Kontent qismiga oʻtish

Parishon koʻli

Vikipediya, erkin ensiklopediya

Parishon koʻli
دریاچه پریشان?
29°31′7″N 51°47′47″E / 29.51861°N 51.79639°E / 29.51861; 51.79639{{#coordinates:}}: cannot have more than one primary tag per page
MamlakatEron Eron
RegionFors ustoni
Dengiz sathidan balandlik820 metr (2,690 ft) m
Yuzasi266.5 square metre (2,869 kv ft) km²
Tushuvchi daryoYomgʻir

Parishon koʻli (forscha: دریاچه پریشان‎‎) – Eronning Fors ustoni Jereh va Balada shahristonida joylashgan koʻl. Parishan koʻli mamlakatdagi eng katta chuchuk suv koʻli hisoblanadi[1]. U irmoq daryolardan juda oz miqdorda suv oladi va koʻlning butun maydoni yoki botqoqligi jahon miqyosida muhim boʻlgan botqoqlik ekotizimi sifatida muhofaza qilinadigan hudud hisoblanadi[2]. Ushbu hududda yana Arjan koʻli ham mavjud[3]. Butun muhofaza etiladigan hudud „Arjan milliy bogʻi“ deb ataladi[4][5]. Bu hudud qushlar uchun muhim boshpanadir[1][2].

Oʻtmishda bu hududda va Eronning boshqa hududlarida Osiyo sherlari yashagan. Hozir esa Yevrosiyo yovvoyi tabiati boʻyicha, ushbu sherlar turining qolgan oz sonli aʼzolari Hindistonning Katxiyavar yarimorolida joylashgan Gir oʻrmoni atrofida uchraydi[6][7]. 1977-yilda Gir sherlarini koʻl atrofidagi hududga koʻchirish rejasi taklif qilingan, biroq amalga oshmay qolgan. Bu hududda Arjan qishlogʻi joylashgan boʻlib, u qishloq xoʻjaligi uchun muhim hududdir. Sherlarni olib kelish uchun esa dalalarni ajratish va dehqonlarni boshqa joylarga koʻchirish talab qilingan boʻlardi[4][5]. Shu sababli Hindistonning oʻzida ham sherlarni Gir oʻrmonidan boshqa hududlarga koʻchirish qiyin boʻlmoqda[8]. Shunday boʻlsa-da, Eronda sherlar populyatsiyasini tiklash niyati 21-asrda ham davom etdi[9][10], va 2019-yil fevral oyida Eron Buyuk Britaniyadagi Bristol hayvonot bogʻidan „Kamron“ nomli erkak sherni[11], iyun oyida esa Irlandiyaning Dublin hayvonot bogʻidan „Eilda“ nomli urgʻochi sherini olib, ularni Tehron hayvonot bogʻiga joylashtirdi. Maqsad – sherlarni koʻpaytirish va tabiatga qayta qoʻyib yuborish edi[12].

Erondagi sherning taxminan 1880-yildagi Antoin Sevruguin tomonidan olingan eski fotosurati

Geografik joylashuvi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu koʻl sharqiy uzunlik boʻyicha 51 daraja 44 minutdan 51 daraja 51 munitgacha, shimoliy kenglik boʻyicha esa 29 daraja 32 minut 30 sekund oraligʻida joylashgan. Uning maydoni 4300 gektarni tashkil qiladi va dengiz sathidan balandligi 820 metrdir. Uning suv yigʻish hududi 266,5 kvadrat kilometr boʻlib, eng katta koʻl maydoni odatda aprel oyida kuzatiladi[13].

Bioxilma-xilligi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Florasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Bu koʻlda fitoplankton, spirogyra, nitzschia, lemanea, gomphosphaeria, gymnodinium kabi qoʻpol yoki nozik suv oʻtlari va yashil suv oʻtlari toifasiga kiradigan choʻkma suv oʻtlari oʻsadi[14].
  • Parishon koʻlida suv ostida butunlay oʻsadigan oʻsimliklarga quyidagilar kiradi: najadaceae va ceratophyllaceae oilalariga mansub oʻsimliklar boʻlib, ular butunlay suv ostida oʻsadi, faqat gullari suv yuzasiga chiqishi mumkin[14].
  • Bu ekotizimda quyidagi kabi turli oʻsimliklar ham mavjud: phragmites, typhaceae, cyperaceae, loladoshlar[14].

Faunasi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Parishon koʻlida 10 turdagi baliq yashaydi. Ularning oʻrtacha koʻpligi quyidagi tartibda: capoeta barroisi, shishamo, Mesopotamiya ximri, Yevrosiyo zogʻora balig'i, hypostomus plecostomus, crucian carp, anguillidae, liza abu va shabout[15].

