Natyurmort

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Natyurmort (frans. nature morte — jonsiz tabiat) — tasviriy sanʼat janri. Insonning atrofini oʻrab turgan real maishiy muxitda joylashgan va kompozitsiya jihatidan yaxlit guruhni tashkil qilgan narsalar tasvirlanadi; shuningdek, shu janrda yaratilgan rassomlik asari ham N. deb ataladi. Asosan, dastgoxli rassomlik (rangtasvir va grafika)la, qisman haykaltaroshlik (asosan, relyef)sa ishlanadi. N.da "jonsiz buyumlar" (Mas, uy-roʻzgʻor buyumlari, qurol-aslahalar va boshqalar)dan tashqari, tabiatdan ajratib olingan va buyum, narsalarga aylantirilgan jonli tabiat narsalari (stoldagi baliq, vazadagi gul va boshqalar) ham tasvirlanadi. Asosiy mavzuni toʻldirish uchun baʼzan N.ga odamlar, hayvonlar, kushlarni ham kiritish mumkin. Maishiy asosidan ajratib olingan mayda narsalarning muhimligi boshqa janrlarga nisbatan N.da namoyon boʻladi.

N.da tasvirlanayotgan (mustaqil aks ettirilayotgan yoki kartinalarda asar mazmunini boyitadigan va toʻldiradigan) buyumlar oʻz egasining feʼl-atvorini, qiziqishini yoritishga yoki buyumlarning shakli, rangi, fakturasi, tuzilishidagi ritmik, dinamik va statik holatlarini koʻrsatishga qaratilgan.

N. Qad. Misrda devorga ishlangan freskalarda, ellinizm davri mozaikalarida, Xitoyda ("qush va gullar", 7-asrdan) kompozitsiya boʻlagi sifatida maʼlum boʻlgan; Yevropada 16-asr oxiri — 17-asr boshlaridan mustaqil ahamiyatga ega boʻldi, keng tarqala boshladi, eng taraqqiy etgan davri 17-asrga toʻgʻri keladi, 18-asrdan "N." atamasi qoʻllanila boshladi.Italyan rassomi M. Kapaeajo va uning izdoshlari (karavajizm) N.ning keng tarqalishida muhim rol oʻynadi: gul va mevalar, dengiz inʼomi — baliq, qisqichbaqalar sevimli mavzuga aylandi. Gollandiya (V.K.Xeda, P.Klas va boshqalar), Flandriya (F.Sneyders, Ya. Feyt va boshqalar), Ispaniya (F.Surbaran va boshqalar), Fransiya (J.B.Sharden va boshqalar) va boshqalarda yuksak taraqqiyotga erishdi. P. Sezann, A. Matiss, J. Brak va boshqa N.ga koʻproq eʼtiborni qaratganlar. 20-asrda N. realistik anʼanalarini Meksikada D. Rivera, D. Sikeyros, Italiyada R. Guttuzolar davom ettirdi. Rossiyada N. 18-asrda paydo buldi, kuzni aldaydigan "xuddi oʻziga oʻxshash" (aldamchi) rasmlar ishlashdan (G.N.Teplov, P.G.Bogomolov va boshqalar) shakllanib bor-di, 19-asr 1-yarmida haqqoniylikka, borliqni oʻzidan goʻzallik topishga harakat qilindi (M.A.Vrubel, K.Korovin, I.E.Grabar va boshqalar), shakl, faktura va bezakdorlik borasidagi yutuk,larga erishildi (P. Kuznetsov, P.P.Konchalovskiy, A.Kuprin va boshqalar).

Oʻzbekiston tasviriy sanʼatida N. unsurlari qad. davr sanʼatida (Mas, Afrosiyob devoriy rasmlarida — vazadagi mevalar), miniatyura sanʼatida (Mas, Kamoliddin Behzodning Shayboniyxon portretida tasvirlangan buyumlar — siyohdon, qamchi) uchraydi. N.ning haqiqiy shakllanishi va rivojlanishi 20-asrning 30—50-yillariga toʻgʻri keladi. Ayni shu davrda rassomlarning ijodida N.ning dastlabki namunalari paydo boʻddi: L.Nasriddinov ("Nonli N."), Sh. Hasanova ("Xitoy chinnisi bilan ishlangan N.") va boshqa; M. Kurzin, V. Rojdestvenskiy, V. Ufimsev, N. Kashina, 3. Kovalevskaya, O. Tatevosyan, S. Abdullayev, V. Fadeyev, Yu. Yelizarov va boshqa N. yaratdilar. 60—80 yillarda L. Salimjonova, Yu. Taldikin, R. Choriyev, V. Burmakin, Ye. Melnikovlar ijodida N. keng oʻrin tutadi. Rassomlar R. Ahmedov, A. Ikrom-jonov, M. Nuriddinov va boshqa N.da samarali ijod qilib, N.ning taraqqiyotini taʼminladilar.

Neʼmat Abdullayev.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil