalari va ularning qanday ishlatilgani koʻrsatiladi[2]. Bu kompaniyaning moliyaviy holatini baholashda muhim koʻrsatkich hisoblanadi, chunki kompaniya Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda foyda koʻrsatishi mumkin, biroq shu bilan birga operatsiyalarni yuritish uchun yetarli naqd pulga ega boʻlmasligi mumkin[3][4].
Pul oqimlari hisobotida kompaniya daromadlarining sifati (yaʼni daromadlarning qanchasi haqiqiy pul oqimlaridan kelib chiqqani) hamda korxonaning foiz va dividend toʻlash qobiliyati ochib beriladi[5].
Pul oqimlari hisobotining balans va Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotdan farqi shundaki, unda hisoblash usuli talab qiladigan naqd pulsiz operatsiyalar, masalan, amortizatsiya, kechiktirilgan soliqlar, umidsiz qarzlarni hisobdan chiqarish va hali undirilmagan debitorlik qarzlari asosidagi kredit savdolari hisobga olinmaydi[6].
Pul oqimlari hisobotining maqsadi quyidagilardan iborat[7][8][9]:
- Korxonaning likvidlilikk]], to‘lovga qobiliyat va moliyaviy moslashuvchanligi (kelajakdagi pul oqimilarni oʻzgartirish qobiliyati) haqida maʼlumot taqdim etish
- Kelajakdagi pul oqimlarini va qarzga boʻlgan ehtiyojni prognoz qilishga yordam berish
- Turli kompaniyalar faoliyatini solishtirishni osonlashtirish. Pul oqimlari hisobotining standart moliyaviy hisobot sifatida qabul qilinishiga sabab ham shunda — u turli hisob usullaridan kelib chiqadigan taqsimotlarni (masalan, asosiy vositalarni turli muddatlarda amortizatsiya qilish) yoʻq qiladi[10].
Pul oqimlari faoliyat turlari
[tahrir | manbasini tahrirlash]3-sonli Buxgalteriya hisobining xalqaro standarti har bir asosiy faoliyat toifasi boʻyicha kiritilishi lozim boʻlgan pul oqimlari va tuzatishlarni belgilaydi.
Operatsion faoliyat
[tahrir | manbasini tahrirlash]Operatsion faoliyat kompaniyaning ishlab chiqarish, savdo va mahsulotni yetkazib berish jarayonlarini, shuningdek mijozlardan toʻlovlarni undirishni oʻz ichiga oladi. Bu xomashyo xarid qilish, zaxiralarni shakllantirish, reklama qilish va mahsulotni yetkazib berishni ham oʻz ichiga olishi mumkin.
Operatsion pul oqimlariga quyidagilar kiradi[11][4]:
- Savdo portfelidagi qarz, kredit yoki ulush instrumentlarini sotishdan tushumlar
- Kreditlar boʻyicha olingan foizlar
- Tovarlar va xizmatlar uchun yetkazib beruvchilarga toʻlovlar
- Xodimlarga yoki ular nomidan amalga oshirilgan toʻlovlar
- Foiz toʻlovlari
- Tovarlar xaridi
Operatsion faoliyatdan pul oqimini aniqlash uchun Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotdagi sof foydaga qoʻshiladigan yoki undan ayriladigan moddalar odatda quyidagilarni oʻz ichiga oladi[12]:
- Amortizatsiya (moddiy aktivlarning vaqt oʻtishi bilan qiymatini yoʻqotishi)
- Kechiktirilgan soliq
- Amortizatsiya (nomoddiy aktivnomoddiy aktivlar]] qiymatining kamayishi)
- Uzoq muddatli aktivni sotish bilan bogʻliq foyda yoki zararlar (tegishli pul oqimlari operatsion faoliyatga kirmagani sababli; amalga oshmagan foyda yoki zararlar ham daromadlar hisobotidan qayta qoʻshiladi)
- Umumiy zaxiralardan olingan dividendlar
Investitsion faoliyat
[tahrir | manbasini tahrirlash]Investitsion faoliyatga quyidagilar misol boʻla oladi:
- Aktivni sotib olish yoki sotish
- Yetkazib beruvchilarga berilgan kreditlar
- Qoʻshilish va sotib olish (M&A) bilan bogʻliq toʻlovlar
Moliyaviy faoliyat
[tahrir | manbasini tahrirlash]Moliyaviy faoliyat investorlar va kompaniya oʻrtasidagi pul oqimlari kirim-chiqimlarini oʻz ichiga oladi, masalan:
- Dividendlar toʻlash
- Kompaniyaning aksiyalarini sotish yoki qayta sotib olish
- Sof qarz olish
- Qarzning asosiy summasini qaytarish, jumladan kapital ijarasi boʻyicha majburiyatlar
- Kompaniyaning uzoq muddatli majburiyatlari va xususiy kapitaliga taʼsir koʻrsatuvchi boshqa operatsiyalar
Hisobotni tayyorlash usullari
[tahrir | manbasini tahrirlash]Pul oqimlari hisobotini tayyorlashning toʻgʻridan-toʻgʻri usuli natijasida yanada tushunarli hisobot shakllanadi[13]. Biroq bilvosita usul deyarli hamma joyda AQSh Moliyaviy hisobot standartlari talablariga koʻra bilvosita usulga oʻxshash qoʻshimcha hisobotni ham taqdim etishi kerak boʻladi.