UNESCO roʻyxatida

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu koʻl Ramsar konvensiyasi boʻyicha xalqaro botqoqlik sifatida roʻyxatga olingan va mintaqa boʻlinishida muhofaza qilinadigan hudud hisoblanadi[16].

Koʻlning qurib borishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Barqaror boʻlmagan qishloq xoʻjaligi uchun qazilgan 1 300 ta quduq Parishon koʻlining qurib borishining asosiy sababi boʻlgan[17].

Yana qarang

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. 1 2 „Dasht-e Arjan and Lake Parishan (Important Birds Areas of Iran, Islamic Republic of)“. BirdLife International. Qaraldi: 2010-yil 8-sentyabr.
  2. 1 2 „Iranian Wetlands Conservation Project – Lake Urmia and Lake Parishan – Wildfowl & Wetlands Trust (WWT)“. WWT. 2010-yil 5-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 8-sentyabr.
  3. ↑ FARS Geography and History[Usurped!]
  4. 1 2 Humphreys, P.; Kahrom, E. „Lion“, . Lion and Gazelle: The Mammals and Birds of Iran. Avon: Images Publishing, 1999 — 77–80-bet. ISBN 978-0951397763. 
  5. 1 2 Firouz, E. „Lion“, . The complete fauna of Iran. London, New York: I. B. Tauris, 2005 — 65-bet. ISBN 978-1-85043-946-2. 
  6. ↑ Heptner, V. G.; Sludskii, A. A. „Lion“, . Mlekopitajuščie Sovetskogo Soiuza. Moskva: Vysšaia Škola. Washington DC: Smithsonian Institution and the National Science Foundation, 1992 — 83–95-bet. ISBN 978-90-04-08876-4. 
  7. ↑ Singh, H. S.; Gibson, L. (2011). "A conservation success story in the otherwise dire megafauna extinction crisis: The Asiatic lion (Panthera leo persica) of Gir forest". Biological Conservation 144 (5): 1753–1757. doi:10.1016/j.biocon.2011.02.009. http://www.dbs.nus.edu.sg/lab/cons-lab/documents/Singh_Gibson_Biol_Cons_2011.pdf.
  8. ↑ Johnsingh, A.J.T. „Kuno Wildlife Sanctuary ready to play second home to Asiatic lions?“, . Field Days: A Naturalist's Journey Through South and Southeast Asia. Hyderabad: Universities Press, 2006 — 126–138-bet. ISBN 8173715521. 
  9. ↑ Dey, A. „Rajasthan to be home for cheetahs“. The Times of India (2009-yil 16-iyul). 2012-yil 24-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2009-yil 9-avgust.
  10. ↑ Khosravifard, S. „Russia, Iran exchange tigers for leopards but some experts express doubts“. Payvand News (2010-yil 22-may). 2020-yil 15-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2011-yil 6-avgust.
  11. ↑ Amlashi, Hamid. „Return To Motherland: Asiatic lion returns to Iran after 80 years“. Tehran Times (2019-yil 5-fevral). 2020-yil 10-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 14-oktyabr.
  12. ↑ „From Dublin to Tehran: Persian Lioness Joins Male Companion“. Iran Front Page (2019-yil 4-iyun). 2019-yil 14-oktyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2019-yil 14-oktyabr.
  13. ↑ „از زندگی تا مرگ دریاچه پریشان شهرستان کازرون“ (fa-IR). دلگرم (2015-yil 21-aprel). 2025-yil 14-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 13-sentyabr.
  14. 1 2 3 ایران, گروه کویرها و بیابان‌های „پوشش گیاهی و جانوری تالاب پریشان“ (fa-IR). کویرها و بیابان‌های ایران (2011-yil 8-dekabr). 2025-yil 5-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 20-sentyabr.
  15. ↑ „ماهی های بومی و معرفی شده دریاچه پریشان“. 2025-yil 28-iyunda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 29-noyabr.
  16. ↑ „آشنایی با جاذبه های دریاچه پریشان (پیرشون) + تصاویر“ (fa). نمناک. 2024-yil 13-sentyabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2024-yil 13-sentyabr.
  17. ↑ „آب فروشی؛ قاتل خاموش پریشان | 1300 حلقه چاه حقابه پریشان را می‌بلعد“ (fa). همشهری آنلاین (2024-yil 4-iyun). Qaraldi: 2024-yil 13-sentyabr.
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Parishon_koʻli&oldid=6186081" dan olindi