Oqimlarni o'lchash stansiyasi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Linkolnshir, Angliyadagi Brant daryosidagi Brant Broughton o'lchash stantsiyasi.

Oqim oʻlchagich yoki oqim oʻlchash stantsiyasi gidrologlar yoki atrof-muhit boʻyicha olimlar tomonidan quruqlikdagi suv havzalarini kuzatish va sinovdan oʻtkazish uchun foydalaniladigan joydir. Odatda, suv sathining balandligi (" darajasi ") yoki hajmli oqimning gidrometrik oʻlchovlari olinadi ammo, biota va suv sifatini kuzatish ham mumkin. Oʻlchov stantsiyalarining joylashuvi koʻpincha topografik xaritalarda topiladi. Baʼzi oʻlchash stantsiyalari yuqori darajada avtomatlashtirilgan va markaziy maʼlumotlarni qayd qilish moslamasiga uzatiladigan telemetriya kabi hisoblanadi.

Oʻlchov uskunalari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Stream Gaging Station, Carnation, Vashington

Hozirgi vaqtda suv oqimini toʻgʻridan-toʻgʻri avtomatlashtirilgan usullarda oʻlchash biroz qiyin. Suv oqimini toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchash uchun, avtomatlashtirilgan tizimdagi qiymatlarini ishlab chiqarish uchun bir yoki bir nechta suv sathining balandligi oʻlchovlardan foydalanish mumkin. Aksariyat hollarda surrogat (suv sathining balandligini oʻlchovchilar) sifatida suvning darajasini oʻlchovchi asboblar qoʻllaniladi. Past gradiyent (yoki sayoz nishabli) oqimlarga oʻzgaruvchan quyi oqimdagi kanal sharoitlari katta qiyinchilik tugʻdirgan. Ushbu oqimlar uchun ikkinchi oqim oʻlchagich oʻrnatilib, oʻlchagichlar orasidagi suv sathining qiyaligi hisoblab chiqiladi. Ushbu oʻlchagich suv oqimini aniqroq hisoblash uchun daraja oʻlchovi bilan birga ishlatiladi. Tezlik datchiklari aniqligining yaxshilanishi, shuningdek, barqaror yoʻnalishli maydonlarida suv oqimining oqishi uchun ishonchli suv sathining balandligini oʻlchovchilar sifatida suv tezligidan foydalanishga imkon berdi. Ushbu sensorlar doimiy ravishda oqimga oʻrnatiladi va oqimning maʼlum bir joyida tezlikni oʻlchaydi va anʼanaviy suv sathida tezlikdan foydalanishga imkon beradi.

Suv sathining balandligini oʻlchovchilar sifatida faqat daraja oʻlchovi qoʻllaniladigan hollarda egri chiziqlar reytingi tuzilishi kerak. yuqori va quyi daraja oʻrtasidagi funktsional bogʻliqlikdir. Kanalning yoʻnalishli maydonini aniqlashda kanal geometriyasini oʻlchash uchun tezlik oʻlchagich va baʼzi vositalar yordamida suv oqimini qayta-qayta aniqlikda oʻlchash orqali aniqlanadi. Egri chiziqlar reytingini aniqlash uchun mas'ul boʻlgan texnik va gidrologlar gidrologik ekstremallarni (suv toshqini va qurgʻoqchilik) oʻlchash uchun maxsus sayohatlar bilan ob'ektga muntazam ravishda tashrif buyurishadi va aniq koʻrsatmalar toʻplamiga rioya qilish orqali oqim oʻlchovini amalga oshiradilar.

2001-yil 12-dekabr, Antarktida, MakMurdo quruq vodiysidagi Huey -krikdagi USGS suv oqimini o'lchash stantsiyasining fotosurati.

Egri chiziqlar reytingi oʻrnatilgandan soʻng, suv oqimining hajmini aniqlash uchun daraja oʻlchovlari bilan birgalikda ishlatilishi mumkin. Keyinchalik bu usul oqim oʻlchagichidan oʻtadigan suv hajmini aniqlashda xizmat qiladi va gidrologiya bilan bogʻliq koʻplab vazifalar uchun foydalidir.

Tezlikni oʻlchash qoʻshimcha ravishda suv sathining balandligini oʻlchovchilar sifatida qoʻllaniladigan hollarda, tezlik indeksini aniqlash amalga oshiriladi. Ushbu tahlil suvning yoʻnalishida maʼlum bir joyda oqim tezligini oʻlchash uchun koʻpincha magnit yoki akustik tezlik sensori ishlatadi. Yana bir bor, suv oqimining aniq oʻlchovlari texnik yoki gidrolog tomonidan turli bosqichlarda amalga oshiriladi. Suv oqimini juda aniqlikda aniqlash uchun yoʻnalishning oʻrtacha tezligi suv oqimini koʻndalang yoʻnalish maydoniga boʻlish yoʻli bilan aniqlanadi. Oʻrtacha tezlik va doimiy oʻrnatilgan oʻlchagichning indeks tezligidan foydalangan holda bosqichma-bosqich tushirishni aniqlash uchun ishlatiladiganga oʻxshash baholash egri chizigʻi tuziladi. Suv darajasini koʻndalang kesim maydoniga bogʻlaydigan qoʻshimcha baholash egri chizigʻi tuziladi. Ushbu ikkita reytingdan foydalanib, avtomatik yigʻilgan daraja yoʻnalish maydonining taxminini ishlab chiqaradi va avtomatik ravishda yigʻilgan indeks tezligi yoʻnalishning oʻrtacha tezligini taxminan ishlab chiqadi. Suv oqimining oqishi yoʻnalish maydonini baholash va suv oqimining oʻrtacha tezligini tekshirish hisoblanadi.

