Marokashlik Idris I
| Idris I ibn Abd Alloh إدريس بن عبد الله | |
|---|---|
| Amir | |
| Saltanat | 788–791 |
| Davomchisi | Idris II |
| Tugʻilishi |
Noma’lum Hijoz, Arabiston yarimoroli |
| Vafoti | 791-yil |
| Dafn etilgan joy | |
| Turmush oʻrtogʻi | Kenza al-Awrabiya |
| Farzandlari | Idris II |
| Sulola | Idrisiylar sulolasi |
| Otasi | Abd Allah al-Mahd |
| Onasi | Atika bint Abd al-Malik |
| Dini | Islom |
Idris (I) ibn Abd Alloh (إدريس بن عبد الله (arab tili); vafoti 791-yil), shuningdek Idris al-Akbar yoki Idris Katta (إدريس الأكبر (arab tili)) nomi bilan ham tanilgan, Hasaniylar naslidan bo‘lgan shaxs hamda shimoliy Marokash hududining bir qismida Idrisiylar sulolasi asoschisi edi. U Faxx jangi voqeasidan keyin Hijozdan qochib ketgan[1]. U 788-yildan 791-yilgacha hukmronlik qilgan. Idris Marokash davlatchiligi asosini yaratgan sulolani barpo etgan shaxs sifatida e’tirof etiladi hamda milliy asoschilar qatorida Marokashning asoschisi sifatida qaraladi[2].
Tarixi
[tahrir | manbasini tahrirlash]Idris Hasan ibn Alining evarasi bo‘lgan. Hasan esa Fotima va Alining o‘g‘li hamda payg‘ambar Muhammad (s.a.v.)ning nabirasi edi[3]. U Arabiston yarimorolida tug‘ilib voyaga yetgan[4]. Uning otasi tomondan yarim aka-ukalari Muhammad an-Nafs az-Zakiyya va Ibrohim Abbosiylar xalifaligi tomonidan 762–763-yillardagi muvaffaqiyatsiz qo‘zg‘olon paytida o‘ldirilgan. Uning yana bir ukasi Yahyo Daylamda qo‘zg‘olon ko‘targan, ammo taslim bo‘lishga majbur bo‘lgan. Keyinchalik u xalifa Horun ar-Rashid tomonidan ta’qib qilingan va bir necha bor qamoqqa tashlangan.
Idrisning o‘zi ham 786-yilda Alaviylar tomonidan ko‘tarilgan yana bir qo‘zg‘olonda, al-Husayn ibn Ali al-Obid boshchiligida qatnashgan. Qo‘zg‘olon Faxx jangida mag‘lubiyatga uchragach, u qochib yashirinishga majbur bo‘ldi va keyinchalik Misrga bordi. Mahalliy xalifalik pochta tizimi rahbari Vadih yordamida u Misrdan chiqib, Magʻrib hududiga yetib borishga muvaffaq bo‘ldi[3].
789-yilda u Tanjerga yetib keldi va keyinchalik Walīlī shahriga yo‘l oldi. Bu shahar qadimgi Rim shahri bo‘lgan Walīlī xarobalari joylashgan hudud edi. Bu yerda olib borilgan arxeologik qazishmalar davomida uning qarorgohi aniqlangan; qazishmalar Marokash Arxeologiya Instituti (INSAP) hamda London universitet kolleji tomonidan o‘tkazilgan[5]. U Rim shahri devorlari tashqarisida yashagan berberlar qabilasi — Avraba qabilasi yetakchisi Ishoq ibn Muhammad hududida yashagan. Idris Kenzaga uylanib[6], undan o‘g‘li Idris II tug‘ilgan[7]. Bu voqea Idrisiylar sulolasining shakllanishi va Marokashdagi musulmon davlatlaridan to‘rtinchisining paydo bo‘lishi sifatida qaraladi. Undan oldin Nekor (710–1019), Barg‘avata (744–1058) va Midrar (757–976) davlatlari mavjud bo‘lgan.
Idris I Marokashning shimoliy hududlarining katta qismini egalladi hamda Fos shahriga asos soldi. 789-yilda u hozirgi Jazoir hududidagi Tlemsen shahrini Sufriylarga mansub Ifroniylar hukmdori Abu Qurradan tortib oldi[8]. Bu voqealar Abbosiylar xalifasi Horun ar-Rashidning g‘azabiga sabab bo‘ldi va u Idrisni o‘ldirish uchun elchilar yubordi. Idris I 791-yilda Walīlīda vafot etdi; ayrim manbalarga ko‘ra u xalifa josuslari tomonidan zaharlangan[3][9]. Uning o‘g‘li Idris II bir necha oy o‘tib tug‘ilgan va Avraba qabilasi tomonidan, otasining ozod qilingan quli hamda maslahatchisi Rashid vasiyligi ostida tarbiyalangan[1][4][9]. 808-yilda u Walīlīdan Fos shahriga ko‘chib o‘tdi. Uning hukmronligi davrida (791–828) Idrisiylar davlati mustahkamlandi va Fos gullab-yashnagan poytaxtga aylandi[1][10].
