Kontent qismiga oʻtish

Meksika adabiyoti

Vikipediya, erkin ensiklopediya
2002-yildagi Guadalaxara xalqaro kitob yarmarkasining bosh kirish qismi. Bu yarmarka Amerikadagi eng yirik kitob koʻrgazmasi hamda Frankfurt kitob yarmarkasidan keyin ikkinchi eng katta kitob yarmarkasi.

Meksika adabiyotiispan tilidagi eng sermahsul va taʼsirli adabiyotlardan biri boʻlib, Ispaniya va Argentina adabiyotlari bilan bir qatorda turadi. Bu adabiyotning eng muhim va xalqaro miqyosda tan olingan yozuvchilari orasida Octavio Paz, Alfonso Reyes, Carlos Fuentes, Sergio Pitol, José Emilio Pacheco, Rosario Castellanos, Fernando del Paso, Juan Rulfo, Amado Nervo, Sor Juana Inés de la Cruz, Ramón López Velarde va Carlos de Sigüenza y Góngora kabi ijodkorlar bor. Ularning asarlari Meksikaning boy tarixiy tajribasi, madaniy xilma-xilligi va ijtimoiy oʻzgarishlarini chuqur ifoda etib, ispan tilidagi jahon adabiyotiga beqiyos hissa qoʻshgan.

Meksika adabiyotining shakllanishi

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Meksika adabiyotining ildizlari Mesoamerikaning mahalliy xalqlari adabiyoti hamda Ispaniya adabiy anʼanalariga borib taqaladi. Ispanlar kelgach, mestizaje (madaniy aralashuv) jarayoni orqali yangi adabiyot vujudga keldi va bu jarayon Yangi Ispaniya vitse-qirolligida adabiyotning kreolizatsiya davrini boshlab berdi. Yangi Ispaniya adabiyoti oʻsha davrda butun Ispaniya adabiyotida hukmron boʻlgan Ispan Uygʻonish davri gʻoyalari taʼsirida rivojlandi. Shu bilan birga, mahalliy yozuvlar vitse-qirollikdagi xalq tilidan olingan koʻplab iboralarni oʻzlashtirdi. Oʻsha davr asarlarida koʻtarilgan mavzular ispan adabiyotining Meksikaga xos oʻzgacha variantini shakllantirishda muhim rol oʻynadi.

Mustamlaka davrida Yangi Ispaniyada barokko uslubidagi yozuvchilar ijod qildi. Ular orasida Bernardo de Balbuena, Carlos de Sigüenza y Góngora, Juan Ruiz de Alarcón, Francisco de Castro, Luis Sandoval Zapata, Sor Juana Inés de la Cruz, Diego de Ribera va Rafael Landivar bor edi.

Mustaqillik arafasida esa yangi avlod yozuvchilari ispan yarimoroli adabiyotidan milliy adabiyotni ozod qilish gʻoyasini ilgari surdilar. Bu harakatning ilk namoyandalari – Diego José Abad, Francisco Javier Alegre va Friar Servando Teresa de Mier edi. Yangi Ispaniya mustamlaka boshqaruvining soʻnggi yillarida José Joaquín Fernández de Lizardi kabi muhim yozuvchilar yetishib chiqdi. Uning mashhur asari El Periquillo Sarniento Meksika adabiyotining ramziga aylangan boʻlib, Amerika qitʼasida yozilgan birinchi zamonaviy roman sifatida eʼtirof etiladi.

XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib, Los mexicanos pintados por sí mismos kabi asarlar paydo boʻldi. Bu kitob oʻsha davr ziyolilarining oʻz vatandoshlarini qanday tasavvur qilganini, ularning turmush tarzini va jamiyat haqidagi qarashlarini aks ettirgan odob-axloq va turmush manzaralarini tasvirlovchi toʻplam edi. XIX asr oxiriga borib, Porfirio Díaz hukumati davrida Meksika yozuvchilari oʻsha paytda Yevropada hukmron boʻlgan adabiy oqimlarga moyillik bildira boshladilar. Shu tariqa Meksika adabiyoti asta-sekin mahalliy ildizlardan chiqib, Yevropa modernizmi va estetik tamoyillari taʼsiriga oʻta boshladi.

