Kanada — versiyalar orasidagi farq

Jump to navigation Jump to search
k
xulosa tahrirlanmadi
k
k
{{Kanada info}}
<!-- Bot tomonidan qoʻshilgan matn boshi -->
'''Kanada''' ({{lang-en|Canada}}) — [[Shimoliy AmerikaningAmerika]]ning shimoliy qismi va unga yondosh orollarda joylashgan davlat. Maydoni 9971 ming km2km<sup>2</sup>. Axolisi 31,59 mln. kishi (2001). Poytaxti — [[Ottava]] shahri Maʼmuriy jihatdan 10 viloyat (province) va 3 hudud (territory)ra boʻlinadi.
 
== Davlat tuzumi ==
Kanada — [[Buyuk Britaniya]] boshchiligidagi Hamdoʻstlik tarkibidagi federativ davlat. Amaldagi Konstitutsiyasi 1982 -yil 17 aprel'da-aprelda kuchga kirgan. Davlat boshligʻi — Buyuk Britaniya qiroli (qirolichasi), uning nomidan general-gubernator davlatni boshqaradi. KirolichaQirolicha general-gubernatorni Kanada bosh vazirining tavsiyasi bilan, odatda, 5 yil muddatga tayinlaydi. Qonun chiqaruvchi hokimiyatni qirolicha nomidan general-gubernator va 2 palatali parlament (senat va jamoalar palatasi) amalga oshiradi. Ijroiya hokimiyatni qirolicha nomidan general-gubernator hamda bosh vazir va vazirlardan iborat hukumat amalga oshiradi (1993 yildan bosh vazir Jan Kretyen ).
 
== Tabiati ==
Iqlimi — Kanadaning koʻp qismida arktika va subarktika, jan.da moʻʼtadil, asosan, kontinental iklim. Yanv.ning oʻrtacha t-rasi shim.da —30°, —35°, jan. da —18°, —20°, iyulniki shim.da 4—7° va jan.da 16—18°. Gʻarbiy sohilda yillik yogʻin 2500 mm dan ortiq, sharqiy sohilda 1250 mm gacha, markaziy r-nlarda 400—250 mm, shim.da esa 150 mm dan kam.
 
Kanadada daryo koʻp, asosan, qor-yomgʻir suvlaridan hosil boʻladi. San-Lavrentiy (Buyuk koʻllari b-n), Finli—PisRiver—Qullar—Makenzi (Kichik Qullar, Atabaska, Katta Qullar va b.boshqa koʻllar b-nbilan), Bou—Saskachevan—Nelson (Bou, Sidar, Vinnipeg va b. koʻllar b-n) daryo-koʻl tizimlari Atlantika va Shim. Muz okeani havzasiga kiradi. 200 dan ortiq yirik koʻllari bor.
 
Kanadaning chekka shim. arktika saxrosi boʻlib, onda-sonda lishayniklar va b. oʻtlar uchraydi. Undan jan.da tundra, soʻngra esa oʻrmon-tundra zonasi joylashgan. Podzol va botqoq tuproqlarda oq va qoraqaragʻay, amerika tilogʻochi oʻsadi. Jan.-sharqiy chekkasidagi podzol va qoʻngʻir oʻrmon tuproqlarda ignabargli va keng bargli daraxtlar bor.Tekisliklardagi unumdor tuproqli yerlarda dehqonchilik qilinadi.
1-jahon urushi davrida Kanada iktisodiyoti mustahkamlanib olishi natijasida Kanadada Angliya taʼsiri susaydi va taʼsiri kuchaydi. 1919—20 y.gi Parij konferensiyasida Kanada sulh shartnomalarini mustaqil imzoladi. Boshqa domi-nionlar b-n bir katorda Kanada Millatlar Ligasiga vakil yuborish huquqini qoʻlga kiritdi .
 
1929—33 y.lardagi-yillardagi jahon iqtisodiy boʻhroni natijasida sanoat i.ch. 2 baravardan ziyod kamayib ketdi. 1933 y. boshida ishsizlar 1,3 mln. kishidan ortdi. Q. x. mahsulotlarining narxi nihoyatda pasayib ketishi natijasida 240 ming ferma barbod boʻldi.
 
[[2-jahon urushidaurushi]]da Kanada Buyuk Britaniya tomonida qatnashdi. Kanada antifashist davlatlarni, birinchi navbatda, Buyuk Britaniyani xom ashyo, oziq-ovqat, qurol-yarogʻ b-n taʼminlab turdi. Mamlakatda harbiy sanoat rivojlandi, yangi tarmoqlar: stanoksozlik, sintetik kauchuk i.ch. va b. vujudga keldi. 1939—45 y.larda sanoat i.ch. 2,5 baravar ortdi.
 
