Modul

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Jump to navigation Jump to search

Modul (lot. modulus — meʼyor, oʻlchov) — 1) meʼmorlik va qurilishda — majmualar, insho-otlar va ularning kismlari oʻlchamlarini ifodalash uchun qabul qilingan asbob, oʻlchov. M.ni qoʻllash natijasida bino, inshoot yoki uning qismlari oʻlchamlaridagi takrorlanuvchan (karrali) nisbatlari beriladi, qismlar uygʻunlashadi, qismlarning mutanosibligi taʼminlanadi hamda qurilish ishlari osonlashadi. M. sifatida uzunlik oʻlchovi (fut,metr), bino elementlaridan birining yoki qurilish buyumining oʻlchami qabul qilinadi. Memorlik orderlari tizimida M. kolonnaning pastki qismi radiusining oʻlchamidan olingan. Qad. Oʻrta Osiyo meʼmorligida ham M. keng qoʻllanilgan. 14—15-asrlarda gaz, qari, qadam kabi oʻlchov birliklari asosida binolar tarhi tuzilganligi maʼlum.

Abu Nasr Forobiy turli oʻlchov asboblari (mas, shovun, reja, pargar, gazchoʻp va boshqalar) oʻlchov meʼyori sifatida meʼmor-ustalarning doimiy ish quroli boʻlganligini taʼkidlaydi. Qad. Misrdagi yodgorliklardan birida meʼyor Xesira qoʻlida gazchoʻp va reja ipi ushlab turgan qiyofada tasvirlangan.

Meʼmorlikning ilk rivojlanishi davridan boshlab qurilish maydonchasida moʻljaldagi binoning shakli, yaʼni loyihasini yasash uchun asosan oddiy reja ipidan foydalanilgan. Reja ipi va qoziqlar yordamida tekis yer sathiga juda murakkab shakllar tushirish mumkin. Bular pargar va chizgʻich vazifasini oʻtagan.

Somoniylar maqbarasi, Masjidi kalon, Minorai kalon, Amir Temur maqbarasi, Ulugʻbek madrasasi va boshqa geometrik tarkib va uygʻunlik jihatidan M. asosida bunyod etilgan, girih naqshlar ham dinamik kvadratdan foydalanish natijasida paydo boʻlgan va rivojlangan. Oʻrta Osiyo meʼmorlarining 16-asrda M. asosida chizgan bir necha tarhlari Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanmoqda. M. hozirgi zamon meʼmorligida bino qismlarini standartlash, birxillashtirish va umuman badiiy va texnik tartibga erishishda keng qoʻllanadi; 2) radioelektronikada — radioelektron apparatlarning mustaqil funksional uzeli. Tuzilishiga kura, yassi, hajmiy va hajmiy-yassi; elektron asboblar tipiga qarab, tranzistorli va lampali xillarga boʻlinadi. M., koʻpincha, bosma plata (asos)ga yigʻiladi. M.ni mustakil sozlash va tekshirish mumkin; bu esa radioelektron apparatlarni taʼmirlash vaqtida M.ni qoʻshimcha tuzatmay va sozlamay almashtirishga imkon beradi. M. apparatlarni loyihalash muddatini qisqartiradi, apparatlar tayyorlashni arzonlashtiradi, apparatlarni soddalashtiradi vab.; 3) mashinasozlikda — tishli gʻildirak (shesternya)ning geometrik parametri.[1]

Manbalar[tahrir]

  1. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil