Samarqand — versiyalar orasidagi farq

Jump to navigation Jump to search
47 bayt olib tashlandi ,  8 yil oldin
k
qisqa izoh tahrirlanmadi
k (r2.7.2) (Bot qoʻshdi: ckb:سەمەرقەند)
k
| Shahar_belgisi =Samarkand city coa.jpg
 
| Sana = EraMil. avv. 7-6VII asr
| Maydon = 0.09 ming
| Aholi = 596,300 (2008)
| Shahar_hokimi =
| Telefon_kodi = 8-10-998-66
| Vebsayt = www.samarqand.uz
}}'''Samarqand''' - — [[O`zbekiston]] shaharlaridan biri, [[Samarqand viloyati]]ning markaziy shahri.
}}
 
Samarqand shahri (Toshkentdan 354 km uzoqlikda) eramizdan avvalgi VII asrda tashkil topgan. U o`ziningoʻzining deyarli 3 ming yillik tarixiy yodgorliklariga ega va TеmuriylаrTemuriylar sulоlаsisulolasi bоshqаruviboshqaruvi dаvrigаdavriga tеgishlitegishli аrхitеkturаarxitektura yodgоrliklаriyodgorliklari qаdimgiqadimgi Misr, ХitоyXitoy, HindistоnHindiston, GrеtsiyaGretsiya va RimdаgiRimdagi аrхitеkturаarxitektura durdоnаlаridurdonalari singаrisingari kаttаkatta аhаmiyatgаahamiyatga egаdiregadir.
'''Samarqand''' - [[O`zbekiston]] shaharlaridan biri, [[Samarqand viloyati]]ning markaziy shahri.
 
== Samarqandning tarixiy va arxitektura yodgorliklari ==
Samarqand shahri (Toshkentdan 354 km uzoqlikda) eramizdan avvalgi VII asrda tashkil topgan. U o`zining deyarli 3 ming yillik tarixiy yodgorliklariga ega vа Tеmuriylаr sulоlаsi bоshqаruvi dаvrigа tеgishli аrхitеkturа yodgоrliklаri qаdimgi Misr, Хitоy, Hindistоn, Grеtsiya vа Rimdаgi аrхitеkturа durdоnаlаri singаri kаttа аhаmiyatgа egаdir.
 
* Qadimgi Afrosiyob manzilgohlari( mil. avv. VIII asr)
== Sаmаrqаndning tаriхiy vа аrхitеkturа yodgоrliklаri ==
* Ulugʻbek observatoriyasi (1428-1429)
 
* Shohi Zinda arxitektura ansambli
* Qаdimgi Аfrоsiyob mаnzilgоhlаri(e.а.8аsr)
* Hazrat Xizr masjidi (XIX asr oʻrtalari)
* Ulug`bеk оbsеrvаtоriyasi (1428-1429)
* BibiхоnimBibixonim mаsjidimasjidi (1399-1404)
* Shоhi Zindа аrхitеkturа аnsаmbli
* Ulug`bеkUlugʻbek mаdrаsаsimadrasasi (1417-1420)
* Hаzrаt Хizr mаsjidi (19аsr o`rtаlаri)
* ShеrdоrSherdor mаdrаsаsimadrasasi (1619-1635/36)
* Bibiхоnim mаsjidi (1399-1404)
* TillаTilla QоriQori mаdrаsаsimadrasasi (1647-1659/6
* Ulug`bеk mаdrаsаsi (1417-1420)
* ChоrsuChorsu bоzоribozori (18XVIII аsrasr охirioxiri) [[Tasvir:Samarqand_Bibi_Khanum_Mausoleum_W.jpg|thumb|upright|BibiхоnimBibixonim mаqbаrаsimaqbarasi]]
* Shеrdоr mаdrаsаsi (1619-1635/36)
* Ruxobod maqbarasi (1380-yillar)
* Tillа Qоri mаdrаsаsi (1647-1659/6
* Oq-saroy maqbarasi (1470)
* Chоrsu bоzоri (18 аsr охiri) [[Tasvir:Samarqand_Bibi_Khanum_Mausoleum_W.jpg|thumb|upright|Bibiхоnim mаqbаrаsi]]
* Go`riGoʻri АmirAmir (1404)
* Ruхоbоd mаqbаrаsi (1380-yillаr)
* Namozgoh masjidi (17 asr)
* Оq-sаrоy mаqbаrаsi (1470)
* Ishrat Xona maqbarasi (1464)
* Go`ri Аmir (1404)
* Xoja Ahror ansambli (15-20 asrlar)
* Nаmоzgоh mаsjidi (17 аsr)
* Choʻpon Ota maqbarasi (1430-1440)
* Ishrаt Хоnа mаqbаrаsi (1464)
* ХоjаXoja АhrоrAbdu аnsаmbliDorin qabristoni (15-2019 аsrlаrasrlar)
* Cho`pоn Оtа mаqbаrаsi (1430-1440)
* Хоjа Аbdu Dоrin qаbristоni (15-19 аsrlаr)
 
