Bosh miya — versiyalar orasidagi farq

Jump to navigation Jump to search
178 bayt olib tashlandi ,  1 yil oldin
tahrir izohi yoʻq
Teglar: Mobil tahrirlash Mobil dastur orqali tahrirlash
| image1 = Miya yarimsharlari.png
| alt1 = <!--This needs to be added.-->
| caption1 = Bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi bo‘laklariboʻlaklari, [[peshona bo‘lagiboʻlagi|peshona]] (ko‘kkoʻk), [[chakka bo‘lagiboʻlagi|chakka]] (yashil), [[ensa bo‘lagiboʻlagi|ensa]] (qizil), va [[tepa bo‘lagiboʻlagi|tepa]] (sariq) bo‘laklariniboʻlaklarini o‘zoʻz ichiga olgan. [[Miyacha]] (belgilanmagan) telensefalonning qismi emas.
<!--image 2-->
| image2 = EmbryonicBrain.svg
| alt2 = <!--This needs to be added.-->
| caption2 = Umurtqalilar embrioni miyasining asosiy yo‘nalishlariniyoʻnalishlarini ko‘rsatuvchikoʻrsatuvchi diagramma.
}}
 
'''Bosh miya''' (cerebrum) yoki '''oxirgi miya''' (telencephalon) [[miya]]ning katta qismi bo‘libboʻlib, tarkibiga [[bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi]] ([[bosh miya yarimsharlari]]ning) va [[gippokamp]], [[bazal o‘zaklaroʻzaklar]] va [[hidlov piyozchasi]] kabi bir qancha subkortikal tuzilmalar kiradi. [[Odam miyasi]]da, bosh miya [[markaziy nerv sistemasi]]ning eng yuqori sohasidir. '''Prosensefalon''' yoki '''oldingi miya''' [[embrion]]al tuzilma bo‘libboʻlib, undan bosh miya [[prenatal rivojlanish|prenatal rivojlanadi]]. Sutemizuvchilarda, [[Dorsum (biologiya)|dorsal]] telensefalon, yoki [[Pallium (neyroanatomiya)|pallium]], [[bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi]]ga rivojlanadi va [[ventral]] telensefalon, yoki [[Pallium (neyroanatomiya)|subpallium]], [[bazal o‘zaklaroʻzaklar]]ga aylanadi. Bosh miya shuningdek tahminan simmetrik [[Miya funksiyasining lateralizatsiyasi|chap va o‘ngoʻng bosh miya yarimsharlariga]] bo‘linadiboʻlinadi.
 
Bosh miya [[miyacha]] ishtirokida odam tanasidagi barcha ixtiyoriy harakatlarni boshqaradi.
== Tuzilishi ==
[[File:Cerebrum animation small.gif|thumb|Odam bosh miyasining lokatsiyasi (qizil).]]
Bosh miya [[miya]]ning eng yirik qismi. Hayvon tanasi holatiga ko‘rakoʻra [[miya ustuni]]ning oldida yoki ustida yotadi. Odamlarda bosh miya eng yirik va miyaning besh asosiy bo‘limlariboʻlimlari ichida eng yaxshi rivojlangani.
 
Bosh miya ikkita bosh miya yarimsharlarida va ularning [[bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi|po‘stloqlaridanpoʻstloqlaridan]] (tashqi [[kulrang modda]] qavati) va ostida yotuvchi [[oq modda]] sohalaridan iborat.<ref name="brain structure">{{cite book|last1=Arnould-Taylor|first1=William|title=A Textbook of Anatomy and Physiology|date=1998|publisher=Nelson Thornes|page=52|url=https://books.google.com/books?id=jVHkyWzY-_4C&pg=PA52&lpg=PA52&dq=the+cerebrum+textbook&source=bl&ots=_bMhoe_nS6&sig=7HjHqEU2kw2Ktqy9swTDAwYvqTA&hl=en&sa=X&ei=KzLMVNH_BYmegwTtl4DACQ&ved=0CD4Q6AEwBg#v=onepage&q=the%20cerebrum%20textbook&f=false|accessdate=27 January 2015}}</ref> Uning subkortikal tuzilmalari gippokamp, bazal o‘zaklaroʻzaklar va hidlov piyozchasini o‘zoʻz ichiga oladi. Bosh miya ikkita C-shaklidagi yarimsharlardan tashkil topgan bo‘libboʻlib, ular o‘zarooʻzaro chuqur [[bosh miyaning bo‘ylamaboʻylama tirqishi]] bilan ajralib turadi.
 
===Bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi===
[[File:Lateral surface of cerebral cortex - gyri.png|thumb|Bosh miya yuzasi|250 px|left]]
Bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi, bosh miyaning tashqi [[kulrang modda]] qavati bo‘libboʻlib, faqatgina sutemizuvchilarda topilgan. Yirik sutemizuvchilarda, shuningdek odamlarda, bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi yuzasi burmalanib [[pushta (neyroanatomiya)|pushtalar]] va [[egat (neyroanatomiya)|egatlar]] hosil qiladi va [[yuza maydoni]]ni kengaytiradi.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?hl=en&lr=&id=wNnaxY8-B2gC&oi=fnd&pg=PR13&dq=Angevine,+J.%3B+Cotman,+C.+(1981).+Principles+of+Neuroanatomy.+NY:+Oxford+University+Press&ots=SyfSkObD2d&sig=wvhN2qMlQ2w7zbWAbacSvmD0cJE#v=onepage&q&f=false|title=Principles of Neuroanatomy|last1=Angevine|first1=J.|last2=Cotman|first2=C.|date=1981|publisher=Oxford University Press|year=|isbn=|location=NY|pages=|accessdate=25 January 2015}}</ref>
 
Bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi to‘rttoʻrt [[bo‘lakboʻlak (anatomiya)|bo‘lakkaboʻlakka]] bo‘linadiboʻlinadi: [[peshona bo‘lagiboʻlagi|peshona]], [[tepa bo‘lagiboʻlagi|tepa]], [[ensa bo‘lagiboʻlagi|ensa]] va [[chakka bo‘lagiboʻlagi|chakka]] bo‘laklariboʻlaklari. Bo‘laklarBoʻlaklar ulardan yuqorida yotuvchi [[neyrokranium|neyrokranial suyaklar]]ga ko‘rakoʻra bo‘linganboʻlingan.<ref name="brain components">{{cite book|last1=Rosdahl|first1=Caroline|last2=Kowalski|first2=Mary|title=Textbook of Basic Nursing|date=2008|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|page=189|edition=9th|url=https://books.google.com/books?id=odY9mXicPlYC&pg=PA189&lpg=PA189&dq=the+cerebrum+textbook&source=bl&ots=z10Ag5Y_tU&sig=rcJ4N0PncD1-O9VeKUUaB0mc0Kg&hl=en&sa=X&ei=KzLMVNH_BYmegwTtl4DACQ&ved=0CDwQ6AEwBQ#v=onepage&q&f=false|accessdate=28 January 2015}}</ref>
 
===Bosh miya yarimsharlari===
Bosh miya [[bosh miyaning bo‘ylamaboʻylama tirqishi]] yordamida ikkita [[bosh miya yarimsharlari]], o‘ngoʻng va chap, bo‘linadiboʻlinadi. [[Kontralateral miya|Bosh miya kontralateral tuzilgan]], ya’ni, o‘ngoʻng yarimshar tananing chap tomonidan signallarni qayta ishlaydi va boshqaradi, chap yarimshar bo‘lsaboʻlsa tananing o‘ngoʻng tomonidan signallarni qayta ishlaydi va boshqaradi.<ref name="brain components" /> Yarimsharlar orasida kuchli lekin to‘liqtoʻliq bo‘lmaganboʻlmagan [[bilateral simmetriya]] mavjud. [[Miya funksiyalari lateralizatsiyasi]] ma’lum va bo‘lishiboʻlishi mumkin bo‘lganboʻlgan farqlarni ko‘rsatadikoʻrsatadi.
 
==Rivojlanishi==
Umurtqalilarning rivojlanayotgan [[embrion]]ida [[nerv naychasi]] to‘rttatoʻrtta ajralmagan qismlari bo‘libboʻlib, ulardan keyinchalik markaziy nerv sistemasining ma’lum sohalari rivojlanadi; bular [[oldingi miya]] (prosencephalon), [[o‘rtaoʻrta miya]] (mesencephalon), [[ortki miya]] (rhombencephalon) va [[orqa miya]].<ref>{{cite book |last1=Gilbert |first1=Scott F. |title=Developmental biology |date=2014 |publisher=Sinauer |location=Sunderland, Mass. |isbn=978-0-87893-978-7 |edition=10th}}</ref> Oldingi miya keyinchalik telensefalon (oxirgi miya) va diensefalon (oraliq miya)ga rivojlanadi. Dorsal telensefalon pallium (sutemizuvchilar va reptiliyalarda bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi)ga aylanadi va ventral telensefalon [[bazal o‘zaklaroʻzaklar]]ni hosil qiladi. Diensefalon [[thalamus]] va [[gipotalamus]]ga rivojlanadi, shuningdek [[optik pufakchalar]] (keyinchalik [[to‘rtoʻr parda]])ga ham.<ref>{{cite book|editor1-first=Eric R. |editor1-last=Kandel |title=Principles of neural science |date=2006 |publisher=McGraw-Hill |location=Appleton and Lange |isbn=978-0-07-139011-8 |edition=5th}}</ref> Dorsal telensefalon keyin o‘rtaoʻrta chiziq bilan ajralgan ikkita lateral telensefalik pufakchalarni hosil qiladi. Ular chap va o‘ngoʻng [[bosh miya yarimsharlari]]ga rivojlanadi. Qushlar va baliqlarda barcha umurtqalilardagi kabi dorsal telensefalon bor, lekin qavatlanmagan va shuning uchun bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi deb hisoblanmaydi. Faqatgina qavatlangan sitoarxitektonika po‘stloqpoʻstloq deb hisoblanishi mumkin.
 
== Funksiyalari ==
'''Eslatma''': Bosh miya ko‘plabkoʻplab qism va sohalardan iborat bo‘lganboʻlgan yahlit tuzilma bo‘lganiboʻlgani uchun, ushbu bo‘limdaboʻlimda faqatgina bosh miyaning ''umumiy'' vazifalari keltirilganini aytib o‘tishoʻtish muhim. To‘liqroqToʻliqroq ma’lumot uchun asosiy maqolalar, [[bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi]] va [[bazal o‘zaklaroʻzaklar]]ga, qaralsin. Bosh miya miyaning asosiy qismi bo‘libboʻlib, hissiyot, eshitish, ko‘rishkoʻrish, shaxsiyat va yana ko‘plabkoʻplab funksiyalarni boshqaradi. U barcha ixtiyoriy harakatlarni boshqaradi.
 
[[Birlamchi harakatlantiruvchi po‘stloqpoʻstloq]]dagi [[yuqorigi harakatlantiruvchi neyron]]lari miya ustuni va orqa miyaga o‘zoʻz [[akson]]larini yuboradi va u yerda muskullarni innervatsiya qiluvchi [[pastki harakatlantiruvchi neyron]]lar bilan [[sinaps]]lar hosil qiladi. Po‘stloqdagiPoʻstloqdagi tasodifiy o‘garishlaroʻgarishlar natijasida harakatlantiruvchi sohalarning zararlanishi ma’lum turdagi [[harakatlantiruvchi neyron kasalligi]]ga olib kelishi mumkin. Bu turdagi zararlanish natijasida total [[shol]] emas, muskul kuchi va aniqligi yo‘qolishigayoʻqolishiga olib keladi.
 