Toʻgʻridan-toʻgʻri usul
[tahrir | manbasini tahrirlash]Pul oqimlari hisobotini tuzishda toʻgʻridan-toʻgʻri usul asosiy yalpi pul tushumlari va toʻlovlari toifalarini koʻrsatadi. 7-BHXSga muvofiq, olingan dividendlar operatsion faoliyat yoki investitsion faoliyat tarkibida aks ettirilishi mumkin. Agar toʻlangan soliqlar operatsion faoliyat bilan bevosita bogʻliq boʻlsa, ular operatsion faoliyat tarkibida koʻrsatiladi; agar soliqlar investitsion yoki moliyaviy faoliyat bilan bogʻliq boʻlsa, ular mos ravishda investitsion yoki moliyaviy faoliyatda aks ettiriladi.
Umumiy qabul qilingan buxgalteriya tamoyillari Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlaridan farq qiladi: Umumiy qabul qilingan buxgalteriya tamoyillari qoidalariga koʻra, kompaniyaning investitsion faoliyatidan olingan dividendlar „investitsion faoliyat“ emas, balki „operatsion faoliyat“ sifatida koʻrsatiladi[14].
Toʻgʻridan-toʻgʻri usul boʻyicha pul oqimlari hisobotining namunasi[15]
| Operatsion faoliyatdan pul oqimlari | ||||
| Mijozlardan olingan pul tushumlari | 9,500 | |||
| Yetkazib beruvchilar va xodimlarga toʻlangan pul mablagʻlari | (2,000) | |||
| Operatsiyalardan olingan pul oqimi (yigʻindi) | 7,500 | |||
| Toʻlangan foizlar | (2,000) | |||
| Toʻlangan daromad soliqlari | (3,000) | |||
| Operatsion faoliyatdan sof pul oqimi | 2,500 | |||
| Investitsion faoliyatdan pul oqimlari | ||||
| Asbob-uskunalarni sotishdan tushum | 7,500 | |||
| Olingan dividendlar | 3,000 | |||
| Investitsion faoliyatdan sof pul oqimi | 10,500 | |||
| Moliyaviy faoliyatdan pul oqimlari | ||||
| Toʻlangan dividendlar | (2,500) | |||
| Moliyaviy faoliyatda foydalanilgan sof pul oqimi | (2,500) | |||
| . | ||||
| Naqd pul va pul ekvivalentlarining sof oʻsishi | 10,500 | |||
| Yil boshidagi naqd pul va pul ekvivalentlari | 1,000 | |||
| Yil oxiridagi naqd pul va pul ekvivalentlari | $11,500 | |||
Bilvosita usul
[tahrir | manbasini tahrirlash]Bilvosita usul sof foydani boshlangʻich nuqta sifatida oladi, barcha naqd pulsiz operatsiyalar boʻyicha tuzatishlar kiritadi, soʻngra barcha pulga asoslangan operatsiyalarni hisobga olib tuzatishlar amalga oshiriladi. Aktivlar hisobvaragʻidagi oʻsish sof foydadan ayriladi, majburiyatlar hisobvaragʻidagi oʻsish esa sof foydaga qoʻshiladi. Ushbu usul qoʻshish va ayirishlar ketma-ketligi orqali hisoblash usulidagi sof foydani (yoki zararni) pul oqimiga aylantiradi[16].