== Tarixiy obidalari ==
Samarqand dunyo taraqqiyotining eng qadimgi va markaziy shaharlaridan biri bo`libboʻlib, jahon madaniyati va fani xazinasiga katta hissa qo’shganqoʻshgan shahardir. O`zbekistonOʻzbekiston Respublikasi Prezidenti va hukumati rahbarligida mustaqillik yillari Samarqand shahridagi arxitektura yodgorliklarini tiklash va ta`mirlashtaʼmirlash, ayniqsa, eski shahar qismini qayta qurish va ta’mirlashtaʼmirlash, obodonlashtirish bo`yichaboʻyicha katta ishlar amalga oshirildi. [[Temuriylar sulolasi]] yaratgan arxitektura yodgorliklari [[Misr]], [[Xitoy]], [[Hindiston]], [[Gretsiya]], [[Italiya]] kabi davlatlarda yaratilgan arxitektura obidalaridan aslo qolishmaydi. Mustaqillik yillarida qaytadan barpo etilgan al Buxoriy, Motrudiy va boshqa tarixiy majmualar tahsinga sazovordir. Samarqand qadimiy Rim bilan tengdoshdir. Uning tarixiy madaniyatining quyi qatlamlari eramizdan avvalgi I ming yilliklarga borib taqaladi. U qadimgi va hozirgi jumboqli [[Sug`d davlati]]ning poytaxti Maroqand shahri qoldiqlari bilan tillashadi. Samarqand shahridagi [[Afrosiyob]] juda ko`pkoʻp qonli voqealarni boshidan kechirgan. XIII asr boshlarida mo’g`ulmoʻgʻul bosqinchilari [[O`rta Osiyo]]ning tinch hayotiga tajovuz soldi, ular juda ko`plabkoʻplab shaharlarni, san`atsanʼat yodgorliklari va madaniy boyliklarini vayron etdilar. [[Chingizxon]] qo`shinlariqoʻshinlari tomonidan Afrosiyob yer yuzidan yo’qyoʻq qilindi. Uylar va saroylar yondirildi, necha asrlab suv berib turgan suv quvurlari barbod etildi, gullab-yashnab turgan bog`larbogʻlar kultepalarga aylantirildi. Biroq shahar o`lmadioʻlmadi, aksincha, XIV-XV asrga kelib yanada gullab-yashnadi. Bu kunlar buyuk sarkarda [[Amir Temur]]ning Samarqand shahrini o`zoʻz saltanatining markaziga aylantirishga qaror qilgan davrlarga to`g`ritoʻgʻri keldi. Amir Temur saroyida bo’lganboʻlgan ispan elchisi [[Rui Gonzales de Klavixo]] o`zoʻz bitiklarida Samarqand haqida quyidagilarni yozadi:
:''“Temur"Temur bu shaharning gullab-yashnashini xohlardi, u qaysi yurtni egallamasin, u yerdan odamlarni bu yerga yashashi uchun olib kelar, ayniqsa turli yo’nalishlardagiyoʻnalishlardagi ustalarni yig`ishgayigʻishga harakat qilardi”qilardi".''
Temur o`zoʻz yurti poytaxtini dunyodagi eng katta va ko`rkamkoʻrkam shaharlar qatoriga qo`shishniqoʻshishni istardi. Shu boisdan Samarqand shahri atrofidagi qishloqlar [[Bog`dod]], [[Damashq]], [[Qohira]] kabi buyuk shaharlar nomini oldiki, Temur o`zoʻz poytaxti oldida bu shaharlar bir qishloqchalik bo`lishiniboʻlishini istardi. Samarqand shahrini 13 ta katta bog`bogʻ yashtanib turardi, ularning eng kattasi shu darajada keng ediki, tarixning shohidlik berishicha, bir kuni shu bog`dabogʻda adashib qolgan otni bir oy izlashgan ekan. Afrosiyob Samarqand shahrining qadimiy qoldiqlari, uzoq asrlar davomida 10-15 metr chuqurlikda ko`milibkoʻmilib ketgan arxeologik qazilmalari bilan mashhur, qadimiy aholisi VI-VIII asrlarda hozirgi Samarqand shahri yaqinidagi tepaliklarda, taxminan 2 kv km maydonda yashagan. Samarqand shahri yodgorliklari o`ziningoʻzining buyukligi bilan odamlarni qoyil qoldirgan. Uning binolari devorlaridagi zangori naqshlari, arxitektura shakllari, turli ko’rinishlardagikoʻrinishlardagi geometrik shakllari bilan kishini hayratga soladi. Bular [[Registon]], [[Shohi Zinda]], [[Go’ri Amir]] maqbaralari ansambllaridir. Samarqand atrofidagi Afrosiyob tepaliklari bo’ylabboʻylab Shohi Zinda me’morchilikmeʼmorchilik ansamblining 11 ta maqbaralari joylashgan. Bu ko`chalarnikoʻchalarni qurishni hech kim rejalashtirmagan, ular o`zoʻz-o`zidanoʻzidan yuz yillar davomida barpo etilgan. Shohi Zinda so`zisoʻzi “Tirik„Tirik shoh”shoh“ ma`nosinimaʼnosini anglatib, uning madaniyati bu yurtlarga islom kirib kelgunicha gullab-yashnagan. Afrosiyob gullab-yashnagan davrlarda uning shuhrati shu darajada yuqori ediki, o`shaoʻsha davrdagi islom peshvolari u bilan kurashishga hayiqishgan. Uning shuhrati to`g`risidatoʻgʻrisida afsonalar yaratilgan, ulardan biri Muhammad Qosim ibn Abbos payg`ambarningpaygʻambarning [[amakivachcha]]si ekanligi haqidagi afsonadir. “Bibixonim”„Bibixonim“ nomidagi go`zalgoʻzal [[maschid]] eski shaharga kirish darvozasi oldidagi maydonda joylashgan. U to`rttatoʻrtta inshootdan iborat bo`libboʻlib, bular kirish galeriyasi, asosiy maschid va ikkita kichik maschidlar, ular bir-biri bilan aylanma gumbazli va uch qatorli tosh devorlar orqali bog`langanbogʻlangan. Aytishlaricha, Amir Temurning uzoq mamlakatlarga qilgan safarlaridan birida uning eng suyukli xotini [[Saroymulkxonim]], xalq ichida uni Bibixonim deb ham ataydilar, mamlakatdagi eng mashhur [[bashoratchi]]larni yig`ibyigʻib, yulduzlar bashorat qilgan vaqtda ushbu maschidni qurishni boshlagan ekan. Bibixonimning chiroyiga oshiq bo`libboʻlib qolgan va sevgi yo`lidayoʻlida devona bo`libboʻlib o`zoʻz jonini fido qilgan yosh me`mormeʼmor maschidni qurilishi tugash arafasida ishni paysalga sola boshlagan, chunki maschid qurulishining tugashi uning uchun Bibixonim ruhsoridan ayrilishi edi. Ana shunday kunlarning birida shaharga Amur Temurning chopari keladi va uning shaharga qaytayotgani haqidagi habarni aytadi. Bibixonim machit qurilishini tezroq tugatishni talab qiladi. Me`morMeʼmor qurulishni tezroq tugatish uchun bitta shart qo’yadiqoʻyadi, u ham bo`lsaboʻlsa Bibixonimning bitta bo`sasiboʻsasi edi. Nima qilish kerak? Bibixonim rozi bo`lishdanboʻlishdan boshqa chora topmaydi. U yuziga yostiq qo’yibqoʻyib, yostiq ustidan bo`sagaboʻsaga rozi bo`ladiboʻladi. Lekin yosh me`morningmeʼmorning bo`sasiboʻsasi shu darajada kuchli va issiq ediki, u yostiq ustidan ham o`tiboʻtib sohibjamolning yuzida iz qoldiradi. Amir Temur shaharga kirib kelib maschidni zavq bilan tomosha qiladi. U xotini bilan ko`rishayotgandakoʻrishayotganda uning yuzidan harir pardani oladi va uning yuzidagi izni ko`radikoʻradi. Bundan tutoqib ketgan Amir Temur gunohkorni topishni so`raydisoʻraydi. Hamma yosh me`mornimeʼmorni qidirishga tushadi, lekin u o`zinioʻzini mudhish jazo, o`limoʻlim kutayotganligini bilib, minoraning eng baland nuqtasiga chiqadi va oldindan tayyorlab qo’yilganqoʻyilgan qanotlarni taqib, Mashharga uchib ketadi...ketadi… Samarqand maqbaralari ichida eng mashhuri Go’riGoʻri Amirdir. Bu maqbara Amir Temurning suyukli [[nabira]]si [[Muhammad Sulton]]ga atalgan edi, lekin hozirgi kunda bu yerga Amir Temur, uning o`g`illarioʻgʻillari va boshqa nabiralari, o`rtaoʻrta asrlarning ulug`ulugʻ olimi Ulug`bekUlugʻbek dafn etilgan, bu maqbara temuriylar maqbarasiga aylangan. Eski Samarqandning markazi Registon