U sensor tushunish, xotira, fikrlar va xulosalar qilish markazi sifatida ishlaydi; bosh miya shuning ixtiyoriy harakat faoliyati markazi sifatida ham ishlaydi.
 
===Sensor protsessing===
[[Bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi]]ning birlamchi sezuvchi sohalari [[vizual]], [[eshitish sistemasi|eshitish]], [[somatosensor]], [[ta’m bilish]] va [[hid bilish]] informatsiyalarini qabul qiladi va qayta ishlaydi. Po‘stloqPoʻstloq assotsiatsiyalovchi sohalari bilan birgalikda bu miya sohalari sensor informatsiyalarni bizning dunyo bo‘yichaboʻyicha tushunchalarimizga aylantiradi.
 
=== Hid bilish ===
{{Asosiy|Hid bilish}}
[[Hidlov piyozchasi]], hid bilish sezgisi uchun javobgar bo‘libboʻlib, ko‘plabkoʻplab umurtqalilar bosh miyasining yirik sohalarini egallaydi. Ammo, odamlarda, miyaning bu qismi anchagina kichikroq va peshona bo‘laginingboʻlagining ostida yotadi. Hid bilish sensor sitemasi unikal bo‘libboʻlib, hidlov piyozchasi neyronlari o‘zoʻz aksonlarini birinchi [[talamus]]ga emas, to‘g‘ridantoʻgʻridan to‘g‘ritoʻgʻri [[piriform po‘stlog‘ipoʻstlogʻi|hidlov po‘stlog‘ipoʻstlogʻi]]ga yuboradi. Hidlov piyozchasining jarohati [[hid bilish]]ning yo‘qolishigayoʻqolishiga sabab bo‘ladiboʻladi.
 
=== Til va aloqa ===
{{Asosiy|Til}}
[[Gapirish]] va tilni bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi qismlari ta’minlaydi. Tilning harakat ulushlarini [[Broka sohasi]] ta’minlaydi. Nutqni tushunish [[Vernikke sohasi]] orqali ta’minlanadi. Bu ikki soha yirik [[oq modda]] trakti, [[yoysimon tutam]] orqali o‘zarooʻzaro bog‘langanbogʻlangan. Broka sohasining jarohati [[ekspressiv afaziya]] (to‘liqtoʻliq bo‘lmaganboʻlmagan afaziya)ga olib kelsa, Vernikke sohasi jarohati [[reseptiv afaziya]] (to‘liqtoʻliq afaziya deb ham ataladi)ga sabab bo‘ladiboʻladi.
 
=== O‘rganishOʻrganish va xotira ===
{{Asosiy maqola|Xotira}}
Xotiraning aniq yoki deklarativ (faktli) shakllanishi [[gippokamp]] va [[o‘rtaoʻrta chakka bo‘lagiboʻlagi]]ning unga bog‘liqbogʻliq sohalarida amalga oshadi. Bu bog‘liqlikbogʻliqlik [[chakka bo‘lagiboʻlagi epilepsiyasi]]ni davolash uchun ikkala, chap va o‘ngoʻng gippokamp xirurgik olib tashlangan [[HM (bemor)|HM]] nomi bilan mashhur bemordan so‘ngsoʻng tavsiflangan. Amaliyotdan so‘ngsoʻng, HMda [[anterograd amneziya]], yoki yangi xotiralar shakllantira olmaslik kuzatilgan.
 
So‘zsizSoʻzsiz yoki jarayonli xotira, masalan murakkab harakatlar, bazal o‘zaklarnioʻzaklarni o‘zoʻz ichiga oladi.
 
Qisqa muddatli yoki ishchi xotira po‘stloqningpoʻstloqning assotsiativ sohalarini, xususan [[dorsolateral prefrontal po‘stloqpoʻstloq]], shu qatorda gippokampni o‘zoʻz ichiga oladi.
 
