Mentha aquatica

Vikipediya, ochiq ensiklopediya
Mentha aquatica
Mentha aquatica 02.jpg
Ilmiy tasniflash
O‘simliklar
Yuksak oʻsimliklar
Gulli oʻsimliklar
Ikki urugʻpallalilar
Asterids
Lamiales
Yalpizdoshlar
Mentha
M. aquatica
Binar nomi
Mentha aquatica

Sinonimlar
  • Marrubium aquaticum (L.) Uspensky
  • Mentha acuta Opiz
  • Mentha acutata Opiz
  • Mentha affinis Boreau nom. illeg.
  • Mentha aromatica Opiz ex Déségl.
  • Mentha augusta Opiz ex Déségl.
  • Mentha auneticensis Opiz
  • Mentha aurita Weihe ex Fresen.
  • Mentha avellinii Tod. ex Bertol.
  • Mentha avellinii Tod. ex Lojac.
  • Mentha brachiata Weihe ex Fresen.
  • Mentha bugulifolia Weihe ex Fresen.
  • Mentha calaminthifolia (Vis.) Heinr. Braun
  • Mentha capitata Opiz
  • Mentha cetica Heinr.Braun
  • Mentha chaixii Strail
  • Mentha cordata Jan ex Nyman
  • Mentha crenatodentata Strail
  • Mentha denticulata Strail
  • Mentha deseglisei Malinv. nom. illeg.
  • Mentha dubia Chaix ex Vill.
  • Mentha dunensis Strail
  • Mentha duriuscula Heinr.Braun & Topitz
  • Mentha duriuscula (Heinr.Braun & Topitz) Trautm.
  • Mentha elongata (Pérard) Heinr.Braun
  • Mentha eriantha K.Koch
  • Mentha glabra Colla nom. illeg.
  • Mentha glomerata Stokes
  • Mentha grandidentata Strail
  • Mentha hirsuta Huds.
  • Mentha hirta Caldas nom. illeg.
  • Mentha hybrida Aresch.
  • Mentha hygrophila Topitz
  • Mentha hystrix Heinr.Braun
  • Mentha incisoserrata Strail
  • Mentha intermedia Host nom. illeg.
  • Mentha × intricata Debeaux
  • Mentha lateovata Strail
  • Mentha latifolia Nolte ex Hornem. nom. illeg.
  • Mentha limicola Strail
  • Mentha limnetes (Topitz) Trautm.
  • Mentha limosa (Schur) Heinr.Braun
  • Mentha littoralis Strail
  • Mentha lloydii Boreau
  • Mentha lobeliana (Becker) Heinr.Braun
  • Mentha macrocephala Strail
  • Mentha macrophylla Waisb. ex Trautm. nom. illeg.
  • Mentha microcephala Strail
  • Mentha nederheimensis Strail
  • Mentha nepetifolia Lej.
  • Mentha nigrescens Weihe ex Fresen.
  • Mentha obliqua Raf.
  • Mentha obtuseserrata Opiz ex Malinv.
  • Mentha obtusifolia Opiz ex Déségl.
  • Mentha origanoides Ten.
  • Mentha origanoides Lej. ex Fingerh. nom. illeg.
  • Mentha ortmanniana Opiz
  • Mentha paludosa Sole
  • Mentha palustris Mill.
  • Mentha pedunculata (Pers.) Poir.
  • Mentha pireana Strail
  • Mentha polyanthetica (Topitz) Trautm.
  • Mentha probabilis Schur
  • Mentha purpurea Host
  • Mentha pyrifolia Heinr.Braun
  • Mentha pyrifolia A.Kern. nom. illeg.
  • Mentha ramosissima Strail
  • Mentha ranina Opiz
  • Mentha rauscheri Topitz
  • Mentha riparia Schreb.
  • Mentha riparia Lej. ex Malinv. nom. illeg.
  • Mentha rudaeana Opiz
  • Mentha sativa Sm. nom. illeg.
  • Mentha soleana Strail
  • Mentha stagnalis Topitz
  • Mentha stagnalis (Topitz) Trautm.
  • Mentha stolonifera Opiz
  • Mentha subspicata Weihe ex Fresen.
  • Mentha subthermalis Trautm.
  • Mentha tinantiana Lej. ex Malinv.
  • Mentha trojana Heinr.Braun
  • Mentha umbrosa Opiz
  • Mentha urticifolia Ten.
  • Mentha viennensis Opiz
  • Mentha weiheana Opiz
  • Mentha weissenburgensis F. W. Schultz ex Nyman nom. inval.

Mentha aquatica (suv yalpizi ; sin. Mentha hirsuta Huds) — Lamiaceae yalpizdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik gulli oʻsimlik. U nam joylarda oʻsadi. Vatani Yevropaning koʻp qismi, shimoli-gʻarbiy Afrika va janubi-gʻarbiy Osiyo.

