Oqqush X-1

Vikipediya, ochiq ensiklopediya

Oqqush X-1[1][2][3] — (qisqartirilgan Cyg X-1)[4] — Oqqush yulduz turkumidagi rentgen nurlanishining mashhur galaktik manbai[5]. 1964-yilda suborbital parvoz paytida ochilgan va 2,3 Vt 10-23 w·m−2hz−1[6][7] maksimal oqim zichligiga ega boʻlgan rentgen nurlanishining eng yorqin manbalaridan biri hisoblanadi. Oqqush X-1 birinchi tuynuklar uchun birinchi rentgen nurlanish manbasi boʻlgan va ular orasida eng koʻp oʻrganilgan ob’ektlardan biridir[8]. Maʼlumki, uning massasi Quyoshning 14,8 massasidir. Olingan signallarning minimal davomiyligi 1 millisekunddir, shuning uchun uning radiusi 300 km dan oshmasligi kerakOqqush X-1 ning qora tuynuk ekanligi haqidagi umumiy taxminda uning radiusi 44 kilometr boʻlishi kerak[9][10][11][12].

Oqqush X-1 Quyoshdan taxminan 6070 yorugʻlik yili masofada joylashgan katta qoʻshaloq tizimning bir qismidir (qora tuynuklarga nomzod boʻlgan V616 Unicorn tizimiga masofa). Uning tarkibiy qismlaridan biri 14,8 quyoshli massa bilan qora tuynuk. Bundan tashqari, tizim HDE 226868 — uning massasi 19 quyosh massasiga teng boʻlgan oʻzgaruvchan yorqinligi bilan koʻk supergigantni oʻz ichiga oladi. Ob’yektlar bir-biridan 0,2 a masofada joylashgan. Supergigantning yulduz shamoli rentgen manbai atrofida akkreditatsiya qilingan disk uchun material beradi.Millionlab Kelvingacha qizdirilgan diskning ichki qismi kuzatilgan rentgen nurlanishini hosil qiladi[13]. Materiyaning bir qismi diskka perpendikulyar boʻlgan ikkita reaktiv tomonidan yulduzlararo boʻshliqqa olib ketiladi.

Qoʻshaloq tizim Oqqush yulduz uyushmasiga tegishli boʻlishi mumkin, bu Oqqush X-1 ning yoshi besh million yilni tashkil etadi va massasi 40 quyosh massasidan kattaroq yulduzdan hosil boʻlganligini anglatishi mumkin. Yulduz materiyaning katta qismini yoʻqotgan, ehtimol yulduz shamoli tufayli[14]. Agar yulduz Supernova kabi portlatilsa, portlash yulduz qoldigʻini tizimdan chiqarib yuborishi mumkin edi. Bu degani, yulduz toʻgʻridan-toʻgʻri qora tuynukga aylandi[15].

