Nasiriyah

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Nasiriyah

ٱلنَّاصِرِيَّة
Shahar
Ziggurat of UrInbound1427286134917083377.jpg
اهوار العراق . الجبايش 01.jpg
هذه الصورة لجسر الحضارات في محافظة ذي قار جنوب العراق.jpg
Naserya kornish.jpg
20160105-Abraham house in Ur Iraq.jpg
Mandaean-Mandi-Nasiriya-Iraq.jpg
اهوار العراق ليلا.jpg
31°2′38″N 46°15′27″E / 31.04389°N 46.25750°E / 31.04389; 46.25750 G OKoordinatalari: 31°2′38″N 46°15′27″E / 31.04389°N 46.25750°E / 31.04389; 46.25750 G O
Asos solingan 1872
Aholisi
 (2018 (Estimate))
558,400[1]
[[File:|290px|Nasiriyah xaritada]]
Red pog.png

Nasiriyah (arabcha: ٱلنَّاصِرِيَّة ; BGN : An Nashiriyah ; Nassiriya yoki Nasiriya deb ham yoziladi) Iroqdagi shahar. U Furot daryosining quyi qismida, Bagʻdoddan 360 km janubi-janubiy sharqda, qadimiy Ur shahri xarobalari yaqinida joylashgan. Bu shahar Ziqar gubernatorligining poytaxti. 2003-yilda uning aholisi 560 000 ga yetib, Iroqdagi toʻrtinchi yirik shaharga aylandi.[2] 20- asr boshida aholisi asosan musulmon, mandaiylar va yahudiylardan iborat edi[3]. Bugungi kunda shaharda asosan shia musulmonlari yashaydi[2].

Nasiriyah 19-asr oxirida Usmonlilar davrida Muntafiq qabilasi tomonidan tashkil etilgan. Oʻshandan beri u transport uchun asosiy markazga aylandi[2]. Nasiriyah xurmo yetishtiriladigan hududning markazi. Shaharning asosiy sanoati qayiqsozlik, duradgorlik va kumushchilikni oʻz ichiga oladi.[4] Shahar muzeyida Shumer, Ossuriya, Bobil va Abbosiylarga oid koʻplab eksponatlar mavjud. Qadimgi Ur va Larsa shaharlarining xarobalari yaqin joylashgan va Furot shahardan 10 kilometr uzoqlikda Dajla bilan qoʻshiladi.

Iqlim[tahrir | manbasini tahrirlash]

Nasiriyah issiq choʻl iqlimiga ega, qishi iliq va yozi juda issiq. Nasiriyahning oʻrtacha yillik oʻrtacha koʻrsatkichi 25.0 °C (77.0 °F) ni tashkil qiladi, oʻrtacha yillik eng yuqori koʻrsatkich 32.3 °C (90.1 °F) va oʻrtacha yillik eng past koʻrsatkich 17.8 °C (64.0 °F). Iyul, eng issiq oy, oʻrtacha harorat 36.4 °C (97.5 °F), eng yuqori harorat 44.8 °C (112.6 °F) (avgust oyining oʻrtacha koʻrsatkichi bir xil), eng sovuq oy yanvarda esa oʻrtacha harorat 11.6 °C (52.9 °F) ga teng.

Yoz qishdan quruqroq, iyul va avgust oylarida esa yogʻingarchilik umuman boʻlmaydi. Eng yomgʻirli oy yanvar boʻlib, yogʻingarchilik oʻrtacha 7 kunni tashkil etadi.

Tarix[tahrir | manbasini tahrirlash]

Tashkil etish va Usmonlilar davri[tahrir | manbasini tahrirlash]

Nasiriyahdagi Mandaean beth manda (ibodat uyi), 2016-yil

Nasiriyahga 1872-yilda Nosir as-Sadun Posho (arabcha: ناصر السعدون باشا) tomonidan asos solingan. U muntafiq qabila kengashining shayxi („boshliq“), boʻlgan shahar uning nomi bilan atalgan[5][6]. Oʻsha yili Muntafiq sanjagi („tuman“)ning maʼmuriy markaziga aylandi[5]. Nosir posho sunniy musulmon as-Saadun urugʻining boshligʻi boʻlib, qabilalari asosan shia musulmonlari boʻlgan Muntafiqning hukmron oilasi edi. Nasiriyahga asos solingan vaqtda Basra viloyatidagi (Iroq janubi) Muntafiq hokimiyati oʻz oʻrnini Usmonlilarga boʻshatib bergan edi. Nosir Posho Usmonlilar tomonidan viloyat (viloyat) boshlig‘i etib tayinlandi va Nasiriyah atrofidagi katta yerlarni o‘z nomiga yozib oldi[5][6] Uning oʻgʻli Saadun Posho Nasiriyahning mutassarifi (soliq yigʻuvchisi) boʻldi. 1908-yilga kelib u 1908-yilgi Yosh turklar inqilobini qattiq qoʻllab-quvvatlab, Iroqning janubini ular nomidan boshqardi[6].