Tavsif[tahrir | manbasini tahrirlash]

Suv yalpizi bo‘yi 90 centimetr (35 in) gacha oʻsadigan ildizpoyali, koʻp yillik o‘t oʻsimlik. Poyasi toʻrtburchak, yashil yoki binafsharang, oʻzgaruvchan tukli. Ildizpoyalari keng tarqalgan, tolali ildizlarga ega. Barglari tuxumsimon, tuxumsimon-nayzasimon, uzunligi 2 to 6 centimetr (0.79 to 2.36 in) va kengligi 1 to 4 centimetr (0.39 to 1.57 in), yashil (baʼzan binafsha), qarama-qarshi, tishli. Yalpiz gullari mayda, zich joylashgan, binafsha, quvursimon, pushti-nilufar rangga bo‘yalgan va yarim sharsimon to‘pgul hosil qiladi. Gullash yozning oʻrtasidan oxirigacha davom etadi. Suv yalpizi hasharotlarning koʻp turlari tomonidan changlantiriladi[2], lekin yer osti ildizpoyalari bilan ham tarqalishi mumkin. Oʻsimlikning barcha qismlari yalpiz hidiga ega[3][4]. Shvetsiya va Finlyandiyaning Boltiq dengizi yaqinidagi hududlaridan kelib chiqqan, torroq barglari va rangpar gullari boʻlgan shoxsiz, tuksiz oʻsimliklar Mentha aquatica var litoralis deb nomlangan[5].

Mentha aquatica poliploid boʻlib, 2 n = 8 x = 96 xromosomaga ega[6].

Taksonomiya[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mentha aquatica birinchi marta 1753-yilda Karl Linney tomonidan tasvirlangan[7]. Boshqa Mentha turlarida boʻlgani kabi, u keyinchalik turli xil nomlar ostida qayta taʼriflangan. Plants of the World Online 87 ta sinonimlarni sanab oʻtdi[8].

Mentha aquatica va Mentha spicata (yalpiz) chatishtirilib, steril duragay boʻlgan "Mentha × piperita" (yalpiz), Mentha suaveolens (olma yalpizi) bilan chatishtirilib Mentha × suavis navi olingan.

Tarqalishi va o‘sish joyi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Suv yalpizining vatani Yevropa, Shimoliy Afrika va Gʻarbiy Osiyo. Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliya va baʼzi Atlantika orollarida tabiiylashtirilgan[9].

Nomidan koʻrinib turibdiki, suv yalpizi soylar, daryolar, hovuzlar, suv havzalari, ariqlar, kanallar, nam oʻtloqlar, botqoqlar, togʻlarning sayoz chetlari va kanallarida uchraydi. Agar oʻsimlik suvning oʻzida oʻssa, u suv yuzasidan koʻtariladi. U odatda yengil kislotali va ohakli (yumshoq ohaktoshlarda keng tarqalgan) yoki torfli tuproqlarda uchraydi[3][10].

Foydalanish[tahrir | manbasini tahrirlash]

Bu oʻsimlik choy tayyorlash uchun ishlatilishi mumkin[11].Odekolon yalpizi yoki bergamot yalpizi deb nomlanuvchi navi parfyumeriyada ishlatiladigan bergamot yalpiz moyi deb ham ataladigan mentha citrata yogʻini ishlab chiqarish uchun ishlatiladi[12][13].

Suv yalpizi
Mentha aquatica

Rasmlar galereyasi[tahrir | manbasini tahrirlash]

Manbalar[tahrir | manbasini tahrirlash]

  1. de Belair, G.; Lansdown, R. V. (2014). Mentha aquatica. IUCN Red List of Threatened Species. 2014: e.T164509A63304147. doi:10.2305/IUCN.UK.2014-2.RLTS.T164509A63304147.en. Retrieved 13 November 2021.
  2. Van Der Kooi, C. J.; Pen, I.; Staal, M.; Stavenga, D. G.; Elzenga, J. T. M. (2015). "Competition for pollinators and intra-communal spectral dissimilarity of flowers". Plant Biology 18 (1): 56–62. doi:10.1111/plb.12328. PMID 25754608. https://www.researchgate.net/publication/273158762. 
  3. 3,0 3,1 Blamey, M. & Grey-Wilson, C. (1989).
  4. Huxley, A., ed. (1992).
  5. „Water mint: Mentha aquatica. NatureGate. Qaraldi: 13-dekabr 2013-yil.
  6. Tucker, Arthur O. „Mentha: An Overview of its Classification and Relationships“,. Mint: The Genus Mentha Lawrence: . Boca Raton, Florida: CRC Press, Taylor and Francis Group, 2007 — 1–39 bet. ISBN 978-0-8493-0779-9. 
  7. Mentha aquatica L.“. The International Plant Names Index. Qaraldi: 16-iyul 2019-yil.
  8. Mentha aquatica L.“. Plants of the World Online. Royal Botanic Gardens, Kew. 14-iyul 2019-yilda asl nusxadan arxivlandi. Qaraldi: 16-iyul 2019-yil.
  9. „Water mint: Mentha aquatica. NatureGate. Qaraldi: 13-dekabr 2013-yil.
  10. C. Michael Hogan. 2009.
  11. „Water mint: Mentha aquatica. NatureGate. Qaraldi: 13-dekabr 2013-yil.
  12. Tucker, Arthur O. „Mentha: An Overview of its Classification and Relationships“,. Mint: The Genus Mentha Lawrence: . Boca Raton, Florida: CRC Press, Taylor and Francis Group, 2007 — 1–39 bet. ISBN 978-0-8493-0779-9. 
  13. „Bergamot mint herb oil“. The Good Scents Company Information System. The Good Scents Company. Qaraldi: 16-iyul 2019-yil.