sanaladi. Bu yerga shaharning hamma tomonidan ko`chalarkoʻchalar keladi. Eski davrlarda maydondan katta kanal o`tganoʻtgan va u juda ko`pkoʻp qum uyumlarini oqizib kelgan. Shu sababli bu maydon Registon nomini olganki, ma`nosimaʼnosi “qumli„qumli joy”joy“ yoki “qumli„qumli maydon”maydon“ ma`nosinimaʼnosini anglatadi. Registon XV asrgacha katta savdo markazi bo`lganboʻlgan. Ulug`bekUlugʻbek Samarqandni boshqargan 1409-1447 yillarda maydon harbiy ko`riklarkoʻriklar, qo`shinlarniqoʻshinlarni ko`rikdankoʻrikdan o`tkazishoʻtkazish, farmonlar o`qiboʻqib eshittiriladigan joyga aylangan. Hozirgi kunda Registon maydonini uchta madrasa: Sherdor, Tillakori (XVII asrda qurilgan) va Ulug`bekUlugʻbek (XV asrda qurilgan) madrasalari bezab turibdi. Ulug`bekUlugʻbek madrasasi olimning ko`rsatmasikoʻrsatmasi bilan [[1420]] yilda qurilishi boshlangan. To`rtToʻrt burchakli va to`rttoʻrt minorali bu madrasaning ichida to`rtburchaktoʻrtburchak hovlisi bor va hovliga qaratib to`rttoʻrt tomondan hujralar qurilgan. Ulug`bekUlugʻbek madrasasi o`ziningoʻzining boy me`moriymeʼmoriy terma naqshlari, geometrik tuzilishi va osmon aks etib turgan maydoni bilan fan va madaniyatning buyuk asari sifatida saqlanmoqda. Ulug`bekUlugʻbek zamonida Samarqand O`rtaOʻrta Osiyoning bilim o`chog`igaoʻchogʻiga aylandi. O`shaOʻsha davrlarda bu yerga dunyoning eng taniqli matematiklari, astronomlari, tarixchi olimlari yig`ilishganyigʻilishgan. Ulug`bekUlugʻbek zamonasida tanlab jalb qilingan olimu-fuzalolar, uning observatoriyasida xizmat qilgan olimlar fanning ajoyib siru-asrorlaridan voqif bo`ldilarboʻldilar. Butun jahonning savdogarlari, shoiru-ulamolari va olimlari “Jahonning„Jahonning qimmatli durdonasi”durdonasi“ atalmish Samarqandga intilganlar. Samarqandning ko`pkoʻp asrlik tarixi [[Ro`dakiy]], [[Bobur]], [[Jomiy]], [[Ibn Sino]], [[Navoiy]], [[Ulug`bek]], [[Muqimiy]], [[Furqat]], [[Qozizoda Rumiy]] kabi fan va san`atningsanʼatning ulug`ulugʻ mutafakkirlari bilan chambarchas bog`liqdirbogʻliqdir. Samarqand - — afsonaviy shahar, har bir joy, ko`chalarkoʻchalar, havzalari o`zoʻz tarixiga ega. Afrasiyobning shimoliy sharqidagi tepaliklarda Amir Temurning nabirasi Ulug`bekningUlugʻbekning osmon jismlari va yulduzlarini o`rganishoʻrganish bo`yichaboʻyicha qurgan [[rasadxona]]sining bir qismi saqlanib qolgan. Rasadxona binosi 1449-yilda buzib tashlangan, hozirgi kunda tashrif buyuruvchilar rasadxonaning yer osti qisminigina ko`rishlarikoʻrishlari mumkin. Samarqandda tarixiy obidalardan tashqari ko`pginakoʻpgina dam olish maskanlari ham mavjud. [[Taxtaqorachi]] dovoni yaqinidagi Omonqutan maskanida hozirgacha Samarqand shahri to`g`risidagitoʻgʻrisidagi qiziq-qiziq afsonalarni eshitish mumkin. Bundan tashqari ushbu viloytda neandertallar lageri qoldiqlari topilgan.
 
== Samarqandning tarixiy va me'moriymeʼmoriy obidalari ==
* Afrosiyob shaharchasi;
* Ulug`bekUlugʻbek rasadxonasi;
* Hazrati Hizr maschidi;
* Bibixonim majmuasi;
* Registon maydoni:
** Ulug`bekUlugʻbek madrasasi;
** Sherdor madrasasi;
** Tillakori madrasasi;
* Ruhobod maqbarasi
* Go`riGoʻri Amir maqbarasi
* Oq saroy maqbarasi
* Doniyor (Daniel, Danii l) payg`ambarpaygʻambar
* Xo`jaXoʻja Ahrori Valiy maqbarasi
* Imom al Buxoriy maqbarasi
* Imom al Motrudiy maqbarasi
1 390

ta tahrir

Navigatsiya