1960-y.lardanyillardan Kanada hukumati ichki va tashqi siyosatda milliy manfaatlarni koʻzlab ish tuta boshladi. Hukumat Kanadaning siyosiy mustaqilligini saqlashga, Lotin Amerikasi, Osiyo va Yevropa mamlakatlari b-n aloqalarni rivojlantirishga intildi. Keyingi yillarda Kanadada milliy masala keskinlashdi. Kvebek partiyasi mazkur viloyatni alohida davlat qilib ajratishni talab qila boshladi. 1995 y.
 
da Kvebek suvereniteti xususida oʻtkazilgan referendumda suverenitetga qarshi boʻlganlarning 50,6% ovoz olishi natijasida mamlakatning parchalanish xavfi bartaraf etildi. Kanada — 1945-yildan BMT aʼzosi. 1991 y.-yil 25 dek.da OʻzR suverenitetini tan oldi va 1992 y. 7 apr. da u b-n diplomatiya munosabatlari oʻrnatdi. Milliy bayrami — 1 iyul — Kanada kuni (1867).
 
== Siyosiy partiyalari, kasaba uyushmalari ==
 
== Teatri ==
Indeyslarning marosimlarida xalq teatr sanʼati unsurlari bor. Ular diniy marosimlarni oʻtkazishda niqob va qoʻgʻirchoqlardan foydalanishar edi. Professional teatr 17-asrdan Kvebek va Akadiya viloyatlarida rivojlana boshlagan. P. Kornel, J. Rasin, J. Molyer pyesalari qoʻyilgan. 1606-yilda PortRoyyaldagi "Neptun" teatrida Leskarboning "Dengiz niqobi" nomli sheʼriy pyesasi sahnalashtirildi. Spektaklda indeyslar b-n fransuzlar qatnashishdi. 1774-yilda Galifaksda Kanada hayotidan birinchi pyesa — "Akadius yoki xilvatdagi muhabbat" sahnalashtirildi. 1825 y. Monrealda birinchi doimiy teatr ochildi. Teatr repertuariga Kanada dramaturglari — J. Kenel, Ch. Xevisij, Ch. Meyr asarlari kiritildi. Monreal, Toronto, Viktoriya, Gamilton, Vinnipeg sh.larida teatrlar tashkil etildi. 19-asrning 80-y.lari oxiridan 1-jahon urushigacha boʻlgan davrda koʻchma professional teatrlar avj oldi. Kvebek va Galifaks teatr truppalari tarkibida AQSH, Fransiya va Angliyadan kelgan aktyorlar b-n birga kanadalik aktyorlar ham bor edi. Shu davrda "roud" ("yoʻl") deb atalgan sayyor professional teatrlar keng tarkaldi. 20-asrasrning 20—30-yillarida un-tlar, maktablar, klublar va cherkovlar krshida koʻplab havaskor truppalar tashkil etildi. 40-y.lar oxirida yirik shaharlarda professional teatrlar paydo boʻldi. Monrealdagi "Rido ver", Torontodagi "Tietr Toronto", Edmontondagi "Sitadel" teatrlari shular jumlasiga kiradi. Ularda Shekspir, Molyer, Turgenev, Chexov va b.ning pyesalari qoʻyiladi. Fransuz tilidagi teatrlarda milliy teatr madaniyatini vujudga keltirish jarayoni kechayotir. Kanadada M. Anglii, U. Xyuston, R. Massi kabi rej.lar, Kanada Kolikos, L. Grin, Sh. King , Kanada Rid kabi aktyorlar mashhur. Torontoda Milliy teatr sanʼati maktabi, Alberta, Saskachevan, Kuins un-tlarida drama boʻlimlari bor. "Kanada teatri" jur. (ingliz va fransuz tillarida) nashr etiladi.
 
ning 20—30-y.larida un-tlar, maktablar, klublar va cherkovlar krshida koʻplab havaskor truppalar tashkil etildi. 40-y.lar oxirida yirik shaharlarda professional teatrlar paydo boʻldi. Monrealdagi "Rido ver", Torontodagi "Tietr Toronto", Edmontondagi "Sitadel" teatrlari shular jumlasiga kiradi. Ularda Shekspir, Molyer, Turgenev, Chexov va b.ning pyesalari qoʻyiladi. Fransuz tilidagi teatrlarda milliy teatr madaniyatini vujudga keltirish jarayoni kechayotir. Kanadada M. Anglii, U. Xyuston, R. Massi kabi rej.lar, Kanada Kolikos, L. Grin, Sh. King , Kanada Rid kabi aktyorlar mashhur. Torontoda Milliy teatr sanʼati maktabi, Alberta, Saskachevan, Kuins un-tlarida drama boʻlimlari bor. "Kanada teatri" jur. (ingliz va fransuz tillarida) nashr etiladi.
 