U Usmonli Iroqida yirik savdo markazi boʻlgan. Bagʻdod va Basra bilan savdo orqali chet el tovarlarini import qilgan. Nasiriyah tomonidan ishlab chiqarilgan asosiy mahsulotlar teri, don va sariyogʻ edi. Shaharda 600 ga yaqin yaxshi qurilgan tosh uylar bor edi, lekin koʻpchilik binolar va uylar loy gʻishtdan qurilgan . Nosiriyada 350 ga yaqin doʻkon va beshta karvonsaroy (mehmonxona) boʻlgan. Shahar atrofidagi hududda xurmo va don yetishtirilgan. Shahar boshqa yirik maʼmuriy markazlar kabi devor bilan himoyalanmagan.[7]

Britaniya va Hoshimiylar hukmronligi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Nosiriyadagi ziravorlar doʻkoni

Birinchi jahon urushi paytida inglizlar 1915-yil iyul oyida oʻsha paytda Usmonli imperiyasi tomonidan nazorat qilingan shaharni qoʻlga kiritdilar. 1915-yil 24-iyulda Nosiriya uchun jangda 400 ga yaqin ingliz va hind va 2000 ga yaqin turk askari halok boʻldi[8].

1920-yilda Nosiriya 6523 nafar aholiga ega edi. Aholi etnik jihatdan xilma-xil boʻlib, aholining 72,7 % arab musulmonlari, yahudiylar 8 %, mandeanlar 9,7 %, forslar 4,6 %, lurlar 4,3 % va nasroniylar tashkil qilgan[3].

Iroq Kommunistik partiyasi 1930-yillarda Yusuf Salmon Yusuf („Fahd“ nomi bilan tanilgan) tomonidan Nasiriyahda tashkil etilgan[9]. Shahar shuningdek, 1950-yillarda Iroq Baas partiyasini asos solgan Fuad al-Rikabining tugʻilgan joyi edi. Oʻsha paytda Iroq Baas koʻpincha Nosiriyalik odamlardan, yaʼni Rikabining qarindoshlari va sheriklaridan iborat edi[10].

Koʻrfaz urushi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Nosiriyadagi Mumsuna maktabining bolalar bogʻchasi oʻquvchilari 2009-yilda Ur Zigguratining ochilish marosimida qatnashmoqda (u 2003-yilda AQSh bosqinidan keyin yopilgan edi).

1991-yil mart oyida, Fors koʻrfazi urush tugaganidan va Amerika qoʻshinlarini olib chiqib ketganidan soʻng, Nasiriyah shahridagi shia aholisi Iroq prezidenti Saddam Husayn hukmronligiga qarshi qoʻzgʻolonda qatnashdi. Qoʻzgʻolon Iroq harbiylari tomonidan zoʻravonlik bilan bostirilib, katta qurbonlar va koʻp jismoniy zarar koʻrildi. Uning koʻplab aholisi Iroq hukumat kuchlari tomonidan qirgʻin qilingan[2].

2003-yilgi Iroq urushigacha Nasiriyah Iroqdagi mandaiylarning eng yirik jamoalaridan biri boʻlgan[4]. Nasiriyahda mandaiylar asosan Furot daryosining shimoliy qirgʻogʻida joylashgan "Subba kvartalida " yashagan[11].

Iroq urushi[tahrir | manbasini tahrirlash]

2003-yil mart oyida Nasiriyahda 2003-yilda AQShning Iroqqa bostirib kirishi paytidagi birinchi yirik janglardan biri boʻlib oʻtdi.

23-mart kuni AQSh Bosqinchi kuchlar shahar yaqinida pistirmaga uchradi. 11 AQSh askari halok boʻldi va otishmalar paytida oddiy askar Jessika Linch, armiya oddiy Lori Piesteva va mutaxassis Shoshana Jonson asirga olindi. Iroq kuchlari va AQSh dengiz piyodalari korpusining 2-dengiz ekspeditsiya brigadasi oʻrtasidagi Nasiriya jangi taxminan 23-martdan 29-martgacha davom etdi, unda 18 dengiz piyodasi halok boʻldi va 150 dan ortiq kishi yaralandi[12], ammo Iroq qarshiliklari shundan so‘ng juda tez mag‘lubiyatga uchradi. Saddam Husayn qulaganidan beri shahar nisbatan tinch.

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Major Cities citypopulation.de
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Mockaitis 2013.
  3. 3,0 3,1 Field Museum of Natural History, 1940, p. 258.
  4. 4,0 4,1 Dabrowska & Hann 2008.
  5. 5,0 5,1 5,2 Çetinsaya 2006.
  6. 6,0 6,1 6,2 Dickson 1949.
  7. Lorimer 1915.
  8. Tucker, Spencer. World War I: encyclopedia. ABC-CLIO, 2005. ISBN 9781851094202. 13-sentabr 2009-yilda qaraldi. 
  9. Ismael 2008.
  10. Al-Ali 2007.
  11. Mandaean community in Nasiriyah.
  12. Marine captain faulted in friendly fire incident — CNN.com