Pareto samaradorligi
Pareto yaxshilanishi — farovonlik iqtisodiyotida natijaning „har jihatdan yaxshiroq boʻlishi“ gʻoyasini ifadalaydi. Bir oʻzgarish Pareto yaxshilanishi deb ataladi, agar u jamiyatdagi hech boʻlmaganda bitta odamni ilgari boʻlgan holatidan yaxshiroq qilsa va boshqa hech kimni yomonlashtirmasa. Bir vaziyat Pareto samarali yoki Pareto optimal deb ataladi, agar barcha mumkin boʻlgan Pareto yaxshilanishlari allaqachon amalga oshirilgan boʻlsa; yaʼni, endi hech kimni yaxshilashning boshqa hech qanday yoʻli qolmagan boʻlsa, boshqa odamni yomonlashtirmasdan.
Ijtimoiy tanlov nazariyasida, shu tushuncha baʼzida yakdillik printsipi deb ataladi, u shuni aytadiki, agar jamiyatdagi hamma A ni B ga afzal koʻrsa, jamiyat ham A ni B ga qattiq boʻlmagan tarzda afzal koʻradi. Pareto chegarasi barcha Pareto-samarali vaziyatlaridan iborat.
Taqsimlash samaradorligi kontekstidan tashqari, Pareto samaradorligi tushunchasi ishlab chiqarishda samaradorlik va ichki samaradorlikning yetarli boʻlmasligi kontekstida ham uchraydi: agar mahsulotlar toʻplami Pareto samarali boʻlsa, hech qanday ishlab chiqarish resurslarini qayta taqsimlash mumkin emas, shunda bir mahsulotning ishlab chiqarilishi oshiriladi, qolgan mahsulotlarning ishlab chiqarilishi esa oshishi yoki oʻzgarmasdan qoladi[1].
Iqtisodiyotdan tashqari, Pareto samaradorligi tushunchasi muhandislik va biologiyada alternativalarni tanlashda ham qo‘llanadi. Har bir variant bir nechta mezonlar bo‘yicha baholanadi va so‘ngra boshqa hech bir variant ko‘rsatilgan variantni qat’iy ravishda ortda qoldira olmagan variantlar to‘plami aniqlanadi. Bu ko‘p maqsadli optimizatsiya (shuningdek, Pareto optimizatsiyasi) mavzusida bir o‘zgaruvchini yaxshilash boshqa o‘zgaruvchilarga zarar yetkazmasdan imkonsiz ekanligini bildiradi.
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Ushbu tushuncha Pareto Vilfredo (1848–1923) nomi bilan ataladi, u italyalik muhandis va iqtisodchi bo‘lib, bu tushunchani iqtisodiy samaradorlik va daromad taqsimoti bo‘yicha tadqiqotlarida qo‘llagan.
Pareto dastlab bu tushunchaga „optimal“ soʻzini ishlatgan, lekin bu biroz noto‘g‘ri atama hisoblanadi: Pareto tushunchasi „samaradorlik“ g‘oyasi bilan ko‘proq mos keladi, chunki u yagona „eng yaxshi“ (optimal) natijani aniqlamaydi. Buning o‘rniga, u kamida bitta odam uchun optimal deb hisoblanishi mumkin bo‘lgan natijalar to‘plamini aniqlaydi[2].
Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- ↑ Black, J. D.; Hashimzade, N.; Myles, G.. A Dictionary of Economics, 5th, Oxford: Oxford University Press, 2017 — 459-bet.
- ↑ Lockwood, B.. The New Palgrave Dictionary of Economics, 2nd, London: Palgrave Macmillan, 2008. ISBN 978-1-349-95121-5.