== Kinosi ==
1898 y.-yil Kanadaning "Messi-Harris" kinofirmasi buyurtmasi b-nbilan reklama filmi suratga olindi. 1900-yilda "KaneydianCanadian bayoskop"Bioscope kinofirmasi Kanadaga koʻchib keluvchilarni qiziqtirish uchun turkumli filmlar yaratdi. G. Bredford tomonidan 1903 y.-yil boshlab berilgan "Kanadadagi hayot" nomli turkum filmlar ham shu maqsadga xizmat qildi. 1906 y. Monrealda birinchi doimiy kinoteatr ochildi. 1914 y. Monrealda Kanadaning dastlabki badiiy filmi — "Evanjelina" (rej. I. P. Salli-ven, U. X. Kovano) suratga olindi. Faroyib shimol tabiati va eskimoslar hayotiga qiziqib qolgan amerikalik rej. R. Flaerti "Shimol farzandi — Nanuk" qujjatli filmi (1922)ni suratga oldi va Kanada hujjatli kinosining rivojiga munosib hissa qoʻshdi. Kanadaning birinchi ovozli filmi — "Viking" (rej. V. Frissell, J. Melford, 1931). Milliy kino sanʼatining qaror topishiga rej. J. Grirson muhim hissa qoʻshdi. 1939 y. Kino masalalari boʻyicha milliy kengash tashkil etildi. U davlat yoʻli b-n hujjatli filmlar i.ch.ni boshqardi. 2-jahon urushi davrida "Jangdagi totuvlik" kinoseriyasi shuhrat qozondi. 1952 y. "Etyen Bryule, nobakor" degan birinchi rangli film yaratildi. "Oltin shahri" (rej. Kanada Lou), "Tinchlik davom etsin deb", "Dengiz b-n chuchuk suv oraligʻida" (rej. M. Bro) filmlari yaratildi. 1970—90 y.larda dunyo yuzini koʻrgan filmlar orasida "Moviy qish" (rej. A. Blanshar), "Muallimga nega oʻq otildi" (rej. S. Naritsanno), "Ovchi" (rej. 3. R. Delen), "Qari tulki" (rej. F. Borsos) kabi badiiy filmlarni koʻrsatish mumkin. Kanadada qiziqarli multfilmlar ham yaratiladi. Statford, Monreal, Vankuverda xalqaro kinofestivallar muntazam oʻtkaziladi. Kanadada 1400 kinoteatr, kinoarxiv va filmoteka bor. Kanada kino akademiyasi har yili eng yaxshi filmlarga sovrinlar beradi. O'zbekiston — Kanada munosabatlari. Ikki mamlakat oʻrtasida savdo-iqtisodiy munosabatlar 1996-yildan bir muncha osha boshladi. 1998-yilda Oʻzbekistonning Kanadaga eksporti xizmat koʻrsa-tish, qora metall va undan yasalgan buyumlarni yuborishdan iborat boʻldi. O'zbekiston Kanadadan elektr asbob-uskunalari, plastmassa, oyna, poligrafiya sanoati mahsulotlari, sut, goʻsht va baliq mahsulotlari sotib oldi. 1999 y. yakuni boʻyicha mamlakatlar oʻrtasidagi tovar aylanma 15,68 mln. AQSH dollarini tashkil etdi. Oʻzbekistondan[[Oʻzbekiston]]dan Kanadaga eksport keskin oʻsib, ijobiy saldo 6,77 mln. [[AQSH dollarigadollari]]ga yetdi. 1999 y. 17 iyunda ikkala mamlakat hukumatlari oʻrtasida ikkiyoqlama soliq solinishiga yoʻl qoʻymaslik hamda daromad va sarmoya soligʻi toʻlashdan boʻyin tovlashning oldini olish haqida konvensiya imzolandi.
 
Kanadaning turli kompaniya va notijorat tashkilotlari Oʻzbekistonning mineral xom ashyo va neft-gaz konlarini ishga tushirishda qatnashishga gʻoyat qiziqib qaraydi. Navoiy viloyatidagi Tandir maydonini geologik jihatdan birgalikda oʻrganish toʻgʻrisida 1998 y. okt.da Oʻzbekiston Geol. va mineral resurslar davlat qoʻmitasi b-n "Xebron Fiord Resourses Ink" kompaniyasi oʻrtasida tuzilgan shartnomada Kanada tomoni salkam 4,5 mln. AQSH dollari sarflashi koʻzda tutilgan. Kompaniya mutaxassislari belgilangan ish dasturini bajarishga kirishdi. Toshkent aviatsiya i.ch. birlashmasi Kanadaning "Pratt end Uitni" kompaniyasi b-n Il-114 samolyotlari uchun PW-127 dvigatellarini yetkazib berish sohasida bevosita hamkorlik qila boshladi. Oʻzbekiston aloka va axborotlashtirish agentligi Kanadaning "Nortel Telekom" kompaniyasi b-n 1993-yildan buyen hamkorlik qilib kelayotir. Keyingi 8 y. mobaynida ushbu kompaniya b-n jami 29 mln. AQSH dollari qiymatiga ega boʻlgan 8 ta shartnoma amalga oshirilib, OʻzbekistonAmerika "Oʻzdunrobita" qoʻshma korxonasi uchun asbob-uskunalar yetkazib berildi .

Navigatsiya