Nomoddiy aktiv

Nomoddiy aktiv — moddiy shaklga ega boʻlmagan aktiv. Bunga patentlar, mualliflik huquqi, franshizalar, gudvill, savdo belgisi, savdo nomi, obro‘, ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar, nou-xau, tashkiliy kapital, shuningdek raqamli aktivlarning barcha shakllari, masalan dasturiy ta’minot va maʼlumotlar kiradi. Bu moddiy aktivlar (masalan, uskunalar, binolar va boshqalar) hamda moliyaviy aktivlar (masalan, davlat qimmatli qogʻozlari va boshqalar)dan farq qiladi^[2].

Nomoddiy aktivlarni baholash juda murakkab hisoblanadi. Hozirgi kunda korporativ iqtisodiyotning katta qismi (yaʼni sof joriy qiymat nuqtai nazaridan) nomoddiy aktivlardan iborat.^[3]. Bu esa axborot texnologiyalari va tashkiliy kapitalning rivojlanishini aks ettiradi^[4]. Xususan, har bir axborot texnologiyasiga sarflangan 1 dollar kompaniya bozor qiymatining 10 dollardan ortiq oshishi bilan bogʻliqligi aniqlangan, bu esa boshqa moddiy aktivlarga kiritilgan 1 dollarlik investitsiyaga nisbatan ancha yuqori koʻrsatkich^[5]. Bundan tashqari, ham tashkiliy kapitalga investitsiya qiladigan, ham katta hajmdagi kompyuter kapitaliga ega boʻlgan korxonalar bozor qiymatining nomutanosib ravishda yuqori boʻlishi bilan ajralib turadi^[6].

Buxgalteriya hisobi

Umumiy standartlar

Xalqaro buxgalteriya standartlari kengashi nomoddiy aktivlar moliyaviy hisobotlarda qanday hisobga olinishi kerakligi boʻyicha ayrim koʻrsatmalarni taqdim etadi. Umuman olganda, ichki ravishda yaratilgan huquqiy nomoddiy aktivlar tan olinmaydi, uchinchi shaxslardan sotib olingan huquqiy nomoddiy aktivlar esa tan olinadi^[7].

AQShning umumqabul qilingan buxgalteriya tamoyillari boʻyicha nomoddiy aktivlar^[7]^[8] quyidagicha tasniflanadi: sotib olingan va ichki yaratilgan nomoddiy aktivlar, shuningdek, foydali xizmat muddati cheklangan va cheklanmagan nomoddiy aktivlar^[9].

Xarajatlarni taqsimlash

Nomoddiy aktivlar odatda ularning foydali xizmat muddati asosida xarajat sifatida hisobdan chiqariladi^[10]^[10]. Nomoddiy aktivlar aniqlanadigan yoki aniqlanmaydigan foydali xizmat muddatiga ega boʻladi. Aniqlanadigan foydali xizmat muddatiga ega nomoddiy aktivlar iqtisodiy yoki huquqiy xizmat muddati davomida toʻgʻri chiziqli usulda amortizatsiya qilinadi^[11]. Bunday aktivlarga mualliflik huquqlari va patentlar misol boʻladi.

Aniqlanmagan foydali xizmat muddatiga ega nomoddiy aktivlar har yili qadrsizlanish boʻyicha qayta baholanadi. Agar qadrsizlanish yuzaga kelsa, zarar tan olinadi. Qadrsizlanishdan kelib chiqadigan zarar aktivning adolatli qiymatidan uning balans qiymatini ayirish orqali aniqlanadi. Savdo belgisi va gudvill aniqlanmagan foydali xizmat muddatiga ega nomoddiy aktivlarga misol boʻladi. Gudvill amortizatsiya qilinmaydi, balki qadrsizlanish boʻyicha sinovdan oʻtkaziladi. Agar qadrsizlanish aniqlansa, gudvill qiymati kamaytiriladi va zarar foyda va zararlar toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladi.

Ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari

Ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari (shuningdek R&D^[7] deb ham yuritiladi) nomoddiy aktiv sifatida qaraladi ^[12]. Koʻpchilik mamlakatlarda R&D huquqiy va soliq maqsadlarida joriy xarajat sifatida tan olinadi^[7]. Koʻpgina mamlakatlar ayrim nomoddiy aktivlarni Milliy daromad va mahsulot hisoblari tizimida aks ettiradi. Iqtisodchilar nomoddiy aktivlarning uzoq muddatli YAIM oʻsishiga qoʻshgan hissasini tan olgan^[13]. Shuningdek, sotib olingan „Jarayondagi ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari“ AQShning umumqabul qilingan buxgalteriya tamoyillari boʻyicha aktiv sifatida tan olinadi^[14].

38-BHXSga muvofiq, tashkilot uchun resurs yaratishga olib keladigan har qanday loyiha ikki bosqichga ajratiladi: tadqiqot bosqichi va ishlab chiqish bosqichi.