==Boshqa hayvonlarda==
Eng sodda umurtqalilar, [[miksina]] va [[minoga]]larda, bosh miya [[hidlov piyozchasi]]dan [[nerv impulslari]]ni qabul qiluvchi nisbatan oddiy tuzilma. [[Tog‘ayliTogʻayli baliqlar]] va [[panja qanotli baliqlar]], shuningdek [[amfibiyalar]]da, anchagina murakkab tuzilma mavjud: bosh miya uchta alohida sohalarga bo‘linganboʻlingan. Eng pastki (yoki ventral) soha [[bazal o‘zaklaroʻzaklar]]ni hosil qiladi va bosh miyaning qolgan qismlarini [[talamus]] bilan bog‘lovchibogʻlovchi tolalar tutadi. Undan yuqorida va bosh miyaning lateral qismi ''paleopallium'' va eng yuqori (yoki dorsal) qismi ''arxipallium'' deb ataladi. Bu hayvonlarda bosh miya, [[amniot]]lardagi keng doiradagi funksiyalaridan farqli ravishda, asosan hidlov sezgisiga bag‘ishlanganbagʻishlangan.<ref name="VB">{{cite book |author=Romer, Alfred Sherwood|author2=Parsons, Thomas S.|year=1977 |title=The Vertebrate Body |publisher=Holt-Saunders International |location= Philadelphia, PA|pages= 536–543|isbn= 0-03-910284-X}}</ref>
 
[[Shu’la qanotli baliqlar]]da tuzilishi birmuncha boshqacha. Bosh miyaning letral va ventral sohalari ichki yuzasi bo‘rtibboʻrtib [[miya qorinchalari]]ga shakllanadi; u bazal o‘zaklarnioʻzaklarni va palliumning turli qismlarini o‘zoʻz ichiga oladi va murakkab tuzilma bo‘lishiboʻlishi mumkin, xususan [[teleostlar]]da. Bosh miyaning dorsal yuzasi membranali va [[nerv to‘qimasitoʻqimasi]] tutmaydi.<ref name="VB" />
 
Amniotlarda bosh miya anchagina yirik va murakkablashadi. [[Sudralib yuruvchilar]] (reptiliyalar)da, paleopallium amfibiyalardagidan ancha yirik va uning o‘sishioʻsishi bazal yadrolarni bosh miyaning markaziy sohalariga itargan. Quyi umurtqalilardagi kabi, [[kulrang modda]] [[oq modda]]ning ostida joylashgan, lekin ba’zi reptiliyalarda, u tashqi yuzaga tarqalib, primitiv po‘stloqpoʻstloq hosil qiladi, xususan miyaning oldingi qismida.<ref name="VB" />
 
[[Sut emizuvchilar]]da, bu rivojlanish yanada davom etadi va po‘stloqpoʻstloq bosh miya yarimsharlarini to‘liqtoʻliq qoplaydi, xususan rivojlangan turlarda, masalan [[primatlar]]da. Paleopallium miyaning ventral yuzasiga itrilib, hidlov bo‘laklarigaboʻlaklariga aylanadi, arxipallium bo‘lsaboʻlsa medial dorsal burchak trofida aylanadi va [[gippokamp]]ni hosil qiladi. [[Yo‘ldoshlilarYoʻldoshlilar]]da, keyinchalik ikki yarimsharni bog‘lovchibogʻlovchi [[qadoqsimon tana]] ham rivojlanadi. Bosh miya yuzasining murakkab burmalari ham yuqori sutemizuvchilarda topilgan.<ref name="VB" /> Garchi yirik sutemizuvchilar (masalan, fillar) bosh miyasi ham mos ravishda yirik bo‘lsadaboʻlsada, [[delfinlar]] bosh miyasi tana massasining 2 foizidan ko‘proqnikoʻproqni tashkil qiluvchi yagona tur (odamdan tashqari) hisoblanadi.<ref>{{cite book |author=T.L. Brink |year=2008 |title=Psychology: A Student Friendly Approach. |chapter=Unit 4: The Nervous System. |pages=62 |url=http://www.saylor.org/site/wp-content/uploads/2011/01/TLBrink_PSYCH04.pdf| format=PDF}}</ref>
 