Idris I jasadi Walīlīdan uncha uzoq bo‘lmagan tepalikka dafn etilgan. Keyinchalik uning qabri joylashgan hudud Moulay Idriss Zerhoun nomli qishloqqa aylangan. Asrlar davomida uning maqbarasi atrofida zoviya (diniy majmua) shakllangan bo‘lib, hozir ham Marokashdagi muhim diniy maskanlardan biri hisoblanadi[11][12].
Yana qarang
[tahrir | manbasini tahrirlash]Manbalar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- 1 2 3 A History of the Maghrib in the Islamic Period, Jamil M. Abun-Nasr, 1987, p. 51-52
- ↑ Everett, Samuel Sami; Vince, Rebekah. Jewish–Muslim Interactions: Performing Cultures between North Africa and France (en). Liverpool University Press, 2020-11-10 — 170-bet. ISBN 978-1-78962-727-5.
- 1 2 3 Eustache 1971, s. 1031.
- 1 2 Stephen, Cory „Idris I (d. 791)“, . Dictionary of African Biography (en). Oxford University Press, 2012. ISBN 978-0-19-538207-5.
- ↑ Fentress & Limane 2018.
- ↑ Robinson, Marsha R.. Crossing the Strait from Morocco to the United States: The transnational gendering of the Atlantic world before 1830. (English). The Ohio State University, 2006 — 74-bet. „Idriss’ power to rule in this area hinged upon his marriage to Kenza“
- ↑ „من هو مولاي إدريس الأول - المرسال“ [Who is Moulay Idriss I?] (2020-yil 13-avgust). 2020-yil 13-avgustda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2022-yil 14-mart.
- ↑ Fage, J. D.; Clark, Desmond J.; Oliver, Roland. The Cambridge History of Africa (en). Cambridge University Press, 1975 — 526-bet. ISBN 978-0-521-20981-6.
- 1 2 Benchekroun, Chafik T. (2018). "Idrīsids". in Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis et al.. Encyclopaedia of Islam (3- nashri). Brill Online. doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_32374. ISSN 1873-9830. https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_32374.
- ↑ Rivet, Daniel. Histoire du Maroc: de Moulay Idrîs à Mohammed VI. Fayard, 2012 — 86-bet.
- ↑ Berthier, P. (1991). "Mawlāy Idrīs". in Bosworth, C. E.. Encyclopaedia of Islam. Volume VI: Mahk–Mid (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_5057. ISBN 978-90-04-08112-3. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=Mawl%C4%81y+Idr%C4%ABs&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.
- ↑ Touri, Abdelaziz; Benaboud, Mhammad; Boujibar El-Khatib, Naïma; Lakhdar, Kamal; Mezzine, Mohamed. Le Maroc andalou : à la découverte d'un art de vivre, 2, Ministère des Affaires Culturelles du Royaume du Maroc & Museum With No Frontiers, 2010. ISBN 978-3902782311.
Adabiyotlar
[tahrir | manbasini tahrirlash]- Benchekroun, Chafik T. (2018). "Idrīsids". in Fleet, Kate; Krämer, Gudrun; Matringe, Denis et al.. Encyclopaedia of Islam (3- nashri). Brill Online. doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_32374. ISSN 1873-9830. https://doi.org/10.1163/1573-3912_ei3_COM_32374.
- Julien, Charles-André, Histoire de l'Afrique du Nord, des origines à 1830, Parij, 1994
- Abum-Nasr, Jamil M. (1987). A History of the Maghrib in the Islamic Period
- Fentress, Elizabeth; Limane, Hassan. Volubilis après Rome. Fouilles 2000-2004. Brill, 2018.
- Eustache, D. (1971). "Idrīs I". in Lewis, B.. Encyclopaedia of Islam. Volume III: H–Iram (2nd nashri). Leiden: E. J. Brill. p. 1031. doi:10.1163/1573-3912_islam_SIM_3492. OCLC 495469525. https://referenceworks.brillonline.com/search?s.q=Idr%C4%ABs+I&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&search-go=Search.