Soliq solish

Jismoniy shaxslarning daromad solig‘i maqsadlari uchun nomoddiy aktivlar bilan bogʻliq ayrim xarajatlar chegirib tashlanadigan xarajatlar sifatida emas, balki kapitallashtirilishi kerak. AQSh Gʻaznachiligi qoidalari odatda nomoddiy aktivlarni sotib olish, yaratish yoki yaxshilash bilan bogʻliq xarajatlarni kapitallashtirishni talab qiladi^[15]. Masalan, savdo belgisini olish uchun toʻlangan summa kapitallashtirilishi kerak. Ushbu bitimlarni amalga oshirishga xizmat qiluvchi ayrim xarajatlar ham kapitallashtiriladi. Nomoddiy aktivlarning ayrim turlari aktiv boshqa shaxsdan olinganmi yoki soliq toʻlovchi tomonidan yaratilganiga qarab tasniflanadi. Qoidalar kapitallashtirish talab etiladigan holatlarni aniqlashni osonlashtirish uchun koʻplab normalarni oʻz ichiga olgan^[16].

Nomoddiy aktivlarning iqtisodiy oʻsish va soliq tushumlari manbai sifatida ahamiyati ortib bormoqda^[13]. Shuningdek ularning moddiy shaklga ega emasligi soliq toʻlovchilarga daromadni koʻchirish yoki transfer narxlash kabi strategiyalardan foydalanishni osonlashtiradi. Korxonalar uchun nomoddiy aktivlar 15 yil (180 oy) davomida amortizatsiya qilinadi.

Nomoddiy aktivlar tushunchasining taʼrifi standart buxgalteriya taʼrifidan farq qilishi mumkin, ayrim AQSh shtatlari hukumatlari aksiyalar va obligatsiyalarni ham „nomoddiy aktivlar“ deb atashi mumkin^[17].

Yana qarang

Intellektual mulk

Manbalar

↑ "Nomoddiy investitsiyalar bo‘yicha jahon sharhi — yaxshiroq ma’lumotlar yaxshiroq siyosat uchun" (en). Wipo.int. https://www.wipo.int/web-publications/world-intangible-investment-highlights-better-data-for-better-policy/en/world-intangible-investment-highlights.html.
↑ „Nomoddiy investitsiyalar bo‘yicha jahon sharhi — yaxshiroq ma’lumotlar yaxshiroq siyosat uchun“ (en). Nomoddiy investitsiyalar bo‘yicha jahon sharhi. Qaraldi: 2024-yil 27-sentyabr.
↑ Moberly, Michael D.. Nomoddiy aktivlarni himoya qilish. Butterworth-Heinemann, 2014 — 16-bet. ISBN 978-0-12-800516-3.
↑ Brynjolfsson, Erik; Hitt, Lorin M. (2000). "Hisoblashdan tashqari: axborot texnologiyalari, tashkiliy transformatsiya va biznes samaradorligi" (en). Journal of Economic Perspectives 14 (4): 23–48. doi:10.1257/jep.14.4.23. ISSN 0895-3309. https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.14.4.23.
↑ Brynjolfsson, Erik; Hitt, Lorin M.; Yang, Shinkyu (2002). "Nomoddiy aktivlar: kompyuterlar va tashkiliy kapital". Brookings Papers on Economic Activity 2002 (1): 137–181. doi:10.1353/eca.2002.0003. https://www.jstor.org/stable/1209176.
↑ Brynjolfsson, Erik; Hitt, Lorin M.; Yang, Shinkyu (2002). "Nomoddiy aktivlar: kompyuterlar va tashkiliy kapital" (en). Brookings Papers on Economic Activity 2002 (1): 137–198. doi:10.1353/eca.2002.0003. ISSN 1533-4465. https://muse.jhu.edu/article/10359.
1 2 3 4 Webster, Elisabeth; Jensen, Paul H. (2006). „Nomoddiy kapitalga investitsiya: korxona nuqtai nazari.“ The Economic Record, 82-jild, 256-son, mart, 82–96.
↑ „Nomoddiy aktivlar nima?“. www.royaltyrange.com. Qaraldi: 2023-yil 8-mart.
↑ „10.4 Nomoddiy aktivlar“ (en-US). viewpoint.pwc.com. 2022-yil 1-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 21-may.
1 2 „IAS 38“. International Accounting Standards Board. Qaraldi: 2012-yil 19-dekabr.
↑ Nomoddiy aktivlarning turiga qarab xalqaro huquqiy xizmat muddatlari uchun qarang: Nomoddiy aktivlarning soliq amortizatsiyasi muddatlari
↑ Economic Analysis Bureau (2013). Milliy daromad va mahsulot hisoblari tizimining 2013-yilgi keng qamrovli qayta koʻrib chiqilishiga kirish. https://www.bea.gov/scb/pdf/2013/03%20March/0313_nipa_comprehensive_revision_preview.pdf
1 2 Corrado, Carol, Charles Hulten va Daniel Sichel (2006). Nomoddiy kapital va iqtisodiy oʻsish. Federal zaxira tizimi muhokama hujjati № 2006-24. Aprel. http://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2006/200624/200624pap.pdf
↑ „Sotib olingan jarayondagi ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari aktivlari bo‘yicha amaliy qo‘llanma“. Defining Issues. KPMG, LLD (2014-yil yanvar).
↑ Treas. Reg. § 1.263(a)-4.
↑ Donaldson, Samuel A. Jismoniy shaxslar daromad soligʻi: misollar, muammolar va materiallar (2-nashr). Sent-Pol: Thomson West, 2007. 200-bet.
↑ „Florida shtatida nomoddiy aktivlar solig‘i“. 2015-yil 16-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 2-oktyabr.

