Kontent qismiga oʻtish

Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma

Vikipediya, erkin ensiklopediya


Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma

Imzolangan sanasi 1967-yil 27-yanvar
Imzolangan joyi London, Moskva va Vashington
Kuchga kirishi 10-oktyabr, 1967-yil (58 yil avval) (1967-10-10)
Shartlari 5 davlat tomonidan ratifikatsiya qilinishi, shu jumladan, depozitariy hukumatlar tomonidan
Tomonlar 118[1][2][3][4]
Saqlanadigan joyi Buyuk Britaniya, SSSR va AQSh hukumatlari
Tillari ingliz, fransuz, rus, ispan, xitoy va arab tillari

Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma (rasmiy nomi: Davlatlarning tashqi kosmosni, shu jumladan Oy va boshqa samoviy jismlarni tadqiq qilish hamda ulardan foydalanish boʻyicha faoliyati prinsiplari toʻgʻrisidagi shartnoma) xalqaro kosmik huquqning asosini tashkil etuvchi koʻptomonlama kelishuvdir.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti shafeligida muzokara qilingan va ishlab chiqilgan ushbu shartnoma 1967-yil 27-yanvarda Amerika Qoʻshma Shtatlari, Buyuk Britaniya va Sovet Ittifoqida imzolash uchun ochildi va 1967-yil 10-oktyabrda kuchga kirdi. 2025-yil oktyabr holatiga koʻra, 118 ta davlat – shu jumladan barcha asosiy kosmik davlatlar – shartnoma ishtirokchilari hisoblanadi va yana 20 ta davlat uni imzolagan[1][5][6].

Shartnomaning asosiy qoidalari quyidagilardan iborat: koinotda yadro qurollarini taqiqlash; Oy va boshqa barcha osmon jismlaridan faqat tinchlik maqsadlarida foydalanishni cheklash; koinot barcha xalqlar tomonidan erkin tadqiq etilishi va undan foydalanilishi lozimligini belgilash hamda biron-bir davlatning ochiq koinot yoki biron-bir osmon jismiga nisbatan suverenitet daʼvo qilishiga yoʻl qoʻymaslik. Garchi shartnoma osmon jismlarida harbiy bazalar qurishni, qurollarni sinovdan oʻtkazishni va harbiy manevrlar bajarishni man etsa-da, u koinotdagi barcha harbiy harakatlarni, shuningdek, harbiy koinot kuchlarining tashkil etilishini yoki koinotga oddiy qurol-yarogʻlar joylashtirilishini ochiqdan-ochiq taqiqlamaydi[7][8].

Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma, shuningdek, koinot barcha uchun erkin foydalanish va tadqiq etish hududi ekanligini hamda u „butun insoniyatning mulki boʻlishi“ni eʼlon qiladi. 1961-yilgi Antarktika toʻgʻrisidagi shartnomaga tayanib, Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma ham xuddi shunday, oʻsha paytda nizolarga olib kelishi mumkin deb hisoblangan ayrim faoliyat turlarini tartibga solishga va cheklanmagan raqobatning oldini olishga eʼtibor qaratadi[9]. Shu sababli, u oy va asteroidlarda foydali qazilmalarni qazib olish kabi yangi rivojlanayotgan koinot sohalari borasida asosan sukut saqlaydi yoki noaniqligicha qolmoqda[10][11][12].

Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma yadro qurollari boʻyicha jahon xavfsizligi uchun eng maqbul sharoitlarni yaratishga qaratilgan davlatlararo shartnomalar va strategik kuch muzokaralari „tizimi“ning markazida turardi.

Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma 1950-yillarning oxiridan 1980-yillarning oʻrtalariga qadar koinotga oid xalqaro huquqiy kelishuvlar zanjiridagi eng muhim halqa boʻlgan. Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnomadan soʻng turli darajadagi davlatlar qoʻshilgan yana toʻrtta qoʻshimcha bitim imzolandi: xorijiy davlatga qoʻngan astronavtlarni xavfsiz qaytarish (1967); koinot kemalari tomonidan yetkazilgan zararlar uchun javobgarlik (1972); koinot vositalarini roʻyxatga olish (1976) va Oyda amalga oshiriladigan faoliyat qoidalari (1979)[13]. Koinot huquqining birinchi va eng asosiy huquqiy hujjati sifatida[14], Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnoma va uning koinotdan fuqarolik hamda tinch maqsadlarda foydalanishni targʻib qiluvchi keng qamrovli tamoyillari bugungi kunda ham Xalqaro koinot stansiyasi va Artemida dasturi kabi koinotdagi koʻp tomonlama tashabbuslarga asos boʻlib xizmat qilmoqda[15][16].

Tarixi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnomaning imzolanishiga 1950-yillarda koinot orqali nishonlarga yetib bora oladigan qitʼalararo ballistik raketalarning (QBR) yaratilishi turtki boʻldi[9]. 1957-yil oktyabr oyida Sovet Ittifoqi tomonidan ilk sunʼiy yoʻldosh – Sputnikning uchirilishi va undan keyin Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan yuzaga kelgan qurollanish poygasi koinotdan harbiy maqsadlarda foydalanishni taqiqlash haqidagi takliflarni jadallashtirdi. 1963-yil 17-oktyabrda BMT Bosh Assambleyasi koinotga ommaviy qirgʻin qurollarini olib chiqishni taqiqlovchi rezolyutsiyani bir ovozdan qabul qildi. 1966-yil dekabr oyida boʻlib oʻtgan Bosh Assambleya sessiyasida koinotda qurollarni nazorat qilishga oid turli takliflar muhokama qilindi va bu jarayon keyingi yilning yanvar oyida Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnomaning loyihasi tayyorlanishi hamda qabul qilinishi bilan nihoyasiga yetdi[9].

