Moʻgʻullarning maxfiy tarixi

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Navigatsiya qismiga oʻtish Qidirish qismiga oʻtish
Moʻgʻullarning maxfiy tarixi
Secret history.jpg
„Moʻgʻullarning maxfiy tarixi“ sahifasi. Chap ustunda moʻgʻulcha soʻzlarning xitoycha transkripsiyasi, oʻng ustunda esa xitoycha tarjima va lugʻat keltirilgan.
Asl nomi ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠤᠨ ᠨᠢᠭᠤᠴᠠ ᠲᠣᠪᠴᠢᠶ᠎ᠠ
Монголын нууц товчоо
Janr tarixiy voqelik
Til moʻgʻul tilida
Nashr etilgan sanasi XIII asrda

„Moʻgʻullarning maxfiy tarixi“ (adabiyotda koʻpincha Yuan-chao bi-shi yoki Yuan-chao mi-shi xit. 元朝秘史, pinyin Yuáncháo bìshǐ — oʻrta moʻgʻul tilida Monggol-un Nigucha Tobchiyian.png Mongɣol‑un niɣuca tobciyan, moʻgʻul tilida Монголын нууц товчоо „Monggul nighucha tobchiyan“ning xitoycha tarjimasi)[1] — eng qadimgi moʻgʻul adabiy va tarixshunoslik yodgorligi, dastlabki moʻgʻullar tarixi, ularning davlati va uning asoschisi Chingizxon, shuningdek XII-XIII asrlardagi Oʻrta Osiyo tarixi haqida qimmatli manba hisoblanadi. «Maxfiy tarix» 1240-yilda nomaʼlum moʻgʻul muallifi tomonidan xitoy ieroglifi transkripsiyasida moʻgʻul tilida bitilgan. Uning tezisli tarjimasi xitoy tilida nashr etilgan. Shuningdek xitoylik diplomatlarga moʻgʻul tiliga oʻrgatish maqsadida transkripsiyasi ham eʼlon qilingan. Xitoycha nomining soʻzma-soʻz tarjimasi „Yuan sulolasining maxfiy (oilaviy) tarixi“dir.

Asl nusxa boʻlgan yagona moʻgʻul-xitoy qoʻlyozmasini 1872-yilda Pekindagi saroy kutubxonasidan Xitoydagi rus missioneri arximandrit Palladi (Kafarov) sotib olgan. Keyinchalik, sovet davrida bu qoʻlyozma A.M. Gorkiy nomidagi Leningrad davlat universitetida saqlandi. Qoʻlyozma uchta parallel matnni oʻz ichiga oladi: xitoycha belgilar bilan ifodalangan moʻgʻulcha; moʻgʻulcha soʻzlarning xitoy tiliga taglama tarjimasi; moʻgʻulcha matnning xitoycha toʻgʻridan-toʻgʻri tarjimasi.

Qisqacha mazmuni[tahrir | manbasini tahrirlash]

„Maxfiy tarix“ asosan Chingizxonning dasht imperiyasining suveren hukmdori boʻlgan vaqtgacha boʻlgan hayoti haqida hikoya qiladi; Moʻgʻulistondan tashqarida uning keyingi gʻalabalari haqida qisqacha maʼlumot beradi. U xalq sheʼriyatiga oid sheʼriy qismlarni, shuningdek, turli janrlarda ifodalangan nasriy qismlarni oʻz ichiga olgan afsonalar va doston elementlaridan tashkil topgan.

Bu moʻgʻulshunoslik uchun alohida ahamiyatga ega asardir. Chunki u XII asrda bizgacha yetib kelgan moʻgʻul tilidagi yagona adabiy yodgorlikdir[2][3][4].

Tarjimalari[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bugungi kunga kelib, asar buryat, tuva, qozoq, rus, ingliz, fransuz, nemis, ispan, polyak, chex, bolgar hamda fors tillariga, shuningdek, zamonaviy moʻgʻul tiliga tarjima qilingan. Asosiy tillariga tarjima Bir qator xitoycha tarjimalari XX asrda XXRda nashr etilgan.

Izohlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. Butun jahon moʻgʻul va sinologiya adabiyotida barcha tillarda nom oʻrta moʻgʻul tilidan aniq tarjimada berilgan. Biroq, rus tilidagi adabiyotda S.A. Kozin tomonidan ushbu yodgorlik tarjimasi uchun ishlatilgan „Moʻgʻullarning maxfiy afsonasi“ («Сокровенное сказание монголов») nomi mustahkam oʻrnashgan.
  2. Панкратов Б.И. Предисловие // Юань-чао би-ши (Секретная история монголов) 15 цзюаней. — М.: Институт народов Азии, 1962. — Т. 1. — С. 7.
  3. Дулам С. Главная книга монголов // Чннrисиана : свод свидетельств современников. — М.: Эксмо, 2009. — С. 32.
  4. Мункуев Н.Ц. Китайский источник о первых монгольских ханах. — М.: Наука. Главная редакция восточной литературы, 1965. — 149 с.

Adabiyotlar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  • Архимандрит Палладий. Старинное монгольское сказание о Чингисхане // Труды членов Российской духовной миссии в Пекине. — СПб., 1866. — Т. IV. — С. 3—260.
  • Сокровенное сказание. Монгольская хроника 1240 года под названием Mongrol-un Niručа tobčiyаn. Юань Чао Би Ши. Монгольский обыденный изборник. / Пер. С. А. Козина. — М.Л.: Издательство Академии наук СССР, 1941. — Т. 1.
  • Панкратов Б.И. Образцы переводов из "Юань-чао би-ши" // Mongolica: К 750-летию «Сокровенного сказания». — М.: Наука. Издательская фирма «Восточная литература», 1993. — С. 103-125. — 343 с.
  • Переводы из "Юань-чао би-ши". Родословная Чингис-хана // Страны и народы Востока. / Под общей редакцией М.Н.Боголюбова. — СПб.: Центр «Петербургское Востоковедение», 1998. — Вып. XXIX. Борис Иванович Панкратов. Монголистика. Синология. Буддология. — С. 44-65. — ISSN 0131-8934.
  • Haenisch E. Manghol un Niuca Tobca'an (Yüan-ch'ao pi-shi). Die Geheime Geschichte der Mongolen aus der chinesischen Transkription (Ausgabe Ye Teh-hui) im mongolischen Wortlaut wiederhergestellt (нем.). — Lpz., 1935.
  • Haenisch E. Wörterbuch zu Manghol un niuca tobca'an (Yüan-ch'ao pi-shi). Die Geheime Geschichte der Mongolen (нем.). — Lpz., 1939.
  • Haenisch E. Die Geheime Geschichte der Mongolen. Auseiner mongolischen Niederschrift des Jahres 1240 von der Insel Kode'e im Keluren-Flu8. Erstmalig überzetzt und erlautert (нем.). — Lpz., 1941.
  • Rachewiltz, Igor de. The Secret History of the Mongols: A Mongolian Epic Chronicle of the Thirteenth Century (англ.) / Shorter version edited by John C. Street. — University of Wisconsin―Madison. Books and Monographs, 2015.