Nemis adabiyoti

Nemis adabiyoti (nemischa: Deutschsprachige Literatur) – nemis tilida yozilgan adabiy asarlarni oʻz ichiga oladi. Bunga Germaniya, Avstriya, Shveysariya va Belgiyaning nemiszabon hududlari, Lixtenshteyn, Lyuksemburg, Italiyaning Janubiy Tirol viloyatida yaratilgan adabiyotlar hamda qisman nemis diasporasi vakillari tomonidan yozilgan asarlar kiradi. Zamonaviy davr nemis adabiyoti asosan adabiy nemis tilida yaratiladi, biroq ayrim adabiy oqimlarga mahalliy lahjalar maʼlum darajada taʼsir koʻrsatgan (masalan, aleman lahjasi).

Oʻrta asr nemis adabiyoti Germaniyada yaratilgan boʻlib, u Karolinglar sulolasi davridan boshlanadi. Nemis adabiy oʻrta asrlarining yakunlanishi uchun turli sanalar keltirilgan, bunda Reformatsiya (1517) soʻnggi chegaraviy nuqta hisoblanadi. Qadimgi yuqori nemis lahjalari yoki standart nemis tili davri taxminan XI asr oʻrtalarigacha davom etgan; bu davrning eng mashhur asarlari Hildebrandslied va Heliand nomli qahramonlik dostonidir. Oʻrta asrlardagi standart nemis tili XII asrdan boshlanadi; bu davrning muhim asarlari Der Ring (taxminan 1410-yil) hamda Oswald von Wolkenstein va Johannes von Tepl sheʼrlaridir. Barokko davri (1600–1720-yillar) nemis adabiyotining eng sermahsul davrlaridan biri boʻlgan. Nemis tilidagi zamonaviy adabiyot Maʼrifatparvarlik davri mualliflari (masalan, Herder) asarlari bilan boshlanadi. 1750–1770-yillardagi Hissiylik harakati Goethening Yosh Verterning iztiroblari (1774) bestselleri bilan yakunlandi. Boʻron va tugʻyon hamda Veymar klassitsizmi yoʻnalishlariga Johann Wolfgang von Goethe va Friedrich Schiller boshchilik qilgan. Nemis romantizmi XVIII asr oxiri va XIX asr boshlarida yetakchi adabiy oqim boʻlgan.

Biedermeier atamasi 1815-yil (Vena kongressi) va Napoleon urushlarining tugashi hamda 1848-yildagi Yevropa inqiloblari oraligʻidagi davrga xos adabiyot, musiqa, tasviriy sanʼat va interyerni ifodalaydi. Natsistlar hukmronligi davrida ayrim mualliflar muhojirlikka ketishga (Exilliteratur) majbur boʻlishgan, boshqalari esa senzuraga boʻysunishgan („ichki emigratsiya“, Innere Emigration). Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti nemis tilidagi mualliflarga oʻn toʻrt marta (2025-yilgacha) berilgan boʻlib, bu koʻrsatkich faqat fransuz tili (16 laureat) va ingliz tili (32 laureat) vakillaridan keyingi uchinchi oʻrinda turadi. Ushbu mukofot sovrindorlari orasida Thomas Mann, Hermann Hesse, Günter Grass va Peter Handke kabi yozuvchilar bor.

Davrlashtirish

Frenzelning *Daten deutscher Dichtung* (1953) asarida keltirilgan adabiy asarlar grafigida o‘rta asr adabiyoti 1540-yillargacha Uyg‘onish davri bilan ustma-ust tushgani, zamonaviy adabiyot esa 1720-yillardan boshlanganini ko‘rish mumkin. Ularning o‘rtasida, 1570-yildan 1730-yilgacha bo‘lgan davr Barokko davri adabiyotiga to‘g‘ri keladi. Shuningdek, 1545–1565-yillar oralig‘ida Uyg‘onish davrini Barokko davridan ajratib turuvchi 20 yillik bo‘shliq mavjud.
Ushbu diagramma ilk bor *Olaf Simonsning* *Marteaus Europa*, *oder Der Roman*, *bevor er Literatur wurde* (Amsterdam/Atlanta: Rodopi, 2001) asarining 12-betida chop etilgan. Diagramma nemis adabiyotining haqiqiy yaratilish jarayonini emas, balki Herbert Alfred va Elizabeth Frenzel tomonidan adabiy asarlarning tanlanishi va tasniflanishini aks ettiradi^[1].

Davrlashtirish aniq fan boʻlmasa-da, quyidagi roʻyxatda nemis adabiyotini muhokama qilishda odatda qoʻllaniladigan yoʻnalishlar yoki vaqt davrlari keltirilgan. Shuni taʼkidlash lozimki, oʻrta asrlar nemis adabiyoti davrlari ikki-uch asrni, ilk zamonaviy nemis adabiyoti davrlari bir asrni, zamonaviy nemis adabiyoti davrlarining har biri esa oʻn-yigirma yilni qamrab oladi. Hozirgi kunga qanchalik yaqinlashsak, davrlashtirish shunchalik koʻp bahslarga sabab boʻlmoqda.

Oʻrta asr nemis adabiyoti
- Qadimgi standart nemis adabiyoti (750–1050-yillar)
- Oʻrta asrlar standart nemis adabiyoti (1050–1350-yillar)
- Soʻnggi oʻrta asrlar / Uygʻonish davri (1350–1500-yillar)
Ilk zamonaviy nemis adabiyoti
- Gumanizm va Protestant reformatsiyasi (1500–1650-yillar)
- Barokko davri (1600–1720-yillar)
- Maʼrifatparvarlik davri (1680–1789-yillar)
Zamonaviy nemis adabiyoti
- XVIII–XIX asrlar nemis adabiyoti
  - Empfindsamkeit / Sezuvchanlik davri (1750–1770-yillar)
  - Boʻron va tugʻyon davri (1760–1780-yillar)
  - Nemis klassitsizmi (1729–1832)
    - Veymar klassitsizmi (1788–1805) yoki (1788–1832), Schiller (1805) yoki Goethe (1832) vafotiga qarab
  - Nemis romantizmi (1790–1880-yillar)
  - Biedermeier davri (1815–1848)
  - Yosh Germaniya harakati (1830–1850)
  - Poetik realizm (1848–1890)
  - Naturalizm (1880–1900)
- XX asr nemis adabiyoti
  - 1900–1933-yillar
    - Fin de siècle (taxminan 1900-yil)
    - Simvolizm
    - Ekspressionizm (1910–1920)
    - Dadaizm (1914–1924)
    - Yangi voqelik (Neue Sachlichkeit)
  - XX asrning mashhur yozuvchilari
  - 1933–1945-yillar
    - Milliy sotsialistik adabiyot
    - Muhojirlik adabiyoti
  - 1945–1989-yillar
    - Mamlakatlar boʻyicha:
    - Germaniya Federativ Respublikasi
      - Germaniya Demokratik Respublikasi
      - Avstriya
      - Shveysariya
      - Boshqalar
    - Mavzu yoki guruhlar boʻyicha:
      - Urushdan keyingi adabiyot (1945–1967)
      - Trümmerliteratur
      - Guruh 47
      - Holokost adabiyoti
      - Pop adabiyoti
- Zamonaviy nemis adabiyoti (1989-yildan hozirga qadar)

XVIII asr

Ma’rifatchilik

Nemis ayollar adabiyoti

Nobel mukofoti laureatlari

Thomas Mann (1875–1955)	Hermann Hesse (1877–1962)	Günter Grass (1927–2015)

1902 Theodor Mommsen
1908 Rudolf Christoph Eucken
1910 Paul Heyse
1912 Gerhart Hauptmann
1919 Carl Spitteler (shveysar)
1929 Thomas Mann
1946 Hermann Hesse
1966 Nelly Sachs
1972 Heinrich Böll
1981 Elias Canetti (bolgar, keyin britan)
1999 Günter Grass
2004 Elfriede Jelinek (avstriyalik)
2009 Herta Müller (tug‘ilganda ruminiyalik, keyinchalik G‘arbiy Germaniyada naturalizatsiya qilingan)
2019 Peter Handke (avstriyalik)

Manbalar

↑ Frenzels' book is a standard work in so far as defining a modern canon of German literature; however, the selection of authors especially for the Nazi era has been criticized as "grotesque" or as exhibiting "bizarre gaps" (viz. omitting Jewish authors); see Volker Weidermann, Ein grotesker Kanon, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 11 May 2009. Daten deutscher Dichtung was reprinted in 35 editions, but was discontinued in 2009.

