Muhyi Gulshaniy
Muhyi Muhammad Gulshaniy ibn Fath-Allah ibn Abu Talib, keng tanilgan nomi bilan Muhyi Gulshaniy[a] (taxminan 1528-yilda tugʻilgan – 1606/1607-yildan keyin vafot etgan) Oʻgʻuz turklari[1]dan boʻlgan olim va muallif boʻlib, u Usmonli imperiyasida yashab ijod qilgan. U turk va fors tillarida yozgan. Fors tilini mukammal bilgani tufayli, GulshaniY oʻz davridagi turklar orasida Acem-i Küçük nomi bilan tanilgan[b][2]. U shuningdek turklar orasida Acem Fethioglu, Muhyi ChelebiY va Darvish Muhyi nomlari bilan ham maʼlum boʻlgan[3]. Adabiy merosidan tashqari, GulshaniY Balaibalan deb ataladigan sunʼiy tilning muallifi boʻlishi ham mumkin[2].
Hayoti
[tahrir | manbasini tahrirlash]Gulshaniy Adrianopolda (hozirgi Edirna) asl kelib chiqishi Sheroz va Qazvinlik boʻlgan, ammo oʻsha paytda bu shaharlar Oq Qoyunlilar hukmronligi ostida turgan bir oilada tugʻilgan[2][3]. Muhyiyning bobosi Abu Tolib Eronning Uzun Hasan (1453–1478) hukmronligi davrida yashagan va shoh Ismoil I (h. 1501–1524) tomonidan Oq Qoyunli davlatining zabt etilishi chogʻida halok boʻlgan[3]. Safaviylarning yuksalishi sabab boʻlgan siyosiy beqarorlik oqibatida Abu Tolibning oʻgʻli Fathullah (Fathulloh Efendi) Usmonli davlatiga koʻchib oʻtib, Adrianopolda joylashdi[3]. U Adrianopolda uylanib, Adrianopol, Qohira va Konstantinopol (hozirgi Istanbul) shaharlarini oʻz ichiga olgan ilmiy va soʻfiy ijtimoiy tarmogʻiga qoʻshildi[3].
Muhyi Adrianopoldagi Uchsherefeli va Boyazid madrasalarida tahsil oldi[3]. 1546-yilda u oʻqishini yakunlash uchun Konstantinopolga koʻchib, Sahn-i Seman madrasasida oʻqishni davom ettirdi[3]. U yerda u zamondosh olimlar – Abussuud Afandi va Gelibolulu Sururiy (1562-yilda vafot etgan) kabi shaxslardan dars oldi[3]. 1552-yilda u Misrning mahalliy usmonli maʼmuriyatida xizmat qilgan akasi Muhammad (Mehmed)ga qoʻshilish uchun Qohiraga koʻchdi[2]. Gulshaniy Misrda qozining oʻrinbosari boʻldi va shayx Ibrohim Gulshaniy (Gulshaniy tariqatining asoschisi)ning oʻgʻli va vorisi Ahmad Kayoliy (Ahmad-i Hayoliy; 1569/1570-yillarda vafot etgan)ning shogirdi boʻldi[2][4]. U umrining oxirigacha Misrda yashab, Qohiradagi Gulshaniy tariqatining bosh xonaqohining mutavallisi (turbedar) sifatida xizmat qildi[2].
Usmonli imperiyasida Gulshaniyning oilasi Etmekchizadeler nomi bilan tanilgan edi[3]. Muhyi Gulshaniy shayx Ibrohim Gulshaniyning qiziga uylangan[2].
Adabiy merosi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Gulshaniy oʻzi yuzta asar yozganini daʼvo qilgan boʻlsa-da, shulardan faqat 43 tasi bizgacha yetib kelgan[2]. Uning fors tilidagi asarlariga Ketab-e maʼab va Ketab-e haqq al-yaqin kiradi. U asosan forscha sheʼrlarni, shuningdek bir qismi turk tilida boʻlgan devon ham yozgan[2]. Uning Alfiya-ye Muhyi asari fors va turk tillaridagi gʻazallar toʻplamidan iborat[c][2]. Uning Masader-e alsena-ye arbaʼa asari toʻrt tilli lugʻat boʻlib, unda fors tili asosiy til sifatida olingan va soʻzlarga turk, arab va Balibilen (oʻzi yaratgan sunʼiy til) tillarida muqobillar berilgan[2]. Gulshaniyning bizgacha yetib kelgan asarlaridan 34 tasi turk tilida boʻlib, ular orasiga Logʻat va qavoʼed-e Balibilen, Manaqeb-e Ibrohim Gulshaniy va Nafahat al-ashar kiradi[2].
Izohlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Emre, Side. Ibrahim-i Gulshani and the Khalwati-Gulshani Order: Power Brokers in Ottoman Egypt. Brill, 2017. ISBN 978-9004341371.
- Yazici, Tahsin (2002). "GOLŠANI, MOḤYI MOḤAMMAD". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume XI/2: Golšani–Great Britain IV. London and New York: Routledge & Kegan Paul. p. 113. ISBN 978-0-933273-62-7. https://iranicaonline.org/articles/golsani-mohyi.