Havolalar

Vikiomborda „Intangible assets“ mavzusi boʻyicha mediafayllar bor.

[1] "Nomoddiy investitsiyalar bo‘yicha jahon sharhi — yaxshiroq ma’lumotlar yaxshiroq siyosat uchun" (en). Wipo.int. https://www.wipo.int/web-publications/world-intangible-investment-highlights-better-data-for-better-policy/en/world-intangible-investment-highlights.html.

[2] „Nomoddiy investitsiyalar bo‘yicha jahon sharhi — yaxshiroq ma’lumotlar yaxshiroq siyosat uchun“ (en). Nomoddiy investitsiyalar bo‘yicha jahon sharhi. Qaraldi: 2024-yil 27-sentyabr.

[:1-3] Moberly, Michael D.. Nomoddiy aktivlarni himoya qilish. Butterworth-Heinemann, 2014 — 16-bet. ISBN 978-0-12-800516-3.

[4] Brynjolfsson, Erik; Hitt, Lorin M. (2000). "Hisoblashdan tashqari: axborot texnologiyalari, tashkiliy transformatsiya va biznes samaradorligi" (en). Journal of Economic Perspectives 14 (4): 23–48. doi:10.1257/jep.14.4.23. ISSN 0895-3309. https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.14.4.23.

[5] Brynjolfsson, Erik; Hitt, Lorin M.; Yang, Shinkyu (2002). "Nomoddiy aktivlar: kompyuterlar va tashkiliy kapital". Brookings Papers on Economic Activity 2002 (1): 137–181. doi:10.1353/eca.2002.0003. https://www.jstor.org/stable/1209176.

[6] Brynjolfsson, Erik; Hitt, Lorin M.; Yang, Shinkyu (2002). "Nomoddiy aktivlar: kompyuterlar va tashkiliy kapital" (en). Brookings Papers on Economic Activity 2002 (1): 137–198. doi:10.1353/eca.2002.0003. ISSN 1533-4465. https://muse.jhu.edu/article/10359.

[:0-7] 1 2 3 4 Webster, Elisabeth; Jensen, Paul H. (2006). „Nomoddiy kapitalga investitsiya: korxona nuqtai nazari.“ The Economic Record, 82-jild, 256-son, mart, 82–96.

[8] „Nomoddiy aktivlar nima?“. www.royaltyrange.com. Qaraldi: 2023-yil 8-mart.

[9] „10.4 Nomoddiy aktivlar“ (en-US). viewpoint.pwc.com. 2022-yil 1-dekabrda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 21-may.

[IAS38-10] 1 2 „IAS 38“. International Accounting Standards Board. Qaraldi: 2012-yil 19-dekabr.

[11] Nomoddiy aktivlarning turiga qarab xalqaro huquqiy xizmat muddatlari uchun qarang: Nomoddiy aktivlarning soliq amortizatsiyasi muddatlari

[12] Economic Analysis Bureau (2013). Milliy daromad va mahsulot hisoblari tizimining 2013-yilgi keng qamrovli qayta koʻrib chiqilishiga kirish. https://www.bea.gov/scb/pdf/2013/03%20March/0313_nipa_comprehensive_revision_preview.pdf

[federalreserve.gov-13] 1 2 Corrado, Carol, Charles Hulten va Daniel Sichel (2006). Nomoddiy kapital va iqtisodiy oʻsish. Federal zaxira tizimi muhokama hujjati № 2006-24. Aprel. http://www.federalreserve.gov/pubs/feds/2006/200624/200624pap.pdf

[14] „Sotib olingan jarayondagi ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari aktivlari bo‘yicha amaliy qo‘llanma“. Defining Issues. KPMG, LLD (2014-yil yanvar).

[15] Treas. Reg. § 1.263(a)-4.

[16] Donaldson, Samuel A. Jismoniy shaxslar daromad soligʻi: misollar, muammolar va materiallar (2-nashr). Sent-Pol: Thomson West, 2007. 200-bet.

[17] „Florida shtatida nomoddiy aktivlar solig‘i“. 2015-yil 16-mayda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2010-yil 2-oktyabr.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]