Adabiyotlar

Ingliz tili

The Oxford Companion to German Literature, ed. by Mary Garland and Henry Garland, 3rd edition, Oxford University Press, 1997
Grange, William, ed. Historical dictionary of German literature to 1945 (2011) online
Alexandra Merley Hill, Hester Baer eds. German Womenʼs Writing in the Twenty-first Century. United Kingdom, Camden House, 2015.
Konzett, Matthias Piccolruaz. Encyclopedia of German Literature. Routledge, 2000.
Pasley, Malcolm, ed. Germany: A Companion to German Studies. Methuen & Co., 1972 (2nd ed. 1982)
Van Cleve, John W.. The Merchant in German Literature of the Enlightenment. Chapel Hill, 1986.
Van Cleve, John W.. The Problem of Wealth in the Literature of Luther's Germany. Camden House, 1991.
Walshe, M. OʻC. Medieval German Literature. A Survey. Routledge & Kegan Paul, 1962.
Cambridge History of German Literature. Watanabe-OʻKelly, Helen, ed. Cambridge and New York: Cambridge University Press, 1997.

Nemis tili

Bernd Lutz, Benedikt Jeßing (eds.): Metzler Lexikon Autoren: Deutschsprachige Dichter und Schriftsteller vom Mittelalter bis zur Gegenwart, Stuttgart und Weimar: 4., aktualisierte und erweiterte Auflage 2010
Theo Breuer, Aus dem Hinterland. Lyrik nach 2000, Sistig/Eifel : Edition YE, 2005, ISBN 3-87512-186-4
Theo Breuer, Kiesel & Kastanie (ed.): Von neuen Gedichten und Geschichten, Sistig/Eifel : Edition YE, 2008, ISBN 3-87512-347-6
Jürgen Brocan, Jan Kuhlbrodt (eds.), Umkreisungen. 25 Auskünfte zum Gedicht, Leipzig: Poetenladen Literaturverlag, 2010
Manfred Enzensperger (ed.), Die Hölderlin-Ameisen: Vom Finden und Erfinden der Poesie, Cologne: Dumont, 2005
Peter von Matt, Die verdächtige Pracht. Über Dichter und Gedichte, Munich [etc.] : Hanser, 1998
Joachim Sartorius (ed.), Mimima Poetica. Für eine Poetik des zeitgenössischen Gedichts, Cologne : Kiepenheuer & Witsch, 1999

Antologiyalar

German poetry from 1750 to 1900, ed. by Robert M. Browning. Foreword by Michael Hamburger, New York : Continuum, 1984, 281 pp. (German Library), ISBN 0-8264-0283-6
Twentieth-Century German Poetry: An Anthology, edited by Michael Hofmann, New York: Farrar, Straus, and Giroux, 2008 (Paperback Edition), 544 pp., ISBN 0-374-53093-9
Heinz Ludwig Arnold (ed.), TEXT+KRITIK: Lyrik des 20. Jahrhunderts (1999).
Verena Auffermann, Hubert Winkels (ed.), Beste Deutsche Erzähler (2000–)
Hans Bender (ed.), In diesem Lande leben wir. Deutsche Gedichte der Gegenwart (1978)
Hans Bender, Was sind das für Zeiten. Deutschsprachige Gedichte der achtziger Jahre (1988)
Christoph Buchwald, Uljana Wolf (ed.), Jahrbuch der Lyrik 2009 (2009)
Karl Otto Conrady (ed.), Der Große Conrady. Das Buch deutscher Gedichte. Von den Anfängen bis zur Gegenwart (2008).
Hugo von Hofmannsthal (ed.), Deutsche Erzähler I (1912, 1979)
Marie Luise Kaschnitz (ed.), Deutsche Erzähler II (1971, 1979)
Boris Kerenski & Sergiu Stefanescu, Kaltland Beat. Neue deutsche Szene (1999)
Axel Kutsch (ed.), Versnetze. Deutschsprachige Lyrik der Gegenwart (2009)
Andreas Neumeister, Marcel Hartges (ed.), Poetry! Slam! Texte der Pop-Fraktion (1996)

Havolalar

Robertson, John George (1911) "German Literature" Encyclopædia Britannica 11 (11chi nashri) 783–800 b
Sophie – Nemis tilida ijod qilgan ayollarning asarlaridan iborat raqamli kutubxona

[1] Frenzels' book is a standard work in so far as defining a modern canon of German literature; however, the selection of authors especially for the Nazi era has been criticized as "grotesque" or as exhibiting "bizarre gaps" (viz. omitting Jewish authors); see Volker Weidermann, Ein grotesker Kanon, Frankfurter Allgemeine Zeitung, 11 May 2009. Daten deutscher Dichtung was reprinted in 35 editions, but was discontinued in 2009.

[1]