Kontent qismiga oʻtish

Poxol shlyapa

Vikipediya, erkin ensiklopediya
Charley Chase AQShda keng tarqalgan poxol shlyapa (xususan, boater) kiygan, 1926-yil
Anʼanaviy ukrain poxol shlyapasi
Poxol shlyapalarning turli uslublari tasvirlangan surati, 1906-yil
Konussimon poxol shlyapa kiygan Yaponiyalik buddaviy rohib

Poxol shlyapa – keng hoshiyali shlyapa boʻlib, poxol yoki somonsimon sintetik materiallardan toʻqiladi[1]. Poxol shlyapalar bosh va yuzni toʻgʻridan-toʻgʻri quyosh nuridan toʻsib, soya qilib turish uchun moʻljallangan shlyapalarining bir turi boʻlib, modada dekorativ element yoki uniforma sifatida ham ishlatiladi.

Poxol shlyapalarning bir nechta turlari mavjud, ammo ularning barchasi oʻsimlik tolasining baʼzi shakllaridan foydalangan holda toʻqiladi. Ushbu shlyapalarning koʻpchiligi kigiz shlyapalarga oʻxshash shaklda boʻladi. Ular bugʻ bilan yumshatiladi yoki issiq suvga botiriladi, soʻngra qoʻlda yoki shlyapa bloki ustida yasaladi. Nozikroq va qimmatroq poxol shlyapalar yanada zich va izchil toʻqilgan boʻladi. Katta shlyapani toʻqish uchun kichik shlyapadan koʻra koʻproq vaqt ketadi, shuning uchun katta shlyapalar qimmatroq.

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Poxol shlyapalar Afrika va Osiyoda oʻrta asrlardan beri mavjud boʻlib, asosan yoz oylarida kiyiladi. Bunday shlyapalar oʻrta asrlardan to bugungi kunga qadar kam oʻzgarishga uchragan. Ularni asosan, qanday tabaqaga mansub ekanidan qatʼiy nazar, erkaklar kiyadi. Ularning koʻpchiligini „Berri gersogining muhtasham soatnomasi“ (The Very Rich Hours of the Duke of Berry) qoʻlyozmasidagi miniatyuralarda koʻrish mumkin.

Mokorotlo – poxol shlyapaning mahalliy dizayni, basoto va lesoto xalqlarining milliy ramzidir. U Lesoto davlat avtoraqamlarida ham tasvirlangan.

Betsey Metcalf Baker (1786-1867) – Rod-Aylend shtatining Providens shahri va Massachusets shtatining Vestvud shahrida faoliyat yuritgan poxol shlyapa ishlab chiqaruvchisi, tadbirkor va ijtimoiy faol ayol boʻlgan[2]. Oʻn ikki yoshida u poxol toʻqish texnikasini ishlab chiqdi, bu unga qimmatbaho poxol shlyapalarning uslublariga taqlid qilish va ularni ishchi sinf ayollari uchun qulay qilish imkonini berdi. Oʻz texnikasini patentlash oʻrniga, Baker oʻz jamoasidagi ayollarga poxol shlyapalar yasashni oʻrgatdi, bu esa Yangi Angliyada uy hunarmandchilik sanoatining rivojlanishiga yoʻl ochdi[3].

Napoleon urushlari tufayli Qoʻshma Shtatlar bir muddat Fransiya va Buyuk Britaniya bilan barcha savdo-sotiqni taqiqlab qoʻydi, bu esa Yevropa kiyim-kechaklari oʻrnini bosadigan Amerika shlyapalariga ehtiyoj tugʻdirdi. Poxol toʻqish sanoati bu boʻshliqni toʻldirdi, 1810-yilda birgina Massachusets shtatida 500 000 dollardan ortiq (bugungi pulda 9 million dollar) poxol shlyapalar ishlab chiqarildi[4].

1809-yil 5-mayda Mary Dixon Kies shlyapalar tayyorlash uchun ipak va ip yordamida poxol toʻqishning yangi texnikasi uchun patent oldi[5][6]. Baʼzi manbalarga koʻra, u AQShda patent olgan birinchi ayol boʻlgan[7][8], boshqa manbalarga koʻra[9], 1793-yilda Xanna Sleyter yoki 1808-yilda pishloq press uchun patent olgan Xeyzel Irvin birinchi boʻlgan[10][11][12].

Prezident Theodore Roosevelt 1906-yilda Panama kanali qurilishida bir qator fotosuratlarga tushgan. U och rangli kostyum va zamonaviy poxol fedora kiygan kuchli, baquvvat rahbar sifatida tasvirlangan. Bu voqea poxoldan tayyorlangan „Panama shlyapasi“ning ommalashishiga turtki boʻldi[13].