[[Qushlar]] bosh miyasi ham sudralib yuruvchilardan farqli ravsihda sutemizuvchilarnikiga o‘xshashoʻxshash yiriklashgan. Qushlar miyasining kattalashgan o‘lchaminioʻlchamini klassik jihatdan kattalashgan [[bazal o‘zaklaroʻzaklar]]ga bog‘lashganbogʻlashgan, qolgan sohalari ibtidoiy qolgan degan fikr bo‘lganboʻlgan, lekin bu qarash sezilarli darajada qolib ketgan.<ref>{{cite journal |vauthors=Jarvis ED, Güntürkün O, Bruce L |title=Avian brains and a new understanding of vertebrate brain evolution. |journal=Nat. Rev. Neurosci. |year=2005 |volume=6 |issue=2 |pages=151–9 |doi=10.1038/nrn1606 |pmid=15685220 |pmc=2507884|display-authors=etal}}</ref> Qushlarda [[ensefalizatsiya]]ning alternativ jarayoni kechgan,<ref name="pmid16553307">{{cite journal |author=Emery NJ |title=Cognitive ornithology: the evolution of avian intelligence |journal=Philos. Trans. R. Soc. Lond. B Biol. Sci. |volume=361 |issue=1465 |pages=23–43 |date=2006-01-29 |pmid=16553307 |pmc=1626540 |doi=10.1098/rstb.2005.1736 |url=}}</ref> ular boshqa [[arxozavrlar]]dan kelib chiqqan bo‘lsadaboʻlsada, sutemizuvchilar va ularning [[terapsid]] ajdodlari boshidan o‘tkazganoʻtkazgan tajribalari bilan kam sonli aniq parallellari bor.
 
==Qo‘shimchaQoʻshimcha suratlar==
<gallery>
File:Slide2KLI.JPG|Bosh miya. Lateral yuza. Chuqur kesma.
 
{{Nerv sistemasi}}
{{Bosh miya po‘stlog‘ipoʻstlogʻi}}
{{Navbox
| name = Kommissural tolalar va septum
* [[Gumbaz (neyroanatomiya)|Gumbaz]]
 
| group4 = [[Pardasimon to‘siqtoʻsiq]]
| list4 =
* [[Septal yadrolar]]
** [[Medial septal yadro]]
** [[Subfornikal organ]]
* [[Pardasimon to‘siqtoʻsiq g‘origʻori]]
 
| group5 = Boshqa
* [[Orqa kommissura]]
 
| group3 = [[To‘rtinchiToʻrtinchi qorincha]]
| list3 = {{Navbox|subgroup
 
| group1 = [[To‘rtinchiToʻrtinchi qorincha tomi|Tom]]
| list1 =
* [[Yuqorigi chodir]]
** [[Chodir yuganchasi|Yugancha]]
* [[Pastki chodir]]
* [[To‘rtinchiToʻrtinchi qorincha tasmasi|Tasma]]
* [[To‘rtinchiToʻrtinchi qorincha|Fastigium]]
 
| group2 = Tubi
** [[Area postrema]]
** [[Obex]]
* [[To‘rtinchiToʻrtinchi qorincha tubining medial bo‘rtig‘iboʻrtigʻi|Medial bo‘rtiqboʻrtiq]]
* [[Chegaralovchi egat]]
 
| list4 =
* [[Rombsimon chuqurcha]]
* [[To‘rtinchiToʻrtinchi qorinchaning tomirli chigali|Tomirli chigal]]
 
}}
* [[Perilymfatik naycha]]
 
| group5= Bog‘liqBogʻliq
| list5=
*[[Ventrikulomegaliya]]

Navigatsiya