Oqim o'lchagichi B62, Mzingwane daryosidagi Doddieburndagi kombinatsiyalangan suv o'tkazgich, Zimbabve

Suv sathidan oqim uchun suv sathining balandligini aniqlash uchun foydalanish ishonchliligini oshirish uchun turli xil gidravlika inshootlarida asosiy qurilmalar qoʻllaniladi (baholar jadvalining aniqligini oshirish), shu jumladandir:

  • Sariqlar bu toʻsiqlar
    • V-qirrali,
    • keng qirrali,
    • oʻtkir qirrali va
    • kombinatsiyalangan toʻsiqlar
  • Chuqurligi
    • sharshara tubi

Doimiy oqim oʻlchagichida keng qoʻllaniladigan boshqa jihozlarga quyidagilar kiradi:

  • Kabel yoʻllari - yuqori oqimni oʻlchash uchun gidrograf va suv oʻlchagichni daryo ustida toʻxtatib turish uchun tutgichlar
  • Yaxshi holat - sensor bilan oʻlchanadigan tinch suv sathini taʼminlash

Suv darajasi oʻlchagichlari:

  • Shtat (bosh) oʻlchagichlar - suv chuqurligini vizual koʻrsatish uchun
  • Suv bosimini oʻlchash moslamasi (Bubbler) — bosim orqali suv darajasini oʻlchash uchun (odatda toʻgʻridan-toʻgʻri toʻlqinli quduqsiz oqim ichida amalga oshiriladi)
  • Bosqichli enkoder - suv sathining elektron koʻrsatkichini taʼminlash uchun gʻildirak va shkiv tizimi hamda potansiyometr suv sathining elektron koʻrsatkichiga tinch holatini taʼminlash uchun toʻgʻondagi tirqish sanalmish floatga ulangan.
  • Oddiy ultratovushli qurilmalar - suv sathini toʻlqinli quduqda yoki toʻgʻridan-toʻgʻri kanalda oʻlchash uchun.
  • Elektromagnit oʻlchagichlar

Oʻrnatilgan oʻlchagichi boʻlmagan suv yoki kanalning oʻlchovlari oqim oʻlchagich yoki Akustik Doppler oqim vositasi yordamida amalga oshirilishi mumkin. Har qanday rasmiy yoki ilmiy maqsadlarda qabul qilinishi mumkin boʻlmagan, ammo foydali boʻlishi mumkin boʻlgan norasmiy usullardan biri bu float usuli boʻlib, unda yogʻoch boʻlagiga oʻxshash yoki apelsin qobigʻi kabi suzuvchi ob'ekt oqim boʻylab suzayotganga oʻxshaydi[1].

Milliy oqim oʻlchagich tarmoqlari[tahrir | manbasini tahrirlash]

The Compleat Angler muallifi Izaak Uoltonga bag'ishlangan River Dove o'lchash stantsiyasining qurilishini belgilovchi lavha.

Birlashgan Qirollik[tahrir | manbasini tahrirlash]

Angliyada daryo oqimining birinchi muntazam oʻlchov tizimlari 1880-yillarda Temza va Lea daryolarida[2], Shotlandiyada esa 1913-yilda Garri daryosida[3] boshlangan. Milliy oʻlchash stansiyalari tarmogʻi hozirgi koʻrinishida 1970-yillarning boshlarida tashkil etilgan va oʻzgaruvchan miqdordagi vaqtinchalik monitoring ob'ektlari bilan toʻldirilgan taxminan 1500 ta oqim oʻlchash stantsiyasidan iborat[2]. Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi Angliyada gidrometrik maʼlumotlarni toʻplash va tahlil qilish uchun javobgardir, Uelsdagi Tabiiy resurslar, Shotlandiya va Shimoliy Irlandiya uchun javobgarlik tegishli ravishda Shotlandiya atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi va daryolar agentligida[4] hisoblanadi.

Qoʻshma Shtatlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

13-mart 2007-yildagi Snoqualmi daryosi toshqinining gidrografi

Qoʻshma Shtatlarda AQSh Geologik xizmati (USGS) tabiiy resurslarni hisobga olish bilan shugʻullanadigan asosiy yakka agentlikdir. USGS xizmat doirasidagi suv resurslari boʻlimi, suv resurslarini monitoring qilish uchun javobgardir.