Misol: XYZ kompaniyasining pul oqimi[17][18][19]
| XYZ Co. Ltd. pul oqimlari hisobotı (barcha koʻrsatkichlar mln. rupiyda) | |||
| Davr yakuni | 31-mart 2010 | 31-mart 2009 | 31-mart 2008 |
| Sof daromad | 21,538 | 24,589 | 17,046 |
| Operatsion faoliyat: pul oqimlari (kirim yoki chiqim) | |||
| Amortizatsiya va eskirish | 2,790 | 2,592 | 2,747 |
| Sof daromadga tuzatishlar | 4,617 | 621 | 2,910 |
| Debitorlik qarzlarining kamayishi (yoki oshishi) | 12,503 | 17,236 | -- |
| Majburiyatlarning oshishi (yoki kamayishi) (kreditorlik qarzlari, toʻlanadigan soliqlar) | 131,622 | 19,822 | 37,856 |
| Zaxiralarning kamayishi (yoki oshishi) | -- | -- | -- |
| Boshqa operatsion faoliyatdagi oshish (yoki kamayish) | (173,057) | (33,061) | (62,963) |
| Operatsion faoliyatdan sof pul oqimi | 13 | 31,799 | (2,404) |
| Investitsion faoliyat: pul oqimlari (kirim yoki chiqim) | |||
| Kapital xarajatlar | (4,035) | (3,724) | (3,011) |
| Investitsiyalar | (201,777) | (71,710) | (75,649) |
| Investitsion faoliyatdan boshqa pul oqimlari | 1,606 | 17,009 | (571) |
| Investitsion faoliyatdan sof pul oqimi | (204,206) | (58,425) | (79,231) |
| Moliyaviy faoliyat: pul oqimlari (kirim yoki chiqim) | |||
| Toʻlangan dividendlar | (9,826) | (9,188) | (8,375) |
| Aksiyalarni sotish (yoki qayta sotib olish) | (5,327) | (12,090) | 133 |
| Qarzning oshishi (yoki kamayishi) | 101,122 | 26,651 | 21,204 |
| Moliyaviy faoliyatdan boshqa pul oqimlari | 120,461 | 27,910 | 70,349 |
| Moliyaviy faoliyatdan sof pul oqimi | 206,430 | 33,283 | 83,311 |
| Valyuta kursi oʻzgarishining taʼsiri | 645 | (1,840) | 731 |
| Naqd pul va pul ekvivalentlarining sof oʻsishi (kamayishi) | 2,882 | 4,817 | 2,407 |
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Helfert, Erich A. „The Nature of Financial Statements: The Cash Flow Statement“, . Financial Analysis - Tools and Techniques - A Guide for Managers.
- ↑ Bichachi, Rebeca „Restaurant Financial Statements 101“ (2023-yil 11-dekabr). Qaraldi: 2025-yil 28-may.
- ↑ Bodie, Zane; Alex Kane; Alan J. Marcus. Essentials of Investments, 5th ed. McGraw-Hill Irwin, 2004 — 455-bet. ISBN 0-07-251077-3.
- 1 2 Answers, All „Literature Review on Cash Flow Statements“. Nottingham, UK: ukdiss.com (2018-yil noyabr). Qaraldi: 2021-yil 8-iyul.
- ↑ Nikbakht, Ehsan and Groppelli, A.A.. Finance, Sixth, Hauppauge, NY: Barron's Educational Series, Inc., 2012. ISBN 978-0-7641-4759-3.
- ↑ Epstein, Barry J.; Eva K. Jermakowicz. Interpretation and Application of International Financial Reporting Standards. John Wiley & Sons, 2007 — 91–97-bet. ISBN 978-0-471-79823-1.
- ↑ Melicher, R. & Welshans, M.. Finance: Introduction to Markets, Institutions & Management, 1988, Cincinnati OH: South-Western Publishing, 1988 — 150-bet. ISBN 0-538-06160-X.
- ↑ Epstein, pp.90-91.
- ↑ Melicher & Welshans op cit page 150.
- ↑ Epstein, p. 91.
- ↑ Epstein, p. 93.
- ↑ Javed, Rashid „Operating activities section by indirect method“ (en-US). Accounting For Management (2016-yil 28-dekabr). Qaraldi: 2025-yil 24-aprel.
- ↑ Epstein, p. 95.
- ↑ „Operating Activity on Dividends in GAAP“. chron.com (2012-yil 16-yanvar). Qaraldi: 2018-yil 16-mart.
- ↑ Epstein, p. 101
- ↑ Epstein, p. 94.
- ↑ Yahoo finance report on Citigroup
- ↑ „Citigroup finance report“. 2008-yil 21-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2004-yil 10-noyabr.
- ↑ Bodie, p. 455.