Poxol shlyapa turlari

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Qayiqchilar shlyapasi – tepasi va cheti tekis boʻlgan rasmiy poxol shlyapa.
  • Buntal shlyapasi – Filippinning buntal tolasidan tayyorlangan yarim rasmiy yoki norasmiy anʼanaviy somon shlyapasi
  • Konussimon shlyapa – Janubi-Sharqiy Osiyoda asosan dehqonlar kiyadigan oʻziga xos shlyapa
  • Panama shlyapasi – Ekvadorda ishlab chiqarilgan nozik va qimmat shlyapa.
  • Sombrero vueltiao – Kolumbiyaning Zenu xalqi tomonidan kanya flechasidan yasalgan murakkab naqshli poxol shlyapa.
  • Salakot – odatda Filippin rattanidan tayyorlangan anʼanaviy konussimon yoki oʻtkir dumaloq shlyapa. Uni qovoq, toshbaqa kosasi yoki boshqa tolalar va toʻqimachilik materiallaridan ham tayyorlash mumkin.
  • Poxol qalpoq (bonnet) – qalpoq oʻrta asrlardan boshlab hozirgi kungacha har ikki jinsga, koʻpincha ayollarga moʻljallangan turli xil bosh kiyimlarining nomi sifatida ishlatilgan. Baʼzilari poxoldan yasalgan.

Gallereya

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Poxol shlyapa sanʼatda

[tahrir | manbasini tahrirlash]

O‘rta asrlarda yaratilgan sanʼat asarlari shuni koʻrsatadiki, zamonaviy kiyinganlar orasida eng ajoyib poxol shlyapalarni Gʻarb erkaklarida koʻrish mumkin. Bunday asarlar orasidan ayniqsa Jan van Eyckning 1434-yildagi Arnolfini portreti (baland, qora rangga boʻyalgan) va taxminan oʻsha davrdagi Pisanelloning kartinasida avliyo Georg kiygan (chap tomonda) shlyapalar diqqatga sazovordir. XVIII asr oʻrtalarida boy xonimlar orasida qishloq qizlari kabi kiyinish urf boʻlgan. Ular bu uslubni yakunlash uchun past tojli va keng soyabonli poxol shlyapalar taqishgan[14].

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. ↑ Hatatorium: An Essential Guide for Hat Collectors ISBN 978-0-984-78590-2 p. 18
  2. ↑ „Betsey Metcalf“ (en-US). Kouroo Contexture (2014-yil 13-yanvar). Qaraldi: 2021-yil 14-noyabr.
  3. ↑ „Betsey Baker, straw hat maker“ (en-US). Hometown Weekly Newspapers (2019-yil 8-avgust). Qaraldi: 2021-yil 4-oktyabr.
  4. ↑ Alfred, Randy. „May 5, 1809: Hats Off to First U.S. Woman Patent-Holder“. WIRED. Qaraldi: September 7, 2015.
  5. ↑ Alfred, Randy. „May 5, 1809: Hats Off to First U.S. Woman Patent-Holder“. WIRED. Qaraldi: September 7, 2015.
  6. ↑ „HER INVENTIVE GENIUS; How Lovely Woman Is on Record in the Patent Office. MRS. MARY KIES HEADS THE LIST IN 1809 A Colored Woman's Patent – A See-Saw Washing Machine – Inventions Useful and Amusing.“ (en-US). The New York Times (1895-yil 9-iyun). Qaraldi: 2022-yil 15-mart.
  7. ↑ Alfred, Randy. „May 5, 1809: Hats Off to First U.S. Woman Patent-Holder“. WIRED. Qaraldi: September 7, 2015.
  8. ↑ „First Women Inventors | History of American Women“. www.womenhistoryblog.com (2016-yil 3-yanvar). Qaraldi: 2016-yil 10-avgust.
  9. ↑ Alfred, Randy. „May 5, 1809: Hats Off to First U.S. Woman Patent-Holder“. WIRED. Qaraldi: September 7, 2015.
  10. ↑ Progress and Potential: A profile of women inventors on U. S. patents (Wayback Machine saytida 16 September 2021 sanasida arxivlangan) United States Patent and Trademark Office.
  11. ↑ Alfred, Randy. „May 5, 1809: Hats Off to First U.S. Woman Patent-Holder“. WIRED. Qaraldi: September 7, 2015.
  12. ↑ „10 Key Dates in Women's History: The Early Modern Period“. Britannica Blog. Encyclopædia Britannica (2011-yil 10-mart). 2018-yil 19-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 10-avgust.
  13. ↑ Alfred, Randy. „May 5, 1809: Hats Off to First U.S. Woman Patent-Holder“. WIRED. Qaraldi: September 7, 2015.
  14. ↑ „The Hat Story“. British Hat Guild. 2012-yil 10-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2016-yil 14-mart.


Vikiomborda Poxol shlyapa
haqida turkum mavjud 
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Poxol_shlyapa&oldid=5840476" dan olindi