Meksika mustaqilligining yuz yilligi (1910) munosabati bilan Antología del Centenario nomli adabiy loyiha yoʻlga qoʻyildi. Ushbu loyiha Meksikaning birinchi yuz yillik adabiyotini oʻz ichiga olgan mualliflarni jamlashni maqsad qilgan edi. Biroq loyiha toʻliq yakunlanmay, faqat birinchi jildi nashr etildi. U ikki tomdan iborat boʻlib, asosan toʻplangan sheʼriy asarlarni oʻz ichiga olgan. Ushbu toʻplamga oʻsha davrning taniqli shoirlari – Friar Manuel de Navarrete, Fernando Calderón va Ignacio Rodríguez Galván kiritilgan. Shu davrda modernizm oqimining yetakchi vakillari sifatida Amado Nervo va Manuel Gutiérrez Nájera tanilgan. Shuningdek, oʻsha davrning boshqa mashhur yozuvchilari qatorida Luis G. Urbina, Efren Rebolledo, José Juan Tablada, Enrique González Martínez va Ramón López Velarde ham Meksika adabiyotiga oʻzining sezilarli hissasini qoʻshgan.

Kolumbgacha bo‘lgan adabiyot

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Mesoamerika xalqlari yozuv tizimlarini ishlab chiqqan bo‘lsa-da, ular bu tizimlardan o‘z adabiyotlarini saqlash uchun kamdan-kam foydalanganlar. Meksikaning mahalliy xalqlari afsonalari va adabiy asarlarining aksariyati og‘zaki an’ana orqali avloddan-avlodga yetkazilgan.

Bizga ma’lumki, meksikaliklar orasida yosh ruhoniylarning asosiy faoliyatlaridan biri o‘z xalqining she’riy asarlari yoki afsonalarini yod olish edi[1].

Mustaqil Meksika yozuvchilari (XIX asr)

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Romannavislar va hikoyanavislar

[tahrir | manbasini tahrirlash]
Alfonso Reyes adabiyot bo‘yicha Nobel mukofotiga besh marta nomzod bo‘lgan.

Zamonaviy yozuvchilar (XX va XXI asrlar)

[tahrir | manbasini tahrirlash]

Meksika inqilobi boshlanishi jurnalistika janrining oʻsishiga yordam berdi. Fuqarolik mojarosi tugagach, inqilob mavzusi Mariano Azuela va Rodolfo Usigli qalamiga mansub romanlar, hikoyalar va pyesalarda koʻrinish bera boshladi. Bu tendensiya keyinchalik Rosario Castellanos va Juan Rulfo kabi yozuvchilar asarlarida shakllangan milliy adabiyotning gullab-yashnashini oldindan belgilab berdi.

Shuningdek, sahnaga „tubjoy adabiyoti“ deb atalgan yoʻnalish ham chiqdi; u Meksikaning mahalliy xalqlari hayoti va tafakkurini tasvirlashga harakat qilgan. Biroq qiziq tomoni shundaki, bu harakat vakillarining birortasi ham aslida tubjoy vakili emas edi. Bu yoʻnalish vakillari orasida Ricardo Pozas va Francisco Rojas Gonzalez alohida ajralib turadi.

Romannavislar va hikoyanavislar

[tahrir | manbasini tahrirlash]

¿Zan yuhqui nonyaz in compolihui xóchitl ah?
¿Antle notleyp yez in quenmanian?
¿Antle nitauhca yez in tlaltipac?

¡Ma nel xóchitl, ma nel cuícatl!
¿Quen conchihuas noyolo, yehuaya?
¡On nen toquizaco in tlaltipac!


I only have to leave similar to the flowers that were perishing?
Nothing will my glory ever be?
Nothing will my fame be on earth?

Even flowers, even songs!
Oh, what will my heart do?
In vain we come to pass on earth!

Tr. Ángel María Garibay K.[2]
Rassom Jesús Helgueraning „Grandeza Azteca“ (Azteklar ulugʻvorligi) asari nusxasi boʻlib, unda Popocatepetl afsonasi tasvirlangan.
  1. „Secretaría de la Defensa Nacional“. sedena.gob.mx. Qaraldi: 2013-yil 22-sentyabr.
  2. La versión en náhuatl y la traducción aparecen en Bernal, 1996. León-Portilla (1992: 171), señala que este poema aparece en el Manuscrito de la Biblioteca Nacional de México entre los poemas de Huexotzinco (actualmente en el estado de Puebla).