Ishtirok etmayotgan davlatlar roʻyxati

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a’zo bo‘lgan qolgan davlatlar hamda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi kuzatuvchi davlatlari orasida Ochiq koinot toʻgʻrisidagi shartnomani na ratifikatsiya qilgan, na imzolagan davlatlar quyidagilardan iborat[17]:

Manbalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  1. 1 2 „Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and Other Celestial Bodies“. United Nations Office for Disarmament Affairs. Qaraldi: 2017-yil 16-sentyabr.
  2. ↑ „TREATY ON PRINCIPLES GOVERNING THE ACTIVITIES OF STATES IN THE EXPLORATION AND USE OF OUTER SPACE, INCLUDING THE MOON AND OTHER CELESTIAL BODIES“. Foreign and Commonwealth Office. 2013-yil 4-yanvarda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2015-yil 28-fevral.
    „Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, including the Moon and other Celestial Bodies [London version“]. Foreign and Commonwealth Office. Qaraldi: 2019-yil 27-aprel.
  3. ↑ „Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, Including the Moon and other Celestial Bodies“. United States Department of State (2017-yil 30-iyun). Qaraldi: 2019-yil 1-iyul.
  4. ↑ „Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства, включая Луну и другие небесные тела“ [Convention on the Principles of Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, Including the Moon and Other Celestial Bodies] (ru). Ministry of Foreign Affairs of Russia. Qaraldi: 2025-yil 5-aprel.
  5. ↑ „China: Accession to Outer Space Treaty“. United Nations Office for Disarmament Affairs. Qaraldi: 2015-yil 1-mart.
  6. ↑ In addition, the Republic of China in Taiwan, which is currently recognized by Andoza:Numrec, ratified the treaty prior to the United Nations General Assembly's vote to transfer Chinaʼs seat to the People's Republic of China (PRC) in 1971.
  7. ↑ Shakouri Hassanabadi, Babak „Space Force and international space law“. The Space Review (2018-yil 30-iyul). Qaraldi: 2019-yil 22-may.
  8. ↑ Irish, Adam „The Legality of a U.S. Space Force“. OpinioJuris (2018-yil 13-sentyabr). Qaraldi: 2019-yil 22-may.
  9. 1 2 3 „Treaty on Principles Governing the Activities of States in the Exploration and Use of Outer Space, Including the Moon and Other Celestial Bodies“. U.S. Department of State. Qaraldi: 2021-yil 24-sentyabr.
  10. ↑ If space is ‘the province of mankind’, who owns its resources? Senjuti Mallick and Rajeswari Pillai Rajagopalan. The Observer Research Foundation. 24 January 2019. Quote 1: „The Outer Space Treaty (OST) of 1967, considered the global foundation of the outer space legal regime, […] has been insufficient and ambiguous in providing clear regulations to newer space activities such as asteroid mining.“ *Quote2: "Although the OST does not explicitly mention „mining“ activities, under Article II, outer space including the Moon and other celestial bodies are „not subject to national appropriation by claim of sovereignty“ through use, occupation or any other means."
  11. ↑ Szoka, Berin; Dunstan, James (1 May 2012). „Law: Is Asteroid Mining Illegal?“. Wired. 12 May 2014da asl nusxadan arxivlandi.
  12. ↑ Who Owns Space? US Asteroid-Mining Act Is Dangerous And Potentially Illegal. (Wayback Machine saytida 29 May 2021 sanasida arxivlangan) IFL. Accessed on 9 November 2019. Quote 1: „The act represents a full-frontal attack on settled principles of space law which are based on two basic principles: the right of states to scientific exploration of outer space and its celestial bodies and the prevention of unilateral and unbriddled commercial exploitation of outer-space resources. These principles are found in agreements including the Outer Space Treaty of 1967 and the Moon Agreement of 1979.“ *Quote 2: „Understanding the legality of asteroid mining starts with the 1967 Outer Space Treaty. Some might argue the treaty bans all space property rights, citing Article II.“
  13. ↑ Buono, Stephen (2020-04-02). "Merely a 'Scrap of Paper'? The Outer Space Treaty in Historical Perspective". Diplomacy and Statecraft 31 (2): 350-372. doi:10.1080/09592296.2020.1760038.
  14. ↑ „Space Law“. www.unoosa.org. Qaraldi: 2021-yil 24-sentyabr.
  15. ↑ „International Space Station legal framework“ (en). www.esa.int. Qaraldi: 2021-yil 24-sentyabr.
  16. ↑ „NASA: Artemis Accords“. NASA. Qaraldi: 2021-yil 24-sentyabr.
  17. ↑ United Nations Treaties and Principles on Outer Space- Official Records of the General Assembly, Forty-seventh Session, Supplement No. 20 (A/47/20) - https://www.unoosa.org/pdf/publications/ST_SPACE_061Rev01E.pdf

Qoʻshimcha oʻqish uchun

[tahrir | manbasini tahrirlash]
  • Annette Froehlich, et al. (2018). A Fresh View on the Outer Space Treaty. Vienna: Springer. ISBN 978-3-319-70433-3.
  • Squadron Leader KK Nair’s Space: The Frontiers of Modern Defence. Knowledge World Publishers, New Delhi, Chap. 5 „Examining Space Law…“, pp. 84–104, available at Google Books.

Havolalar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
"https://uz.wikipedia.org/w/index.php?title=Ochiq_koinot_toʻgʻrisidagi_shartnoma&oldid=5907578" dan olindi