Oqqush X-1 1974-yilda Stiven Xoking va Kip Torn oʻrtasida oʻynaladigan bahs mavzusi boʻldi. Xoking, Oqqush X-1  qora tuynuk emasligini taʼkidladi. 1990-yilda magʻlubiyatga uchragan, chunki kuzatuv maʼlumotlari tizimda tortishishning oʻziga xosligi borligiga ishonchni mustahkamlad[16][17]. Biroq, 2011-yilda, Kip Torn Oqqush X-1 tuynuk mavjudligini Oqqush X-1 tavsifini yakunlagan uchta maqola chop etilgandan keyin tan oldi.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Staff. „V* V1357 Cyg -- High Mass X-ray Binary“. Centre de Données astronomiques de Strasbourg (3-mart 2003-yil). 27-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 3-mart 2008-yil.
  2. Ninkov, Z.; Walker, G. A. H.; Yang, S. (1987) (en). The primary orbit and the absorption lines of HDE 226868 (Cygnus X-1). 321 (The Astrophysical Journal nashri). IOP Publishing. pp. 425—437. doi:10.1086/165641. http://adsabs.harvard.edu/abs/1987ApJ...321..425N. 
  3. „Космос-журнал: Уточненные данные о черной дыре“. 8-noyabr 2017-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-noyabr 2011-yil.
  4. Bowyer, S.; Byram, E. T.; Chubb, T. A.; Friedman, H. (1965) (en). Cosmic X-ray Sources. 147 (Science nashri). pp. 394—398. doi:10.1126/science.147.3656.394. PMID 17832788. https://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/147/3656/394. 
  5. Staff. „Observations: Seeing in X-ray wavelengths“. ESA (5-noyabr 2004-yil). 11-oktabr 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 12-avgust 2008-yil.
  6. Lewin, Walter; Van Der Klis, Michiel Compact Stellar X-ray Sources. — Cambridge University Press, 2006. — С. 159. — ISBN 0521826594
  7. Jerome A. Orosz, Jeffrey E. McClintock, Jason P. Aufdenberg, Ronald A. Remillard, Mark J. Reid (2011-12-01). The Mass of the Black Hole in Cygnus X-1. 742 (The Astrophysical Journal nashri). pp. 84. doi:10.1088/0004-637X/742/2/84. ISSN 1538-4357 0004-637X, 1538-4357. http://arxiv.org/abs/1106.3689. 
  8. Gallo, Elena; Fender, Rob (2005) (en). Accretion modes and jet production in black hole X-ray binaries. 75 (Memorie della Società Astronomica Italiana nashri). pp. 282—290. https://arxiv.org/abs/astro-ph?papernum=0509172. 
  9. Harko, T. „Black Holes“ (deadlink). University of Hong Kong (28-iyun 2006-yil). 27-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 28-mart 2008-yil.
  10. Ziółkowski, J. (2005) (en). Evolutionary constraints on the masses of the components of HDE 226868/Cyg X-1 binary system. 358 (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society nashri). Oxford University Press. pp. 851—859. doi:10.1111/j.1365-2966.2005.08796.x. https://arxiv.org/abs/astro-ph/0501102.  Радиус и светимость указана в таблице 2 для расстояния d=2 кпк.
  11. Mirabel, I. Félix; Rodrigues, Irapuan (2003) (en). Formation of a Black Hole in the Dark. 300 (Science nashri). pp. 1119—1120. doi:10.1126/science.1083451. PMID 12714674. https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/300/5622/1119. 
  12. Staff. „Integral's view of Cygnus X-1“. ESA (10-iyun 2003-yil). 27-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 20-mart 2008-yil.
  13. Gies, D. R.; Bolton, C. T. (1986) (en). The optical spectrum of HDE 226868 = Cygnus X-1. II — Spectrophotometry and mass estimates. 304 (The Astrophysical Journal nashri). IOP Publishing. pp. 371—393. doi:10.1086/164171. http://adsabs.harvard.edu/abs/1986ApJ...304..371G. 
  14. „Астрономы поставили точку в описании черной дыры“. Star Mission. 27-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 18-noyabr 2011-yil.
  15. Staff. „Galaxy Entree or Main Course?“. Swinburne University (27-fevral 2004-yil). 2-may 2008-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 31-mart 2008-yil.
  16. Nayakshin, Sergei; James B. Dove. „X-rays From Magnetic Flares In Cygnus X-1: The Role Of A Transition Layer“. Cornell University (3-noyabr 1998-yil). 27-mart 2012-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-mart 2008-yil.
  17. Young, A. J.; Fabian, A. C.; Ross, R. R.; Tanaka, Y. (2001) (en). A Complete Relativistic Ionized Accretion Disc in Cygnus X-1. 325 (Monthly Notices of the Royal Astronomical Society nashri). Oxford University Press. pp. 1045—1052. doi:10.1046/j.1365-8711.2001.04498.x. https://arxiv.org/abs/astro-ph/0103214. 

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]