Oʻlchagichni oʻrnatish uchun USGS xodimlari birinchi navbatda geometriyasi nisbatan barqaror boʻlgan oqimdagi va maxsus jihozlar yordamida suv oqimini toʻgʻridan-toʻgʻri oʻlchash uchun mos va mavjud joyni tanlaydilar. Koʻpincha u koʻprik yoki boshqa oqim yoʻnalishida boʻladi. Keyinchalik texniklar darajani (suv sathining balandligi) yoki kamdan-kam hollarda oqim tezligini oʻlchaydigan uskunani oʻrnatadilar. Ushbu koʻrsatkichlarni qayd etish va uzatish uchun suv fanlari markazi ofisiga qoʻshimcha uskunalar va yozuvlar saqlanadigan uskunalar oʻrnatilgan (geostatsionar operatsion ekologik sunʼiy yoʻldosh orqali). USGS Qoʻshma Shtatlardagi har bir shtatda suv fanlari markaziga mavjud. USGS strimgages dan joriy oqim oqimi maʼlumotlarini xarita shaklida koʻrish mumkin: Ko'rish uchun ustiga bosing..

Zimbabve[tahrir | manbasini tahrirlash]

Zimbabveda milliy oqim oʻlchagich tarmogʻi Zimbabve milliy suv boshqarmasi mas'uliyati hisoblanadi. U mamlakatdagi barcha yirik daryolar va suv havzalarini qamrab olgan keng tarmoqdir. Biroq, mavjud oʻlchagichlarni koʻrib chiqish qisman davom etayotgan moliyalashtirish muammolari tufayli baʼzi stansiyalar maʼlumotlari barqarorligi haqida jiddiy xavotirlarni keltirib chiqardi.[5]

Bangladesh[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bangladeshdagi eng katta oqim oʻlchagich tarmogʻi Bangladesh suvni rivojlantirish kengashi (BWDB) tomonidan qoʻllab-quvvatlanadi. Bangladesh ichki suv transporti boshqarmasi yoʻnalishli maqsadlarda maslahatlar kengashidan keyin bir nechta oʻlchagichlarni boshqa joylarda saqlagan.

Chosen shahridagi Ticha - Orlis daryosida I, II va III favqulodda vaziyatlar

Chexiya Respublikasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Chexiya Respublikasining baʼzi joylarida (profillarda) suv toshqini bilan bogʻliq favqulodda vaziyatlarning uch holatini belgilaydigan uchta daraja belgilangan. I daraja - hushyorlik holati, II daraja - tayyorlik holati, III daraja - xavfli vaziyat.

Kanada[tahrir | manbasini tahrirlash]

Kanada daryolari va koʻllari Kanadaning atrof-muhit va iqlim oʻzgarishi boʻlimi boʻlgan Kanada suv tadqiqoti tomonidan nazorat qilinadi. 2021-yil holatiga koʻra, ular Kanada boʻylab 2800 dan ortiq oʻlchagichlarda ishlagan va maʼlumotlarni toʻplagan[6]. Ushbu maʼlumotlar viloyatlar va hududlar hukumatlarida suv toshqini bashorati va suvni boshqarish uchun ishlatiladi.

Shri-Lanka[tahrir | manbasini tahrirlash]

Shri Lankadagi daryolar va koʻllar irrigatsiya boshqarmasining Gidrologiya va tabiiy ofatlarni boshqarish boʻlimi tomonidan nazorat qilinadi. U orol atrofida 40 ga yaqin oʻlchash stantsiyasini boshqargan.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Harrelson, Cheryl C. „Stream channel reference sites: an illustrated guide to field technique. Gen. Tech. Rep. RM-24“. U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Forest and Range Experiment Station (1994). Qaraldi: 13-yanvar 2011-yil.
  2. 2,0 2,1 „The UK Gauging Station Network“. Hydrometry in the UK. Centre of Ecology and Hydrology. Qaraldi: 29-mart 2011-yil.
  3. „A brief history of river level monitoring in Scotland“. Scottish Environment Protection Agency. 30-yanvar 2015-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 29-mart 2011-yil.
  4. „Measuring Authorities“. Hydrometry in the UK. Centre of Ecology and Hydrology. Qaraldi: 29-mart 2011-yil.
  5. Nyabeze, W.R. 2005. Calibrating a distributed model to estimate runoff for ungauged catchments in Zimbabwe. Physics and Chemistry of the Earth, 30, 625-633.
  6. Canada. „Water Survey of Canada“. www.canada.ca (9-yanvar 2007-yil). Qaraldi: 26-iyun 2021-yil.

Qoʻshimcha oʻqish uchun[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Jahon meterologiya tashkiloti (2010-yil) Oqimlarni oʻlchash boʻyicha qoʻllanma.
    • I jild – Dala ishlari. [1]
    • II jild - razryadni hisoblash. [2]

Havolalar[tahrir | manbasini tahrirlash]